જયદ્રથ

સિંધુનો રાજકુમાર

જયદ્રથનો જન્મ થયો ત્યારે આકાશવાણી થઈ કે આ બાળક પ્રસિદ્ધ રાજા બનશે, પણ એક દિવસ કોઈ મહાન યોદ્ધો યુદ્ધમાં તેનું માથું કાપી નાખશે. તેના પિતા રાજા વૃદ્ધક્ષત્ર પુત્રની ચિંતાથી ભયભીત થઈ ગયા.

પોતાની લાંબી તપસ્યાના બળે વૃદ્ધક્ષત્રે સૌની સામે જાહેર કર્યું, “જે કોઈ યુદ્ધમાં મારા પુત્રનું માથું ધરતી પર પાડશે, તેનું પોતાનું માથું સો ટુકડા થઈ જશે.” જયદ્રથ મોટો થયો ત્યારે પિતાએ તેને સિંધુની ગાદી સોંપી અને પોતે કુરુક્ષેત્ર પાસેના વનમાં તપસ્વી બનીને રહેવા ચાલ્યા ગયા.

જયદ્રથે દુઃશલા સાથે લગ્ન કર્યાં અને દુર્યોધનનો નજીકનો સાથી બન્યો. કુરુવંશના જમાઈ તરીકે હસ્તિનાપુરમાં તેનું માન હતું, અને પાંડવો પણ બહેનની ખાતર તેને પરિવારનો માણસ ગણતા.

દ્રૌપદીનું હરણ

વનવાસ દરમિયાન પાંડવો કામ્યક વનમાં રહેતા હતા. એક દિવસ પાંચેય ભાઈઓ શિકારે ગયા અને દ્રૌપદીને પુરોહિત ધૌમ્ય સાથે આશ્રમમાં મૂકી ગયા. એ જ વખતે જયદ્રથ પોતાની સેના સાથે કન્યા શોધવા જતાં ત્યાંથી પસાર થયો. આશ્રમના દ્વારે ઊભેલી દ્રૌપદીનું રૂપ જોઈને તે મોહિત થઈ ગયો અને એક સાથીને તે કોણ છે તે પૂછવા મોકલ્યો.

દ્રૌપદીએ પોતાની ઓળખ આપી અને સારી ગૃહિણીની જેમ જયદ્રથનું સગા તરીકે સ્વાગત કર્યું, અને કહ્યું કે પાંડવો હમણાં જ આવીને તમારો સત્કાર કરશે. પણ જયદ્રથે તેને કહ્યું કે રાજ્ય ગુમાવી બેઠેલા પાંડવોને છોડીને મારી રાણી બની જા. દ્રૌપદીએ દૃઢતાથી ના પાડી અને પાંડવોના ક્રોધની ચેતવણી આપી.

જયદ્રથે કંઈ ન સાંભળ્યું. તેણે દ્રૌપદીને પકડીને બળજબરીથી પોતાના રથમાં બેસાડી દીધી. ધૌમ્ય રથની પાછળ પગપાળા દોડ્યા, તેને રોકાવા કહેતા રહ્યા અને રાજધર્મ યાદ અપાવતા રહ્યા. પણ જયદ્રથ ઝડપથી રથ હંકારી ગયો.

સજા અને શિવનું વરદાન

પાંડવો પાછા આવ્યા અને બધું જાણ્યું, ત્યારે તેઓ તરત તેની પાછળ દોડ્યા. તેમણે તેની સેનાને વિખેરી નાખી, અને જયદ્રથ દ્રૌપદીને ત્યાં જ છોડીને જીવ બચાવવા રથ પરથી કૂદીને ભાગ્યો. ભીમ અને અર્જુન તેની પાછળ જાય તે પહેલાં યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “તેને મારશો નહીં. આપણી બહેન દુઃશલા અને માતા ગાંધારીનો વિચાર કરો.”

ભીમે જયદ્રથને પકડ્યો અને તેને લજ્જિત કરવા તેનું માથું મૂંડીને પાંચ ચોટલી રાખી, અને તેની પાસે મોટેથી કહેવડાવ્યું કે હું પાંડવોનો દાસ છું. પછી તેને બાંધીને યુધિષ્ઠિર પાસે લાવ્યા. યુધિષ્ઠિરે દયા કરીને તેને છોડી મૂક્યો અને ફરી ક્યારેય આવું ન કરવા કહ્યું.

અપમાનથી બળતો જયદ્રથ ઘરે ન ગયો. તે ગંગાદ્વાર ગયો અને કઠોર તપ કરીને ભગવાન શિવની આરાધના કરી. પ્રસન્ન થઈને શિવે વરદાન માગવા કહ્યું. જયદ્રથે બધા પાંડવોને હરાવવાનું વરદાન માગ્યું. શિવે કહ્યું, “યુદ્ધમાં એક દિવસ માટે તું ચાર પાંડવોને રોકી શકીશ, પણ અર્જુનને નહીં, કારણ કે તેનું રક્ષણ સ્વયં નારાયણ કરે છે.”

ચક્રવ્યૂહના દ્વારે

કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધના તેરમા દિવસે દ્રોણાચાર્યએ સેનાને ચક્રવ્યૂહમાં ગોઠવી. અર્જુનને યુદ્ધભૂમિના બીજા ભાગમાં ખેંચી જવાયો હતો. યુવાન અભિમન્યુ વ્યૂહમાં પ્રવેશવાનું જાણતો હતો, બહાર નીકળવાનું નહીં. તે વ્યૂહ તોડીને અંદર ઘૂસ્યો, અને તેની રક્ષા કરવા યુધિષ્ઠિર, ભીમ અને બીજા વીરો તેની પાછળ પાછળ આવ્યા.

પણ અભિમન્યુએ પાડેલા માર્ગ પર જયદ્રથ ઊભો રહી ગયો. તે દિવસે શિવના વરદાને તેને બળ આપ્યું, અને તેણે એક પછી એક બધા પાંડવ યોદ્ધાઓને રોકી રાખ્યા. કોઈ તેને પાર કરીને અંદર ન જઈ શક્યું. અભિમન્યુ અંદર એકલો પડી ગયો, અનેક મહારથીઓએ તેને ઘેરી લીધો, અને તે બહાદુરીથી લડતાં લડતાં પડ્યો.

સાંજે અર્જુન પાછો આવ્યો અને પુત્રનું મૃત્યુ કેવી રીતે થયું તે જાણ્યું, ત્યારે તે દુઃખ અને ક્રોધથી ભરાઈ ગયો. તેણે ભયંકર પ્રતિજ્ઞા લીધી: “જો આવતીકાલે સૂર્યાસ્ત પહેલાં હું જયદ્રથને નહીં મારું, તો હું પોતે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ.”

ચૌદમો દિવસ અને તેનો અંત

પ્રતિજ્ઞા સાંભળીને જયદ્રથ એટલો ડરી ગયો કે તે સિંધુ પાછો ભાગી જવા માગતો હતો. દુર્યોધન અને દ્રોણાચાર્યએ તેને રોકાઈ જવા સમજાવ્યો, અને દ્રોણાચાર્યએ તેની રક્ષાનું વચન આપ્યું. ચૌદમા દિવસે દ્રોણાચાર્યએ વિશાળ વ્યૂહ રચ્યો અને જયદ્રથને તેની ખૂબ પાછળ, કૌરવોના સૌથી મોટા મહારથીઓની રક્ષામાં રાખ્યો.

આખો દિવસ શ્રીકૃષ્ણ રથ હાંકતા રહ્યા અને અર્જુન લડતો લડતો આગળ વધતો રહ્યો. તેણે એક પછી એક હરોળ તોડી, પણ સૂરજ ઝડપથી નમી રહ્યો હતો. ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે પોતાની યોગશક્તિથી એવો અંધકાર ફેલાવ્યો કે સૂર્ય ઢંકાઈ ગયો. કૌરવોને લાગ્યું કે સૂર્યાસ્ત થઈ ગયો અને અર્જુનની પ્રતિજ્ઞા નિષ્ફળ ગઈ. જયદ્રથ આનંદથી બહાર આવ્યો અને આકાશ તરફ જોવા લાગ્યો. એ જ ક્ષણે સૂર્ય ફરી ચમક્યો, અને શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને કહ્યું, “હવે પ્રહાર કર.”

શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને વૃદ્ધક્ષત્રના શાપની પણ યાદ અપાવી. એટલે અર્જુને એવી રીતે બાણ છોડ્યાં કે જયદ્રથનું માથું દૂર ઊડીને સંધ્યાવંદન કરતા તેના પિતાના ખોળામાં જઈ પડ્યું. વૃદ્ધ રાજા અજાણતાં ઊભા થયા ત્યારે માથું ધરતી પર પડ્યું, અને પોતાનાં જ વચનના પ્રભાવથી વૃદ્ધક્ષત્રનું જીવન પણ પૂરું થયું.

યુદ્ધનાં વર્ષો પછી, યુધિષ્ઠિરના અશ્વમેધ યજ્ઞના ઘોડા પાછળ અર્જુન સિંધુ દેશમાં આવ્યો, ત્યારે તેના આગમનના સમાચાર સાંભળીને જયદ્રથનો પુત્ર સુરથ ભયથી મૃત્યુ પામ્યો. દુઃશલા પોતાના નાના પૌત્રને લઈને બહાર આવી અને અર્જુન પાસે શાંતિની વિનંતી કરી. અર્જુને પ્રેમથી બહેનને આશ્વાસન આપ્યું, બાળકને આશીર્વાદ આપ્યા અને આગળ વધ્યો.