બાલકાંડ

મનુએ વસાવેલી અયોધ્યા

લવ અને કુશે ગાયેલું ગાન સરયૂ નદીના કિનારેથી શરૂ થાય છે. ત્યાં સમૃદ્ધ અને સુખી કોસલ દેશ હતો, અને તેમાં અયોધ્યા નગરી હતી, જે માનવજાતિના પહેલા રાજા મનુએ પોતે વસાવી હતી. વાલ્મીકિ કહે છે કે નગરી બાર યોજન લાંબી અને ત્રણ યોજન પહોળી હતી, અને તેના પહોળા રાજમાર્ગો પર રોજ પાણી છંટાતું અને ફૂલો વેરાતાં.

અયોધ્યાને ઊંચા દરવાજા અને મજબૂત કોટ હતા, ચારે બાજુ ઊંડી ખાઈ હતી, માલથી ભરેલાં બજારો હતાં, અને દેવોના મહેલો જેવાં ઊંચાં ઘરો હતાં. તેના બગીચાઓ આંબાવાડિયાંથી ભરેલા હતા, અને નગાડાં, વીણા અને વેદમંત્રોના નાદથી હવા ગુંજતી રહેતી. વાલ્મીકિ તેને ઇન્દ્રની નગરી અમરાવતી સાથે સરખાવે છે.

અયોધ્યાના લોકો સુખી અને સજ્જન હતા. વાલ્મીકિ કહે છે કે ત્યાં કોઈ ગરીબ, લોભી કે ક્રૂર નહોતું, કોઈ અભણ નહોતું અને કોઈ અસત્ય બોલતું નહોતું. દરેક ઘરમાં અનાજ અને ગાયો હતાં, અને દરેક જણ ધર્મનું પાલન કરતું. બ્રાહ્મણો વેદ ભણતા, ક્ષત્રિયો પ્રજાનું રક્ષણ કરતા, અને સૌ એકબીજાનો આદર કરતા.

આ સૂર્યવંશના ઇક્ષ્વાકુ રાજાઓની નગરી હતી. અગાઉ અહીંથી ઘણા મહાન અને પ્રસિદ્ધ રાજાઓએ રાજ કર્યું હતું, એવા રાજાઓ જે સત્ય, ઉદારતા અને શૌર્ય માટે જાણીતા હતા. હવે અહીં એમાંના સૌથી મહાન રાજાઓમાંના એક, રાજા દશરથ, રાજ કરતા હતા, અને આપણી કથા ખરેખર તેમનાથી જ શરૂ થાય છે.

રાજા દશરથ અને તેમનું દુઃખ

રાજા દશરથ જ્ઞાની, સત્યવાદી અને ધર્મપરાયણ હતા. તેઓ મહાન યોદ્ધા હતા, અને નગર તથા ગામડાંના લોકો તેમને એકસરખો પ્રેમ કરતા. તેઓ આઠ સારા મંત્રીઓની મદદથી રાજ ચલાવતા, જેમાં સુમંત્ર તેમના વિશ્વાસુ સારથિ અને સલાહકાર હતા. તેમના કુલગુરુ મહર્ષિ વસિષ્ઠ અને વામદેવ હતા, જેમની સલાહ તેઓ હંમેશાં માનતા.

રાજાને ત્રણ મુખ્ય રાણીઓ હતી. કૌશલ્યા સૌથી મોટાં રાણી હતાં, સૌમ્ય અને ધર્મપરાયણ. કૈકેયી કેકય દેશના રાજાની પુત્રી હતાં અને રાજાને ખૂબ પ્રિય હતાં. સુમિત્રા શાંત, સમજદાર અને દયાળુ હતાં. તેમની સાથે રાજા વૈભવ અને સન્માનથી રહેતા, અને આખા દેશમાં શાંતિ હતી.

છતાં તેમના હૃદયમાં એક દુઃખ હતું. રાજા ઇચ્છે એવું બધું હોવા છતાં ઇક્ષ્વાકુવંશ આગળ ચલાવે એવો પુત્ર નહોતો. વર્ષો વીતતાં ગયાં અને ઉંમર વધતાં એ ઝંખના વધુ તીવ્ર બની. અંતે તેમણે નિર્ણય કર્યો: પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તેઓ અશ્વમેધ, એટલે કે મહાન અશ્વયજ્ઞ, કરશે.

તેમણે મંત્રીઓ અને પુરોહિતોને બોલાવીને પોતાની ઇચ્છા કહી. વસિષ્ઠ અને બીજા ઋષિઓએ નિર્ણયની પ્રશંસા કરી અને કહ્યું, “તમારી ઇચ્છા પૂરી થશે; તમને ગુણવાન પુત્રો થશે.” રાજાનો ચહેરો આશાથી ચમકી ઊઠ્યો, અને તેમણે રાણીઓને પવિત્ર વ્રતો માટે તૈયાર થવા કહ્યું.

ઋષ્યશૃંગ મુનિ

પછી સુમંત્રે એકાંતમાં રાજાને સનત્કુમાર ઋષિ પાસેથી સાંભળેલી એક જૂની ભવિષ્યવાણી કહી. અંગ દેશમાં, તેમણે કહ્યું, એક વાર ભયંકર દુકાળ પડ્યો હતો. અંગના રાજા રોમપાદને કહેવામાં આવ્યું કે યુવાન મુનિ ઋષ્યશૃંગ તેમના દેશમાં આવે તો જ વરસાદ પડશે.

ઋષ્યશૃંગ વિભાંડક ઋષિના પુત્ર હતા. તેઓ ઘનઘોર વનમાં ફક્ત પિતા સાથે મોટા થયા હતા અને દુનિયા વિશે કશું જાણતા નહોતા. અંગના મંત્રીઓએ તેમને નગરમાં લાવવાનો કોમળ ઉપાય શોધ્યો, અને તેઓ આવ્યા કે તરત જ વરસાદ વરસી પડ્યો. રોમપાદે પોતાની પુત્રી શાંતાનાં લગ્ન તેમની સાથે કર્યાં. સનત્કુમારે ભાખ્યું હતું કે આ મુનિ રાજા દશરથને પુત્રો મેળવવામાં મદદ કરશે.

રોમપાદ દશરથના પ્રિય મિત્ર હતા, તેથી રાજા પોતે રાણીઓ અને મંત્રીઓ સાથે અંગ દેશ ગયા. ત્યાં તેમનું ખૂબ પ્રેમથી સ્વાગત થયું, અને થોડા દિવસ પછી તેઓ ઋષ્યશૃંગ અને શાંતાને સાથે લઈ અયોધ્યા પાછા ફર્યા. આખું નગર શણગારાયું, અને લોકોએ આનંદથી મુનિનું સ્વાગત કર્યું.

વસંતઋતુમાં યજ્ઞનો અશ્વ છોડવામાં આવ્યો, અને આખું વર્ષ પૂરું થયા પછી સરયૂના ઉત્તર કિનારે અશ્વમેધ યજ્ઞ થયો. ઘણા દેશોમાંથી રાજાઓ આવ્યા, જેમાં મિથિલાના રાજા જનક અને કૈકેયીના પિતા, કેકયના વૃદ્ધ રાજા પણ હતા. સૌને ભોજન અને ભેટો અપાઈ, અને વાલ્મીકિ કહે છે કે કોઈ ભૂખ્યું કે નિરાશ થઈને પાછું ગયું નહીં.

અશ્વમેધ પૂરો થયો ત્યારે ઋષ્યશૃંગે રાજાને કહ્યું, “હવે હું અથર્વવેદના મંત્રોથી પુત્રપ્રાપ્તિ માટેનો વિશેષ યજ્ઞ, પુત્રકામેષ્ટિ, કરીશ.” ખૂબ કાળજીથી તેમણે નવો યજ્ઞ શરૂ કર્યો, અને આહુતિઓ અપાતાં અગ્નિ ઝળહળી ઊઠ્યો.

દેવો બ્રહ્માજી પાસે જાય છે

એ જ સમયે દેવો, ગંધર્વો અને ઋષિઓ યજ્ઞમાં પોતાનો ભાગ લેવા ભેગા થયા હતા. તેઓ ભારે હૃદયે બ્રહ્માજી પાસે ગયા. “હે પિતામહ,” તેમણે કહ્યું, “રાક્ષસ રાવણ આખા જગતને પીડે છે. તમે આપેલા વરદાનને કારણે અમે તેને રોકી શકતા નથી. તે ઋષિઓ, દેવો અને રાજાઓને સતાવે છે, અને સૂર્ય તથા પવન પણ તેનાથી ડરે છે.”

બ્રહ્માજીએ ક્ષણભર વિચાર કરીને કહ્યું, “રાવણે મારી પાસે માગ્યું હતું કે દેવો, ગંધર્વો, યક્ષો કે રાક્ષસોથી તેનું મૃત્યુ ન થાય. અભિમાનમાં તેણે માણસોને ગણતરીમાં લેવા જેવા પણ ન માન્યા. એટલે તેનો વધ ફક્ત માણસના હાથે જ થઈ શકે.” આ સાંભળીને દેવો ખૂબ આનંદિત થયા.

એ જ વખતે ભગવાન વિષ્ણુ ગરુડ પર બેસીને પધાર્યા, પીતાંબર પહેરીને અને શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરીને. દેવોએ તેમને પ્રણામ કરીને પ્રાર્થના કરી, “હે પ્રભુ, આપ ચાર સ્વરૂપે વિભાજિત થઈને રાજા દશરથની ત્રણ રાણીઓના પુત્રો તરીકે જન્મ લો. મનુષ્ય બનીને રાવણનો નાશ કરો, જે દેવોથી મરી શકે તેમ નથી.”

વિષ્ણુએ તેમને આશ્વાસન આપ્યું. “ડરશો નહીં,” તેમણે કહ્યું. “તમારા હિત માટે હું રાવણને તેના પુત્રો, મંત્રીઓ અને સગાંઓ સહિત મારીશ, અને પછી અગિયાર હજાર વર્ષ પૃથ્વી પર રાજ કરીશ.” પછી પ્રભુએ પૃથ્વી પર પોતાના પિતા તરીકે રાજા દશરથને પસંદ કર્યા.

અગ્નિમાંથી પ્રગટેલી ખીર

પછી રાજા દશરથના યજ્ઞના અગ્નિમાંથી એક અદ્ભુત પુરુષ પ્રગટ થયો. તે ઊંચો અને તેજસ્વી હતો, લાલ વસ્ત્ર પહેરેલો, અને તેનો અવાજ નગારાના નાદ જેવો હતો. તેના હાથમાં ચાંદીના ઢાંકણથી ઢાંકેલું સોનાનું મોટું પાત્ર હતું, જે દિવ્ય પાયસ, એટલે કે દૂધમાં રાંધેલા ચોખાની મીઠી ખીરથી ભરેલું હતું.

“હું પ્રજાપતિએ મોકલેલો પુરુષ છું,” તેણે રાજાને કહ્યું. “હે રાજા, દેવોએ તૈયાર કરેલી આ ખીર લો. તે સંતાન અને આરોગ્ય આપે છે. તમારી યોગ્ય રાણીઓને ખવડાવો, અને તેમના દ્વારા તમને પ્રાર્થનાથી માગેલા પુત્રો મળશે.” ગરીબને અચાનક ખજાનો મળે તેમ રાજાએ આનંદથી પાત્ર સ્વીકાર્યું. પછી એ દિવ્ય પુરુષ અગ્નિમાં અદૃશ્ય થઈ ગયો.

દશરથે અંતઃપુરમાં જઈને ખીર વહેંચી. તેમણે અડધી કૌશલ્યાને આપી. બાકી અડધીમાંથી અડધી સુમિત્રાને આપી. જે બચી તેમાંથી અડધી કૈકેયીને આપી, અને ક્ષણભર વિચાર કરીને છેલ્લો ભાગ ફરી સુમિત્રાને આપ્યો. સમય જતાં ત્રણે રાણીઓ પોતાના ગર્ભમાંનાં બાળકોના તેજથી ઝળહળવા લાગી.

એ દરમિયાન બ્રહ્માજીએ દેવોને કહ્યું, “વિષ્ણુ પૃથ્વી પર જઈ રહ્યા છે. તમે પણ તેમના માટે બળવાન સહાયકો સર્જો.” તેથી દેવોએ પર્વત જેવા બળવાન, શૂરવીર વાનરો સર્જ્યા. ઇન્દ્રથી વાલી, સૂર્યથી સુગ્રીવ, વિશ્વકર્માથી નલ અને વાયુદેવથી હનુમાનનો જન્મ થયો. બ્રહ્માજીએ કહ્યું કે રીંછોના રાજા જાંબવાનને તો તેમણે ઘણા સમય પહેલાં જ સર્જ્યા હતા.

યજ્ઞ પૂરો થયો, દેવો પોતપોતાના ધામમાં ગયા અને ઋતુઓ બદલાઈ. બારમા મહિને, ચૈત્ર માસના શુક્લ પક્ષની નોમે, પુનર્વસુ નક્ષત્રમાં, જ્યારે પાંચ ગ્રહો ઉચ્ચ સ્થાને હતા, ત્યારે રાણી કૌશલ્યાએ શ્રીરામને જન્મ આપ્યો. એ દિવસ આજે પણ રામનવમી તરીકે ઊજવાય છે.

પછી કૈકેયીએ પુષ્ય નક્ષત્રમાં ભરતને જન્મ આપ્યો, અને સુમિત્રાએ આશ્લેષા નક્ષત્રમાં જોડિયા પુત્રો, લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્નને જન્મ આપ્યો. ગંધર્વોએ ગાન કર્યું, અપ્સરાઓ નાચી, આકાશમાં નગારાં વાગ્યાં અને ફૂલોની વર્ષા થઈ. અયોધ્યામાં મોટો ઉત્સવ થયો, અને રાજાએ સૌને દાન આપ્યાં.

અગિયારમા દિવસે મહર્ષિ વસિષ્ઠે નામકરણ સંસ્કાર કર્યો. મોટા પુત્રનું નામ રામ, કૈકેયીના પુત્રનું ભરત, અને સુમિત્રાના પુત્રોનાં નામ લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ન રાખ્યાં. ચારે ભાઈઓ વેદમાં વિદ્વાન અને ધનુર્વિદ્યા, ઘોડેસવારી તથા હાથી અને રથ ચલાવવામાં કુશળ બન્યા. તેઓ માતા-પિતા અને ગુરુઓની સેવા કરતા, અને તેમાં શ્રીરામ નિષ્કલંક ચંદ્રની જેમ શોભતા.

બાળપણથી જ લક્ષ્મણ રામને પોતાના પ્રાણથી પણ વધુ ચાહતા. વાલ્મીકિ કહે છે કે તેઓ જાણે રામના શરીરની બહાર શ્વાસ લેતો બીજો પ્રાણ હતા. લક્ષ્મણ પાસે ન હોય તો રામને ઊંઘ ન આવતી, તેમને આપ્યા વિના રામ સારું ભોજન ન લેતા, અને રામ શિકારે જાય ત્યારે લક્ષ્મણ ધનુષ લઈ તેમના રક્ષણ માટે પાછળ જતા. એ જ રીતે શત્રુઘ્ન ભરતને સમર્પિત હતા.

રાજકુમારો મોટા થયા ત્યારે રાજા તેમનાં લગ્નનો વિચાર કરવા લાગ્યા. એ જ સમયે મહાન ઋષિ વિશ્વામિત્ર રાજમહેલના દ્વારે આવ્યા. દશરથ વસિષ્ઠ સાથે દોડીને બહાર ગયા, તેમનું સ્વાગત કર્યું અને કહ્યું, “આપનું આગમન સૂકી ધરતી પર વરસાદ જેવું છે. આપની ઇચ્છા કહો, હું તે પૂરી કરીશ.” ઋષિ શું માગવાના છે એ તેઓ હજી જાણતા નહોતા.

ઋષિની માગણી

રાજા દશરથે મહર્ષિ વિશ્વામિત્રને વચન આપ્યું હતું કે તેઓ જે માગશે તે આપશે. હવે ઋષિ બોલ્યા, “હે રાજા, હું સિદ્ધિ માટે યજ્ઞ કરું છું. પણ દર વખતે તે લગભગ પૂરો થાય ત્યારે બે બળવાન રાક્ષસો, મારીચ અને સુબાહુ, વેદી પર માંસ અને લોહી નાખીને તેને ભ્રષ્ટ કરે છે. વ્રત દરમિયાન મારાથી ક્રોધ કે શાપ ન થઈ શકે. તેથી તમારા મોટા પુત્ર રામને દસ દિવસ માટે મને આપો. મારા રક્ષણ નીચે તેઓ એ રાક્ષસોનો નાશ કરશે.”

આ સાંભળીને દશરથ ભયથી ધ્રૂજી ગયા અને લગભગ બેભાન થઈ ગયા. “રામ હજી સોળ વર્ષના પણ નથી,” તેમણે કહ્યું. “તેણે ક્યારેય યુદ્ધ કર્યું નથી. એના બદલે મારી આખી સેના લઈ જાઓ; હું પોતે આવીને રાક્ષસો સામે લડીશ. પણ રામને મારાથી દૂર ન કરો. આટલાં વર્ષોની ઝંખના પછી તે મને મળ્યો છે.” અને જ્યારે તેમને ખબર પડી કે એ રાક્ષસોને રાવણે મોકલ્યા છે, ત્યારે તેઓ વધુ ડરી ગયા.

વિશ્વામિત્રનો ચહેરો ક્રોધથી લાલ થઈ ગયો. “તમે મને માગું તે આપવાનું વચન આપ્યું હતું, અને હવે વચન તોડો છો,” તેમણે કહ્યું. “આ રઘુકુળને શોભતું નથી. જો વચન તોડીને તમે સુખી હો, તો તમારા પુત્રો સાથે સુખી રહો. હું જ્યાંથી આવ્યો ત્યાં પાછો જાઉં છું.” મહર્ષિનો ક્રોધ વધતાં આખી પૃથ્વી જાણે ધ્રૂજવા લાગી.

ત્યારે મહર્ષિ વસિષ્ઠે રાજાને પ્રેમથી સમજાવ્યા. “તમે ઇક્ષ્વાકુવંશમાં જન્મ્યા છો અને સાક્ષાત્ ધર્મ તરીકે ઓળખાઓ છો. તમારું વચન ન છોડો. દરેક દિવ્ય અસ્ત્ર જાણનારા વિશ્વામિત્ર પાસે રામ સુરક્ષિત છે. તેમને રામની મદદની જરૂર નથી; તેઓ રામના પોતાના કલ્યાણ માટે જ તેમને માગે છે.” આ જ્ઞાનભરી સલાહ સાંભળીને રાજાનું હૃદય શાંત થયું.

દશરથે રામ અને લક્ષ્મણને બોલાવ્યા. માતાઓ અને પિતાએ તેમને આશીર્વાદ આપ્યા, અને વસિષ્ઠે રક્ષામંત્રો બોલ્યા. બંને ભાઈઓ ઋષિની પાછળ નીકળ્યા ત્યારે શીતળ પવન વાયો, આકાશમાંથી ફૂલો વરસ્યાં અને દેવલોકમાં નગારાં વાગ્યાં. ધનુષ, ભાથા અને તલવાર લઈને બંને યુવાન રાજકુમારો, જેમ બે અશ્વિનીકુમારો બ્રહ્માજીની પાછળ ચાલે તેમ, વિશ્વામિત્રની પાછળ ચાલ્યા.

માર્ગમાં બલા અને અતિબલા

સરયૂના દક્ષિણ કિનારે દોઢ યોજન ચાલ્યા પછી વિશ્વામિત્ર અટક્યા અને પ્રેમથી બોલ્યા, “રામ, જળથી આચમન કરો. હું તમને બલા અને અતિબલા નામની બે વિશેષ વિદ્યાઓ શીખવું છું. તેનાથી તમને ક્યારેય થાક કે રોગ નહીં લાગે, અને બળમાં તમારી બરાબરી કોઈ નહીં કરી શકે. તમે ઊંઘતા હો કે અસાવધ હો ત્યારે પણ કોઈ રાક્ષસ તમને નુકસાન નહીં કરી શકે. તમને ભૂખ કે તરસ નહીં લાગે.”

રામે પવિત્ર થઈને આનંદથી ઋષિ પાસેથી બંને વિદ્યાઓ ગ્રહણ કરી. એ રાતે રાજકુમારો નદીકિનારે ઘાસની પથારી પર સૂતા, અને મહર્ષિએ તેમની સાથે મીઠી વાતો કરી. નરમ પથારીમાં ટેવાયેલા મહેલના આ કુમારોએ કોઈ ફરિયાદ ન કરી; ગુરુની સેવા કરવામાં તેઓ ખુશ હતા.

બીજે દિવસે વહેલી સવારે વિશ્વામિત્રે રામને એક શ્લોકથી જગાડ્યા, જે આપણા વડીલો આજે પણ પ્રભાતે ગાય છે: “કૌસલ્યા સુપ્રજા રામ પૂર્વા સંધ્યા પ્રવર્તતે…” તેનો અર્થ છે, “હે કૌશલ્યાના સુપુત્ર રામ, પ્રભાત થયું છે. હે નરશ્રેષ્ઠ, ઊઠો, સવારની પ્રાર્થનાનો સમય થયો છે.” રાજકુમારો ઊઠ્યા, સ્નાન કર્યું અને સૂર્યદેવને પ્રાર્થના કરી.

પછી તેઓ જ્યાં સરયૂ ગંગાને મળે છે ત્યાં આવ્યા. ત્યાં એક પવિત્ર આશ્રમ જોયો, અને વિશ્વામિત્રે કહ્યું કે અહીં ભગવાન શિવે પોતાના નેત્રના અગ્નિથી કામદેવને બાળ્યા હતા. એ રાત તેમણે ત્યાંના ઋષિઓ સાથે ગાળી. બીજી સવારે નાવમાં બેસીને તેઓ ગંગા પાર ગયા, અને નદીની વચ્ચે બે નદીઓના સંગમનો મોટો ગર્જનાભર્યો અવાજ સાંભળ્યો.

તાટકાનું વન

સામે કિનારે તમરાં, જંગલી પ્રાણીઓ અને ગીચ ઝાડીઓથી ભરેલું ઘેરું અને ભયાનક વન હતું. “આ એક વાર મલદ અને કરૂષનો સમૃદ્ધ પ્રદેશ હતો,” વિશ્વામિત્રે કહ્યું, “પણ તાટકા નામની ભયંકર યક્ષિણીને કારણે હવે ઉજ્જડ છે. તેનામાં હજાર હાથીનું બળ છે. તે સુંદની પત્ની અને મારા યજ્ઞમાં વિઘ્ન નાખનાર મારીચની માતા છે.”

તેમણે તેની કથા કહી. બ્રહ્માજીના વરદાનથી તાટકા મહાબળવાન યક્ષિણી તરીકે જન્મી હતી. પતિ સુંદના મૃત્યુ પછી તેણે અને તેના પુત્ર મારીચે મહર્ષિ અગસ્ત્ય પર હુમલો કર્યો. અગસ્ત્યે મારીચને રાક્ષસ થવાનો અને તાટકાને પોતાનું સૌંદર્ય ગુમાવી ભયંકર નરભક્ષી થવાનો શાપ આપ્યો. ત્યારથી તેણે આ આખો પ્રદેશ ઉજાડી નાખ્યો હતો.

“રામ, તમારે તેના આતંકનો અંત લાવવો જ પડશે,” ઋષિએ કહ્યું. “તે સ્ત્રી છે એટલે અચકાશો નહીં. કર્તવ્ય કઠિન હોય ત્યારે પણ રાજકુમારે પ્રજાનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.” રામે હાથ જોડીને જવાબ આપ્યો, “અયોધ્યામાં મારા પિતાએ મને કહ્યું હતું કે શંકા વિના આપની આજ્ઞા માનજે. પ્રજા, ગાયો અને ઋષિઓના કલ્યાણ માટે આપ કહો તેમ હું કરીશ.”

રામે ધનુષની દોરી એવી જોરથી ટંકારી કે આખું વન ગુંજી ઊઠ્યું. તાટકા ક્રોધથી દોડી આવી, ધૂળનાં મોટાં વાદળ ઉડાડતી અને પથ્થરોનો વરસાદ કરતી. પોતાની માયાથી તે અદૃશ્ય પણ થઈ ગઈ. “સાંજ પડવા આવી છે,” વિશ્વામિત્રે ચેતવ્યા, “અને સંધ્યાકાળે રાક્ષસો વધુ બળવાન બને છે. રાહ ન જુઓ.” રામે અવાજને આધારે બાણો છોડીને તેને રોકી રાખી.

અંતે તાટકા તેમના પર ધસી આવી ત્યારે રામે એક જ બાણ તેની છાતીમાં માર્યું, અને તે જમીન પર પડીને મૃત્યુ પામી. આકાશમાં દેવોએ રામની સ્તુતિ કરી, અને ઇન્દ્રે વિશ્વામિત્રને કહ્યું, “હવે રામને તમારાં બધાં દિવ્ય અસ્ત્રો આપો; તેઓ દેવોનું મોટું કાર્ય કરશે.” એ રાત તેમણે, હવે તાટકાના ભયથી મુક્ત થયેલા વનમાં, શાંતિથી વિતાવી.

દિવ્ય અસ્ત્રો અને સિદ્ધાશ્રમ

બીજી સવારે ખૂબ પ્રસન્ન થયેલા વિશ્વામિત્રે કહ્યું, “રામ, હું તમારાથી ખુશ છું. હું તમને બધાં દિવ્ય અસ્ત્રો આપીશ.” પૂર્વ તરફ મુખ કરીને તેમણે રામને ધર્મચક્ર, કાલચક્ર અને વિષ્ણુચક્ર, ઇન્દ્રનું વજ્ર, શિવનું ત્રિશૂળ, બ્રહ્મશિર, ઐષીક અને બ્રહ્માસ્ત્ર, મોદકી અને શિખરી ગદા, ધર્મપાશ, કાલપાશ અને વરુણપાશ, તથા માનવ, આગ્નેય અને વાયવ્ય સહિત બીજાં ઘણાં અસ્ત્રો આપ્યાં.

પછી એક અદ્ભુત ઘટના બની. અસ્ત્રો પોતે તેજસ્વી સ્વરૂપે હાથ જોડીને રામ સામે પ્રગટ થયાં અને બોલ્યાં, “હે રાઘવ, અમે તમારા સેવકો છીએ. આજ્ઞા કરો.” રામે હાથથી તેમનો સ્પર્શ કરીને કહ્યું, “હું યાદ કરું ત્યારે મારા મનમાં આવજો.” તેમણે એ અસ્ત્રો પાછાં કેવી રીતે વાળવાં તે પણ પૂછ્યું, અને વિશ્વામિત્રે તેમને સંહારના મંત્રો શીખવ્યા.

આગળ ચાલતાં રામે એક પર્વત પાસે સુંદર આશ્રમ જોયો અને પૂછ્યું કે તે કોનો છે. વિશ્વામિત્રે કહ્યું, “ઘણા સમય પહેલાં અહીં ભગવાન વિષ્ણુએ તપ કર્યું હતું. અસુરરાજ બલિએ ઇન્દ્ર પાસેથી ત્રણે લોક છીનવી લીધા ત્યારે વિષ્ણુ અદિતિ અને કશ્યપના પુત્ર વામન તરીકે જન્મ્યા, બલિ પાસે ત્રણ પગલાં જમીન માગી, અને દેવો માટે ત્રણે લોક પાછા મેળવ્યા.”

“આ વામનનો એ જ આશ્રમ છે, અને હવે તે મારો છે,” ઋષિએ કહ્યું. “તેને સિદ્ધાશ્રમ, એટલે કે જ્યાં તપ સિદ્ધ થાય તે સ્થાન, કહે છે. અહીં જ મારીચ અને સુબાહુ મારો યજ્ઞ ભ્રષ્ટ કરવા આવે છે. આજથી આ આશ્રમ જેટલો મારો છે એટલો જ તમારો છે.” સિદ્ધાશ્રમના ઋષિઓ ખૂબ આનંદથી તેમનું સ્વાગત કરવા દોડી આવ્યા.

યજ્ઞની રક્ષા

એ જ દિવસે વિશ્વામિત્રે યજ્ઞની દીક્ષા લીધી અને મૌન ધારણ કર્યું. રાજકુમારોએ બીજા ઋષિઓને પૂછ્યું કે રાક્ષસો ક્યારે આવશે. “છ રાત સુધી મહર્ષિ મૌન રહેશે,” તેમણે કહ્યું. “છ રાત સુધી તમારે યજ્ઞની રક્ષા કરવાની છે.” તેથી રામ અને લક્ષ્મણ ધનુષ લઈને રાત-દિવસ ઊંઘ્યા વિના આકાશ તરફ નજર રાખી પહેરો ભરતા રહ્યા.

છઠ્ઠા દિવસે વેદી પર અગ્નિ ઝળહળતો હતો ત્યારે આકાશમાં ભયંકર ગર્જના થઈ. મારીચ અને સુબાહુ પોતાના સાથીઓ સાથે માયાનાં કાળાં વાદળ ફેલાવતા અને વેદી પર લોહી વરસાવતા આવ્યા. રામે શાંતિથી કહ્યું, “લક્ષ્મણ, જો.” પછી તેમણે મારીચ પર માનવાસ્ત્ર છોડ્યું. તે તેની છાતીમાં વાગ્યું અને તેને સો યોજન દૂર સમુદ્રમાં ફેંકી દીધો, બેભાન પણ જીવતો.

અગ્નિના આગ્નેયાસ્ત્રથી રામે સુબાહુનો વધ કર્યો, અને પવનના વાયવ્યાસ્ત્રથી બાકીના રાક્ષસોને ઉડાડીને નાશ કર્યો. યજ્ઞ શાંતિથી પૂરો થયો. ઋષિઓએ રાજકુમારોનું સન્માન કર્યું, અને વિશ્વામિત્રે કહ્યું, “રામ, મેં જે માગ્યું તે તમે કર્યું. તમે સિદ્ધાશ્રમનું નામ સાર્થક કર્યું છે.”

બીજી સવારે ઋષિઓએ કહ્યું, “મિથિલાના રાજા જનક મોટો યજ્ઞ કરી રહ્યા છે. તેમની પાસે એક અદ્ભુત ધનુષ છે, જેના પર કોઈ દેવ કે દાનવ પણ પણછ ચડાવી શક્યા નથી. અમારી સાથે આવો અને તે જુઓ.” તેથી ઋષિઓનાં સો ગાડાં સાથે તેઓ ઉત્તર તરફ નીકળ્યા. માર્ગમાં વિશ્વામિત્રે રાજકુમારોને પોતાના વંશની અને ભગીરથ ગંગાને પૃથ્વી પર કેવી રીતે લાવ્યા તેની ઘણી કથાઓ કહી.

અહલ્યાનો ઉદ્ધાર

મિથિલા પાસે તેઓ એક જૂના, એકલવાયા આશ્રમે પહોંચ્યા, જે સુંદર પણ ખાલી હતો. રામે પૂછ્યું કે તે કોનો છે. વિશ્વામિત્રે કહ્યું, “આ મહર્ષિ ગૌતમનો આશ્રમ હતો, જેઓ અહીં પત્ની અહલ્યા સાથે રહીને ઘણાં વર્ષો તપ કરતા. એક દિવસ ગૌતમ બહાર ગયા હતા ત્યારે ઇન્દ્ર ગૌતમનો વેશ લઈને અહીં આવ્યો. અહલ્યાએ તેને ઓળખી લીધો, છતાં એક ક્ષણની મૂર્ખતામાં તેને ના પાડી નહીં.”

“ગૌતમ પાછા ફર્યા અને પોતાના રૂપમાં ઇન્દ્રને આશ્રમમાંથી નીકળતો જોયો ત્યારે બધું સમજી ગયા અને ઇન્દ્રને શાપ આપ્યો. પછી અહલ્યાને કહ્યું, ‘તું અહીં હજારો વર્ષ સુધી ફક્ત હવા પર જીવીને, ભોજન વિના, રાખ પર સૂઈને અને તપ કરતી, કોઈ પણ જીવને દેખાયા વિના રહીશ. જ્યારે દશરથના પુત્ર રામ આ વનમાં આવશે ત્યારે તું પવિત્ર થઈશ. તેમનું અતિથિ તરીકે સ્વાગત કરીશ ત્યારે તને તારું સ્વરૂપ પાછું મળશે અને તું મારી પાસે પાછી આવીશ.’”

“પછી ગૌતમ તપ કરવા હિમાલય ગયા,” વિશ્વામિત્રે કહ્યું. “હવે, રામ, આશ્રમમાં પ્રવેશો અને અહલ્યાને મદદ કરો.” રામ અને લક્ષ્મણ અંદર ગયા, અને ત્યાં તેમણે તપના તેજથી ઝળહળતાં અહલ્યાને જોયાં. અત્યાર સુધી તેઓ દેવો અને માણસો બધાથી છુપાયેલાં હતાં, જાણે ધુમાડાથી ઢંકાયેલી જ્યોત કે વાદળ પાછળનો ચંદ્ર. હવે રામનાં દર્શન થતાં જ તેઓ દેખાવા લાગ્યાં.

બંને રાજકુમારોએ આનંદથી નમીને તેમનાં ચરણ સ્પર્શ્યાં. અહલ્યાએ ગૌતમના શબ્દો યાદ કરીને પગ ધોવા જળ, અર્ઘ્ય અને અતિથિને યોગ્ય દરેક સત્કારથી તેમનું સ્વાગત કર્યું, અને રામે તે સ્વીકાર્યું. એ જ ક્ષણે આકાશમાંથી ફૂલો વરસ્યાં, ગંધર્વોએ ગાન કર્યું, અને દેવોએ લાંબા તપથી પવિત્ર થયેલાં અહલ્યાની પ્રશંસા કરી.

પછી મહર્ષિ ગૌતમ પોતે પાછા આવ્યા, અને પતિ-પત્ની ફરી એક થયાં. ગૌતમે આનંદથી રામનું સન્માન કર્યું અને અહલ્યા સાથે ફરી તપમાં લાગી ગયા. ઋષિના આશીર્વાદ લઈને રામ, વિશ્વામિત્ર અને લક્ષ્મણ સાથે મિથિલા તરફ આગળ વધ્યા, જ્યાં રાજા જનક, તેમનું મહાન ધનુષ અને તેમની પુત્રી સીતા રાહ જોતાં હતાં.

મિથિલામાં આગમન

ગયા પ્રકરણમાં આપણે જોયું કે રામ ગૌતમ ઋષિના આશ્રમમાં પહોંચ્યા કે તરત જ અહલ્યા પોતાના લાંબા તપમાંથી મુક્ત થઈ. ત્યાંથી વિશ્વામિત્ર બંને રાજકુમારોને વિદેહના રાજા જનકની નગરી મિથિલા લઈ ગયા. જનક એક મોટો યજ્ઞ કરી રહ્યા હતા અને અનેક દેશોમાંથી બ્રાહ્મણો અને ઋષિઓ ત્યાં આવ્યા હતા. મહેમાનોના પડાવ, તેમનાં ગાડાં અને ગાયો સાથે, યજ્ઞભૂમિની આસપાસ બધે ફેલાયેલા હતા.

વિશ્વામિત્ર પધાર્યા છે એ સાંભળીને જનક પોતાના કુલપુરોહિત શતાનંદ સાથે તેમને મળવા દોડી આવ્યા અને હાથ જોડીને પૂરા આદરથી તેમનું સ્વાગત કર્યું. પછી રાજાએ બંને યુવાનોને આશ્ચર્યથી જોયા. તેમણે પૂછ્યું, “દેવો જેવા પરાક્રમી, સિંહ જેવી ચાલે ચાલતા, તલવાર, ભાથા અને ધનુષ્ય ધારણ કરેલા આ બે રાજકુમારો કોણ છે?” વિશ્વામિત્રે કહ્યું કે તેઓ રાજા દશરથના પુત્રો છે અને તેમણે પોતાના યજ્ઞની રક્ષા કેવી રીતે કરી તે વર્ણવ્યું.

શતાનંદ ગૌતમ ઋષિ અને અહલ્યાના મોટા પુત્ર હતા. રામ આશ્રમમાં ગયા, તેમની માતાએ રામનો સત્કાર કર્યો અને તે ફરી પિતા સાથે મળી ગઈ, એ સાંભળીને તેઓ ખૂબ આનંદિત થયા. તેમણે વિશ્વામિત્રનો વારંવાર આભાર માન્યો અને પછી રામ તરફ ફરીને કહ્યું, “હે રાજકુમાર, તમે ભાગ્યશાળી છો કે તમને વિશ્વામિત્ર જેવા માર્ગદર્શક મળ્યા છે. આ મહાન ઋષિ આટલા ઊંચા સ્થાને કેવી રીતે પહોંચ્યા તે સાંભળો.”

શતાનંદે વિશ્વામિત્રની લાંબી કથા કહી. એક સમયે તેઓ ગાધિના પુત્ર, એક રાજા હતા. તેમને વસિષ્ઠની ઇચ્છા પૂરી કરનારી ગાય જોઈતી હતી, તે માટે તેઓ લડ્યા અને વસિષ્ઠના આધ્યાત્મિક બળ સામે હારી ગયા. ત્યારે તેમને સમજાયું કે હથિયારના બળ કરતાં તપનું બળ મોટું છે. હજારો વર્ષના તપ પછી, ક્રોધ અને કામ સાથેના અનેક સંઘર્ષો બાદ, છેવટે તેઓ બ્રહ્મર્ષિ, એટલે કે ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ ઋષિ, કહેવાયા અને સ્વયં વસિષ્ઠે તેમનો સ્વીકાર કર્યો.

શિવધનુષ્ય અને સીતાનું પ્રાગટ્ય

બીજે દિવસે સવારે જનકે મહેમાનોને બોલાવીને પૂછ્યું કે હું તમારી શી સેવા કરું. વિશ્વામિત્રે કહ્યું, “દશરથના આ બે પુત્રો તમારા ઘરમાં રાખેલું મહાન ધનુષ્ય જોવા ઇચ્છે છે.” જનકે સમજાવ્યું કે આ ધનુષ્ય તેમના કુળમાં કેવી રીતે આવ્યું. ઘણા સમય પહેલાં દક્ષના યજ્ઞમાં ભગવાન શિવે ક્રોધમાં દેવો સામે આ જ ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું હતું. દેવોએ દયાની પ્રાર્થના કરી ત્યારે શિવજી પ્રસન્ન થયા અને ધનુષ્ય તેમને આપી દીધું, અને દેવોએ તે જનકના પૂર્વજ દેવરાતને સાચવવા સોંપ્યું.

પછી જનકે પોતાની પુત્રીની કથા કહી. “એક વખત યજ્ઞ માટે ભૂમિ તૈયાર કરવા હું ખેતરમાં હળ ચલાવતો હતો, ત્યારે હળથી બનેલા ચાસમાંથી ધરતીમાંથી એક નાની બાળકી પ્રગટ થઈ. ચાસમાંથી આવી હોવાથી તેનું નામ સીતા પડ્યું. તે કોઈ માતાના ગર્ભમાંથી જન્મી નથી; સ્વયં ધરતીમાતાએ તેને મને સોંપી છે. તે મારા ઘરમાં મારી પોતાની વહાલી દીકરી તરીકે મોટી થઈ છે.”

જનકે આગળ કહ્યું, “મેં નક્કી કર્યું કે જે પુરુષ આ ધનુષ્ય પર પણછ ચઢાવીને પોતાનું બળ બતાવે તેને જ સીતા આપીશ. તેનું શુલ્ક પરાક્રમ છે.” તેને પામવાની આશાએ ઘણા રાજાઓ મિથિલા આવ્યા. જનકે તેમને ધનુષ્ય બતાવ્યું, પણ તેમાંથી કોઈ તેને ઊંચકી પણ ન શક્યું. ક્રોધ અને શરમથી ભરાયેલા રાજાઓએ ભેગા થઈને આખું એક વર્ષ મિથિલાને ઘેરી રાખી, ત્યાં સુધી કે જનકનો ભંડાર લગભગ ખાલી થઈ ગયો.

જનકે તપ કરીને દેવોની પ્રાર્થના કરી. પ્રસન્ન થઈને દેવોએ તેમને રથ, હાથી, ઘોડા અને પાયદળવાળી પૂરી સેના આપી, અને તેનાથી તેમણે અભિમાની રાજાઓને હરાવીને ભગાડી મૂક્યા. જનકે વિશ્વામિત્રને કહ્યું, “હવે હું આ ધનુષ્ય રામ અને લક્ષ્મણને બતાવીશ. જો રામ તેના પર પણછ ચઢાવી શકે, તો હું મારી પુત્રી સીતા દશરથના પુત્રને આપીશ.”

રામ ધનુષ્ય તોડે છે

જનકે ધનુષ્ય લાવવાની આજ્ઞા આપી. પાંચ હજાર ઊંચા અને બળવાન પુરુષો આઠ પૈડાંવાળી લોખંડની પેટી ધકેલીને સભામાં લાવ્યા, અને તેમાં માળા અને ચંદનથી પૂજાયેલું ધનુષ્ય હતું. જનકે કહ્યું, “આ મારા કુળના રાજાઓએ પૂજેલું ઉત્તમ ધનુષ્ય છે. દેવો, અસુરો, રાક્ષસો, ગંધર્વો અને મોટા નાગો પણ તેના પર પણછ ચઢાવી શક્યા નથી. તો કોઈ મનુષ્ય તેને ઊંચકીને, પણછ ચઢાવીને ખેંચી કેવી રીતે શકે?”

વિશ્વામિત્રે રામ તરફ ફરીને પ્રેમથી કહ્યું, “વત્સ રામ, આ ધનુષ્ય જુઓ.” રામે પેટી ખોલી, ધનુષ્ય જોયું અને કહ્યું, “મને આ દિવ્ય ધનુષ્યને સ્પર્શ કરવા દો. હું તેને ઊંચકીને પણછ ચઢાવવાનો પ્રયત્ન કરીશ.” રાજા અને ઋષિએ કહ્યું, “ભલે.” હજારો લોકોની સામે રામે ધનુષ્યને વચ્ચેથી એવી સહેલાઈથી ઊંચક્યું, જાણે કોઈ રમકડું હોય. તેમણે તેને વાળ્યું, પણછ ચઢાવી અને તેને ખેંચ્યું.

એ જ ક્ષણે મહાન ધનુષ્ય વચ્ચેથી તૂટી ગયું. તેનો અવાજ વીજળીના કડાકા જેવો, જાણે પર્વત ફાટ્યો હોય એવો હતો, અને ધરતી ધ્રૂજી ઊઠી. વિશ્વામિત્ર, રાજા જનક અને બંને રાજકુમારો સિવાય સભાના બધા લોકો બેભાન જેવા થઈને નીચે પડી ગયા. લોકો ધીમે ધીમે સ્વસ્થ થયા ત્યારે તેઓ આશ્ચર્ય અને આનંદથી રામને જોવા લાગ્યા, અને જનકે હાથ જોડીને ઋષિને કહ્યું.

જનકે કહ્યું, “હે પૂજ્ય ઋષિ, મેં દશરથના પુત્રનું બળ જોયું, તે કલ્પના બહારનું અદ્ભુત છે. મારી પુત્રી સીતા રામ સાથે વિવાહ કરીને જનકકુળનો યશ વધારશે. મારી પ્રતિજ્ઞા પૂરી થઈ. મને મારા પ્રાણથી પણ વહાલી સીતા રામને આપવામાં આવશે. તમારી આજ્ઞા હોય તો મારા મંત્રીઓ હમણાં જ અયોધ્યા જઈને રાજા દશરથને અહીં લઈ આવશે.”

દશરથ મિથિલા આવે છે

જનકના દૂતો ત્રણ રાત મુસાફરી કરીને, થાકેલા ઘોડાઓ સાથે, અયોધ્યા પહોંચ્યા. તેમણે દશરથને બધું કહ્યું: તેમના પુત્રોએ વિશ્વામિત્રના યજ્ઞની રક્ષા કેવી રીતે કરી, રામે શિવધનુષ્ય કેવી રીતે તોડ્યું, અને જનક સીતા રામને આપવા ઇચ્છે છે. દશરથ આનંદથી ભરાઈ ગયા. તેમણે વસિષ્ઠ અને બીજા સલાહકારોને પૂછ્યું, અને સૌએ રાજીખુશીથી સંમતિ આપી. રાજાએ કહ્યું, “આપણે કાલે જ નીકળીએ.”

બીજે દિવસે દશરથ વસિષ્ઠ, વામદેવ, જાબાલિ, કશ્યપ, માર્કંડેય અને કાત્યાયન જેવા ઋષિઓ સાથે નીકળ્યા, અને તેમની પાછળ સેના અને ધનથી ભરેલાં ગાડાં ચાલ્યાં. ચાર દિવસની મુસાફરી પછી તેઓ મિથિલા પહોંચ્યા. જનકે ખૂબ સન્માનથી તેમનું સ્વાગત કર્યું. જનકે કહ્યું, “હવે હું નિશ્ચિંત થયો. મારો યજ્ઞ પૂરો થાય એટલે વિવાહ થાય.” દશરથે નમ્રતાથી કહ્યું, “દાન તો આપનારની ઇચ્છા પર છે. તમે કહેશો તેમ કરીશું.”

જનકે સાંકાશ્ય નગરીના રાજા, પોતાના નાના ભાઈ કુશધ્વજને પણ બોલાવ્યા. બંને રાજપરિવારો સાથે બેઠા ત્યારે વસિષ્ઠે ગૌરવથી ઇક્ષ્વાકુ રાજાઓની લાંબી વંશાવળી કહી, બ્રહ્મા અને મનુથી શરૂ કરીને ઇક્ષ્વાકુ, રઘુ અને અજ થઈને દશરથ સુધી. પછી જનકે પોતાની વંશાવળી કહી, રાજા નિમિ અને તેમના પુત્ર મિથિ, જેમના નામ પરથી મિથિલા નગરી કહેવાય છે, ત્યાંથી પોતાના અને કુશધ્વજ સુધી.

પછી જનકે કહ્યું, “હું મારી બે પુત્રીઓ કન્યાદાનમાં આપું છું: સીતા રામને અને ઊર્મિલા લક્ષ્મણને.” ત્યારે વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠે બીજો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. “કુશધ્વજને અનુપમ સુંદર બે પુત્રીઓ છે. મોટી પુત્રી સાથે ભરતના અને નાની સાથે શત્રુઘ્નના વિવાહ થાય.” જનકે રાજીખુશીથી સંમતિ આપી અને કહ્યું, “દશરથના ચારેય પુત્રોના વિવાહ એક જ દિવસે થાય.”

ચાર વિવાહ

વિવાહ પહેલાં દશરથે પોતાના દરેક પુત્ર માટે ગોદાન વિધિ કરી અને સોનાથી મઢેલાં શિંગડાંવાળી લાખો ગાયો બ્રાહ્મણોને દાનમાં આપી. એ જ દિવસે રાણી કૈકેયીના ભાઈ યુધાજિત કેકય દેશથી આવી પહોંચ્યા. તેમણે કહ્યું કે તેમના પિતા, કેકયના રાજા, પોતાના દોહિત્ર ભરતને જોવા આતુર છે, અને વિવાહ પછી તેઓ ભરતને પોતાની સાથે લઈ જશે.

ઉત્તરા ફાલ્ગુની નક્ષત્રના શુભ દિવસે ચારેય રાજકુમારો આભૂષણો પહેરીને વસિષ્ઠની આગેવાની હેઠળ વિવાહમંડપમાં આવ્યા. વસિષ્ઠે વેદી તૈયાર કરી, તેને ફૂલો, સોનાના કળશો અને નવા અંકુરોથી શણગારી, અને પવિત્ર અગ્નિ પ્રગટાવ્યો. જનક સર્વ આભૂષણોથી શણગારેલી સીતાને લાવ્યા અને તેને અગ્નિ સામે, રામની સન્મુખ બેસાડી.

જનકે રામને કહ્યું, “આ મારી પુત્રી સીતા છે. તે ધર્મના દરેક કાર્યમાં તમારી સહધર્મચારિણી બનશે. તેનો સ્વીકાર કરો, તમારું કલ્યાણ થાઓ. તમારા હાથમાં તેનો હાથ લો. તે પતિવ્રતા અને મહાભાગ્યશાળી છે, અને સદા તમારી છાયાની જેમ તમારી પાછળ ચાલશે.” એમ કહીને તેમણે રામના હાથમાં પવિત્ર જળ રેડ્યું. એ જ રીતે જનકે ઊર્મિલા લક્ષ્મણને, માંડવી ભરતને અને શ્રુતકીર્તિ શત્રુઘ્નને આપી.

દરેક રાજકુમારે પોતાની વધૂનો હાથ પકડીને અગ્નિ, વેદી, રાજા અને ઋષિઓની ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરી. આકાશમાંથી ફૂલોની વર્ષા થઈ, દેવોનાં નગારાં વાગ્યાં, ગંધર્વોએ ગાયું અને અપ્સરાઓએ નૃત્ય કર્યું. બીજે દિવસે સવારે વિશ્વામિત્ર બંને રાજાઓને આશીર્વાદ આપીને ઉત્તરના પર્વતો તરફ ચાલ્યા ગયા. જનકે પોતાની પુત્રીઓને ગાયો, ઉત્તમ વસ્ત્રો, હાથી, ઘોડા, રથ, સૈનિકો, દાસીઓ, સોનું, ચાંદી અને મોતીનું પુષ્કળ કરિયાવર આપ્યું.

ઘરે પાછા ફરતાં પરશુરામ

દશરથનો સંઘ અયોધ્યા તરફ પાછો જતો હતો ત્યારે પક્ષીઓ ભયથી ચીસો પાડવા લાગ્યાં, છતાં હરણો જમણી બાજુથી પસાર થયાં, જે શુભ સંકેત છે. વસિષ્ઠે સમજાવ્યું, “આકાશમાંથી કોઈ સંકટ આવી રહ્યું છે, પણ હરણો કહે છે કે તે શાંતિથી ટળી જશે.” થોડી જ વારમાં ભયંકર પવનથી વૃક્ષો હલી ઊઠ્યાં, ધરતી ધ્રૂજી, ધૂળ અને અંધકારે સૂર્યને ઢાંકી દીધો અને સૌ ગભરાઈ ગયા. એ અંધકારમાંથી જમદગ્નિ ઋષિના પુત્ર પરશુરામ પ્રગટ થયા.

તેઓ અગ્નિ જેવા તેજસ્વી હતા, માથે જટા, ખભે ફરશી અને હાથમાં ધનુષ્ય હતું. પિતાની હત્યા પછી અનેક ક્ષત્રિય રાજાઓનો નાશ કરનાર એ જ ઋષિ હતા. ઋષિઓએ તેમને અર્ઘ્ય આપ્યું. પછી તેમણે રામને કહ્યું, “મેં સાંભળ્યું છે કે તમે શિવધનુષ્ય તોડ્યું. આ વિષ્ણુનું ધનુષ્ય છે, જે વિશ્વકર્માએ શિવધનુષ્ય સાથે જ બનાવ્યું હતું. જો તમે તેના પર પણછ ચઢાવીને બાણ જોડી શકો, તો હું તમારી સાથે દ્વંદ્વયુદ્ધ કરીશ.”

ભયથી ફિક્કા પડેલા દશરથે પરશુરામને પોતાના નાના પુત્રોને છોડી દેવા વિનંતી કરી, પણ ઋષિએ તેમની તરફ જોયું પણ નહીં. રામે શાંતિથી અને આદરથી ઉત્તર આપ્યો. તેમણે પરશુરામના હાથમાંથી ધનુષ્ય અને બાણ લીધાં, ક્ષણમાં પણછ ચઢાવી અને બાણ જોડ્યું. તેમણે કહ્યું, “તમે બ્રાહ્મણ છો અને મારા ગુરુ વિશ્વામિત્રને પ્રિય છો, તેથી હું તમારા પ્રાણ નહીં લઉં. પણ વિષ્ણુનું આ બાણ કદી વ્યર્થ જતું નથી. તે તમારી ગમનશક્તિનો નાશ કરે, કે તપથી મેળવેલા લોકોનો?”

પરશુરામનો ગર્વ ઓગળી ગયો. તેમણે કહ્યું, “મેં આખી પૃથ્વી કશ્યપ ઋષિને દાનમાં આપી છે અને રાત્રે તેના પર ન રહેવાનું વચન આપ્યું છે. મારી ગમનશક્તિ રહેવા દો, પણ મેં જીતેલા લોકોનો નાશ કરો.” તેમણે રામને સ્વયં ભગવાન વિષ્ણુ તરીકે ઓળખ્યા, આદરથી તેમની પ્રદક્ષિણા કરી અને મહેન્દ્ર પર્વત તરફ ચાલ્યા ગયા. રામે બાણ છોડ્યું, ધનુષ્ય વરુણદેવને સાચવવા સોંપ્યું, અને આખો સંઘ મોટા ઉત્સવ વચ્ચે અયોધ્યામાં પ્રવેશ્યો.

થોડા સમય પછી ભરત પોતાના મામા યુધાજિત સાથે નાનાના રાજ્યમાં ગયા અને શત્રુઘ્નને પણ સાથે લઈ ગયા. રામ અયોધ્યામાં રહીને પિતા અને પ્રજાની સેવા કરતા રહ્યા, અને સીતા પ્રત્યે તેમનો પ્રેમ દિવસે દિવસે વધતો ગયો. સીતાએ પાછળથી કહ્યું હતું કે તેઓ બંને બાર વર્ષ સુધી અયોધ્યામાં સુખેથી સાથે રહ્યાં. પછી વૃદ્ધ થતા રાજા દશરથ રામને યુવરાજ બનાવવાનો વિચાર કરવા લાગ્યા, અને એ નિર્ણય બધું જ બદલી નાખવાનો હતો.