ઉત્તરા

રાજકુમારી અને તેમના નૃત્ય-ગુરુ

વનવાસના તેરમા વર્ષે પાંડવોએ ઓળખાયા વગર છૂપા રહેવાનું હતું. તેઓ જુદા જુદા વેશે મત્સ્ય દેશના રાજા વિરાટના દરબારમાં આવ્યા. અર્જુન ગાયન, નૃત્ય અને વાદ્ય શીખવનાર બૃહન્નલા બનીને આવ્યા. ઘણા સમય પહેલાં અપ્સરા ઉર્વશીએ તેમને પુરુષત્વ વગર રહેવાનો શ્રાપ આપ્યો હતો, અને ઇન્દ્રે એ શ્રાપને એવા વરદાનમાં ફેરવ્યો હતો જે તેઓ એક વર્ષ માટે વાપરી શકે. હવે એ વર્ષ આવ્યું હતું.

રાજા વિરાટે મહેલની સ્ત્રીઓ દ્વારા બૃહન્નલાની પરીક્ષા કરાવી. સંતોષ થતાં તેમણે બૃહન્નલાને અંતઃપુરના નૃત્યશાળામાં પોતાની પુત્રી ઉત્તરા અને તેની સખીઓને શીખવવા નીમ્યા.

આખું વર્ષ ઉત્તરાએ આ સૌમ્ય ગુરુ પાસેથી ગાયન, નૃત્ય અને વાદ્યવાદન શીખ્યું. તેમને ખબર ન હતી કે એ ગુરુ બીજું કોઈ નહીં પણ યુગના સૌથી મહાન ધનુર્ધર અર્જુન છે.

નૃત્યશાળામાં બોલાવો

એ વર્ષના અંત નજીક ત્રિગર્તોએ દક્ષિણ તરફથી મત્સ્ય પર હુમલો કર્યો અને રાજા વિરાટ તેમની સામે લડવા ગયા. પછી ઉત્તર તરફથી કૌરવ સેના — દુર્યોધન, ભીષ્મ, દ્રોણ, કર્ણ અને બીજા — ચડી આવી અને રાજ્યની ગાયો હાંકી જવા લાગી.

નગરમાં ફક્ત યુવાન રાજકુમાર ઉત્તર જ હતા. મહેલની સ્ત્રીઓ વચ્ચે તેમણે બડાઈ મારી કે સારો સારથિ મળે તો હું આખી કૌરવ સેનાને હરાવી દઉં. ત્યાં સૈરંધ્રી નામની દાસી બનીને રહેતી દ્રૌપદીએ તેમને કહ્યું કે બૃહન્નલા એક સમયે સ્વયં અર્જુનના સારથિ હતા.

એટલે રાજકુમાર ઉત્તરે બહેનને કહ્યું, “જા, બૃહન્નલાને બોલાવી લાવ.” સોનાનાં આભૂષણોથી શોભતાં ઉત્તરા દોડતાં નૃત્યશાળામાં ગયાં. બૃહન્નલાએ પૂછ્યું કે આટલી ઉતાવળમાં કેમ આવી? તેમણે સમજાવ્યું કે કુરુઓ આપણી ગાયો લઈ જાય છે, અને ભાઈને સારથિની જરૂર છે. તેમણે બૃહન્નલાને ભાઈની મદદ કરવા વિનંતી કરી.

બૃહન્નલા માની ગયા અને રાજકુમાર પાસે ગયા. આખા રાજ્યની ગાયો દાવ પર હતી, અને ઉત્તરાની વિનંતી જ છુપાયેલા અર્જુનને રણભૂમિ તરફ લઈ ગઈ.

ઢીંગલીઓ માટે વસ્ત્રો

રથ નીકળતો હતો ત્યારે ઉત્તરા અને તેમની સખીઓએ બૃહન્નલાને બૂમ પાડીને કહ્યું, “કુરુ યોદ્ધાઓનાં સુંદર, રંગબેરંગી વસ્ત્રો લાવજો — અમારી ઢીંગલીઓ માટે!” બૃહન્નલાએ હસીને કહ્યું કે રાજકુમાર ઉત્તર મહારથીઓને હરાવશે તો એ વસ્ત્રો જરૂર લાવીશું.

રણભૂમિમાં વિશાળ સેના જોઈને રાજકુમાર ઉત્તરની હિંમત તૂટી ગઈ અને તેઓ ભાગવા લાગ્યા. બૃહન્નલાએ તેમને રોક્યા, શમીના વૃક્ષ પરથી પાંડવોનાં છુપાવેલાં શસ્ત્રો ઉતાર્યાં અને સત્ય કહ્યું: હું અર્જુન છું. પછી ઉત્તરે રથ હાંક્યો અને અર્જુને લડીને કૌરવ સેનાને હરાવી. અંતે તેમણે એક વિશેષ અસ્ત્રથી યોદ્ધાઓને મૂર્છિત કર્યા અને ઉત્તરને તેમનાં રંગબેરંગી ઉપરનાં વસ્ત્રો લઈ આવવા કહ્યું.

મહેલમાં પાછા આવીને અર્જુને એ સુંદર વસ્ત્રો ઉત્તરાને આપ્યાં, અને રાજકુમારી ખૂબ રાજી થઈ ગયાં. મહાન મહાકાવ્યમાં આ એક નાની, મીઠી પળ છે: યુગના સૌથી મહાન ધનુર્ધર કેટલીક કન્યાઓ અને તેમની ઢીંગલીઓને આપેલું વચન પાળે છે.

અભિમન્યુનાં વહુ

થોડા દિવસ પછી પાંડવોએ પોતાની સાચી ઓળખ પ્રગટ કરી. રાજા વિરાટ ખૂબ આનંદિત થયા, અને સાથે શરમાયા પણ, કારણ કે તેમણે આ મહાન વીરો પાસે સેવકોનું કામ કરાવ્યું હતું. અર્જુનનું સન્માન કરવા તેમણે ઉત્તરાનો હાથ અર્જુનને આપવાની ઇચ્છા બતાવી.

અર્જુને વિનયથી ના પાડી. તેમણે કહ્યું, “હું આપના અંતઃપુરમાં રહ્યો છું અને આપની પુત્રીને એકાંતમાં તથા સૌની વચ્ચે જોઈ છે, અને તેણે મારા પર પિતા જેવો વિશ્વાસ રાખ્યો છે. હું તેનો ગુરુ હતો. જો હું તેને પુત્રવધૂ તરીકે સ્વીકારું, તો સૌ જાણશે કે અમારું આચરણ પવિત્ર હતું. હું તેને મારા પુત્ર અભિમન્યુની પત્ની તરીકે સ્વીકારું છું.”

રાજા વિરાટે રાજીખુશીથી સંમતિ આપી. મત્સ્ય દેશના ઉપપ્લવ્યમાં લગ્ન થયાં. શ્રીકૃષ્ણ બલરામ, સુભદ્રા, અભિમન્યુ અને ઘણા યાદવ વીરો સાથે આવ્યા, અને ઘણા મિત્ર રાજાઓ પણ પધાર્યા. શ્રીકૃષ્ણે કીમતી ભેટો આપી, અને લગ્ન ખૂબ આનંદથી ઉજવાયાં.

આ લગ્નથી મત્સ્ય રાજ્ય પાંડવો સાથે ગાઢ રીતે જોડાયું. યુદ્ધ આવ્યું ત્યારે રાજા વિરાટ અને તેમના પુત્રો પાંડવોના પક્ષે ઊભા રહ્યા.

છ મહિના, અને પછી યુદ્ધ

ઉત્તરાના કુટુંબ માટે યુદ્ધ ભયાનક નીવડ્યું. પહેલા જ દિવસે તેમના ભાઈઓ ઉત્તર અને શ્વેત માર્યા ગયા — ઉત્તર શલ્યના હાથે અને શ્વેત ભીષ્મના હાથે. પછી દ્રોણે તેમના પિતા રાજા વિરાટને માર્યા.

તેરમા દિવસે યુવાન અભિમન્યુ ચક્રવ્યૂહ નામની ગોળાકાર વ્યૂહરચનામાં પ્રવેશ્યા અને અનેક મહારથીઓ સામે એકલા લડતાં વીરગતિ પામ્યા. એ સમયે ઉત્તરા ગર્ભવતી હતાં.

યુદ્ધ પછી રણભૂમિ નિહાળતાં ગાંધારીએ શ્રીકૃષ્ણને ઉત્તરાના દુઃખનું વર્ણન કર્યું. એ યુવાન વિધવા અભિમન્યુના દેહ પાસે બેસીને હળવેથી તેમનું મુખ પંપાળતાં બોલતાં હતાં, “આપણે ફક્ત છ મહિના સાથે રહ્યાં, અને સાતમા મહિને તમે ચાલ્યા ગયા.”

આ થોડા શબ્દોમાં આખા યુદ્ધનું દુઃખ સંભળાય છે — રાજાઓ અને સેનાપતિઓનું નહીં, પણ એક યુવાન પત્નીનું, જેનું પતિ સાથેનું જીવન હજી માંડ શરૂ થયું હતું.

ગર્ભસ્થ બાળક તરફ વળેલું અસ્ત્ર

યુદ્ધ પછી પણ સંકટ પૂરું થયું નહોતું. અશ્વત્થામાએ ભયંકર બ્રહ્મશિર અસ્ત્ર છોડ્યું. તે પાછું ખેંચી ન શક્યા, ત્યારે કુળનો અંત લાવવા તેમણે તેને પાંડવ સ્ત્રીઓના ગર્ભ તરફ વાળ્યું. શ્રીકૃષ્ણે જાહેર કર્યું કે ઉત્તરાનું બાળક મૃત જન્મશે, પણ હું પોતે તેને ફરી જીવન આપીશ. તેમણે એ પણ યાદ કર્યું કે એક બ્રાહ્મણે ઉત્તરાને કહ્યું હતું કે કુરુ કુળ ક્ષીણ થશે ત્યારે તેમને પુત્ર થશે અને તેનું નામ પરીક્ષિત પડશે.

મહિનાઓ પછી ઉત્તરાએ પુત્રને જન્મ આપ્યો, પણ તે નિશ્ચેતન અને નિષ્પ્રાણ પડ્યો હતો. મહેલની સ્ત્રીઓ દુઃખથી રડી પડી. કુંતી અને સુભદ્રાએ શ્રીકૃષ્ણને વચન પાળવા વિનંતી કરી.

દુઃખથી લગભગ ભાન ગુમાવી બેઠેલાં ઉત્તરાએ બાળકને ખોળામાં લઈને કહ્યું, “બેટા, જો, શ્રીકૃષ્ણ આવ્યા છે. ઊઠ અને તેમને પ્રણામ કર.” તેમણે કહ્યું કે બાળક વગર જીવવા કરતાં હું મારો પ્રાણ છોડી દઈશ.

શ્રીકૃષ્ણ પ્રસૂતિગૃહમાં ગયા, જળનો સ્પર્શ કર્યો અને અસ્ત્રની શક્તિ પાછી ખેંચી લીધી. પછી તેમણે ગંભીર પ્રતિજ્ઞા કરી: “મેં કદી અસત્ય કહ્યું નથી. હું કદી યુદ્ધમાંથી પાછો વળ્યો નથી. એ સત્યના બળે આ બાળક જીવતું થાય.” તરત જ બાળક હલવા લાગ્યું અને જીવંત થઈ ગયું. મહેલમાં આનંદ છવાઈ ગયો, અને ઉત્તરાએ ભરેલા હૃદયે શ્રીકૃષ્ણને પ્રણામ કર્યા.