કૌશલ્યા

સૌથી મોટાં રાણી

કૌશલ્યા કોસલ દેશના રાજા દશરથનાં પટરાણી હતાં, જેની રાજધાની અયોધ્યા હતી. બીજી બે મુખ્ય રાણીઓ હતી — કેકય દેશની રાજકુમારી કૈકેયી અને સુમિત્રા. કૌશલ્યા પોતાની સજ્જનતા, પતિભક્તિ અને નિયમિત પૂજા માટે જાણીતાં હતાં. સૌથી ઊંચું સ્થાન તેમનું હોવા છતાં, મહાકાવ્ય બતાવે છે કે રાજા પોતાનો ઘણો સમય યુવાન રાણી કૈકેયી સાથે વિતાવતા.

ઘણાં વર્ષો સુધી રાજમહેલમાં પુત્ર ન હતો. કૌશલ્યાએ પતિના દુઃખ અને આશા બંનેમાં સાથ આપ્યો. દશરથે અશ્વમેધ યજ્ઞ અને પુત્રો માટેનો ખાસ યજ્ઞ કર્યો ત્યારે રાણીઓએ પણ તેમની સાથે પવિત્ર વિધિઓમાં ભાગ લીધો અને પ્રાર્થના કરી કે ઇક્ષ્વાકુ વંશ આગળ વધે.

શ્રીરામનાં માતા

દિવ્ય પાયસનું પાત્ર લઈને તેજસ્વી પુરુષ અગ્નિમાંથી પ્રગટ થયા ત્યારે દશરથે પહેલો અને સૌથી મોટો ભાગ — પૂરી અડધી ખીર — કૌશલ્યાને આપ્યો. યોગ્ય સમયે તેમણે અદ્ભુત તેજવાળા પુત્રને જન્મ આપ્યો. વાલ્મીકિ કહે છે કે જેમ દેવોની માતા અદિતિ પુત્ર ઇન્દ્રથી શોભતાં, તેમ કૌશલ્યા પોતાના બાળકથી શોભી ઊઠ્યાં.

કુળગુરુ વસિષ્ઠે બાળકનું નામ રામ રાખ્યું. તેમનો જન્મ ચૈત્ર મહિનાના શુક્લ પક્ષની નવમીએ, પુનર્વસુ નક્ષત્રમાં થયો — એ દિવસ આજે પણ રામનવમી તરીકે ઊજવાય છે. થોડા જ સમયમાં બીજી રાણીઓને ભરત, લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્નનો જન્મ થયો, અને મહેલ ચાર રાજકુમારોના કિલકિલાટથી ભરાઈ ગયો.

કૌશલ્યાએ પોતાના પુત્રને સત્યવાદી, દયાળુ, શૂરવીર અને આખી અયોધ્યાના લાડકા યુવાન તરીકે મોટો થતો જોયો. રામ વિશ્વામિત્ર સાથે ગયા અને પછી સીતા સાથે લગ્ન કરીને પાછા આવ્યા ત્યારે કૌશલ્યા અને બીજી રાણીઓએ નવવધૂઓનું મહેલમાં ખૂબ પ્રેમથી સ્વાગત કર્યું.

દુઃખની એ સવાર

દશરથે જાહેર કર્યું કે રામ યુવરાજ બનશે ત્યારે કૌશલ્યાના આનંદનો પાર ન રહ્યો. તેમણે આખી રાત ઉપવાસ અને પ્રાર્થનામાં વિતાવી, અને સવારે સફેદ રેશમી વસ્ત્ર પહેરીને પુત્રના કલ્યાણ માટે પવિત્ર અગ્નિમાં આહુતિ આપી રહ્યાં હતાં. એ જ વખતે રામ તેમના ઓરડામાં આવ્યા — અભિષેક થનારા રાજકુમાર તરીકે નહીં, પણ વિદાય લેવા.

રામે નમ્રતાથી કહ્યું કે પિતાએ કૈકેયીને આપેલું વચન પાળવા માટે તેમણે ચૌદ વર્ષ વનમાં રહેવું પડશે અને ભરતનો રાજ્યાભિષેક થશે. કુહાડીથી કપાયેલા વૃક્ષની જેમ કૌશલ્યા જમીન પર ઢળી પડ્યાં. “જે સ્ત્રીને પુત્ર ન હોય તેને એક જ દુઃખ હોય,” તેઓ રડતાં બોલ્યાં. “મને પુત્ર છે, અને હવે મારે તેનાથી ઘણું મોટું દુઃખ સહન કરવું પડશે.”

પહેલાં તો તેમણે રામને રોકાઈ જવા, અથવા પોતાને પણ વનમાં સાથે લઈ જવા વિનંતી કરી. રામે પ્રેમથી યાદ કરાવ્યું કે પતિ જીવિત હોય ત્યાં સુધી પત્નીનું સ્થાન તેમની પાસે છે, કારણ કે રાજા તેમના વિના ભાંગી પડશે. કૌશલ્યા સમજી ગયાં, અને તેમનો પ્રેમ શક્તિમાં ફેરવાઈ ગયો.

પછી તેમણે રામને આશીર્વાદ આપ્યા; દેવો, નદીઓ, પર્વતો અને ઋતુઓને રામનું રક્ષણ કરવા પ્રાર્થના કરી. તેમના સૌથી જાણીતા શબ્દો હતા: “હે રઘુશ્રેષ્ઠ, જે ધર્મનું તું આટલી દૃઢતા અને નિયમથી પાલન કરે છે, તે જ ધર્મ તારું રક્ષણ કરે.” તેમણે સીતાને પણ દરેક મુશ્કેલીમાં પતિની સાથે રહેવાની સલાહ આપી, અને સીતાએ ખૂબ આદરથી જવાબ આપ્યો.

શોક, રોષ અને ક્ષમા

રામના ગયા પછી પોતાનું હૃદય તૂટતું હોવા છતાં કૌશલ્યાએ ભાંગી પડેલા રાજાની સંભાળ લીધી. ઊંડા દુઃખની એક ક્ષણે તેમણે પુત્રને દૂર મોકલવા બદલ દશરથને કડવા શબ્દો કહ્યા. રાજાએ હાથ જોડીને ક્ષમા માગી. કૌશલ્યા તરત શરમાઈ ગયાં; તેમણે રાજાના હાથ પોતાના માથે મૂક્યા અને ઊલટું પોતે ક્ષમા માગી.

સુમિત્રા તેમને સાંત્વના આપવા આવ્યાં અને યાદ કરાવ્યું કે રામ બળવાન અને ધર્મી છે, પોતાની સજ્જનતા જ તેમનું રક્ષણ કરે છે, અને તેઓ ચોક્કસ પાછા આવશે. થોડી રાતો પછી દશરથે કૌશલ્યાને યુવાનીના શાપની કથા કહી અને મધરાતે પ્રાણ છોડ્યા. કૌશલ્યા પતિના દેહને વળગીને રડ્યાં અને તેમની પાછળ જવાની ઇચ્છા કરી.

ભરત પાછા આવ્યા ત્યારે કૌશલ્યાએ પહેલાં તેમને કડવા શબ્દો કહ્યા, એમ માનીને કે ભરતને રાજ્ય જોઈતું હતું. પણ ભરત તેમના પગે પડ્યા અને અનેક ગંભીર સોગંદ ખાઈને કહ્યું કે તેમણે ક્યારેય રામનો વનવાસ ઇચ્છ્યો ન હતો. ભરતનું નિર્મળ હૃદય જોઈ કૌશલ્યાએ તેમને બાથમાં લીધા અને તેમની સાથે રડ્યાં.

રામને ફરી મળ્યાં

રામને પાછા લાવવાની આશાએ કૌશલ્યા ભરત અને બીજી રાણીઓ સાથે ચિત્રકૂટ ગયાં. ઝરણાં પાસે તેમણે ઇંગુદી ફળના ગરનો નાનો પિંડ જોયો, જે રામે સ્વર્ગસ્થ પિતા માટે મૂક્યો હતો. “શું મહાન રાજાએ હવે આ જ ખાવું પડશે — એ જ ભોજન જે તેમનો પુત્ર વનમાં ખાય છે?” એમ કહીને તેઓ રડી પડ્યાં. પછી તેમણે રામ, લક્ષ્મણ અને સીતાને પૂરા પ્રેમથી ભેટ્યાં.

રામે પિતાનું વચન તોડવાની ના પાડી, અને કૌશલ્યા રાહ જોવા અયોધ્યા પાછાં ફર્યાં. ચૌદ વર્ષ તેઓ આશાના સહારે જીવ્યાં. અંતે રામ વિજયી થઈને પાછા આવે છે એવા સમાચાર મળ્યા ત્યારે તેઓ સુમિત્રા અને કૈકેયી સાથે નંદીગ્રામ તેમને મળવા ગયાં. રામ માતાના ચરણે નમ્યા, અને તેમની લાંબી રાહનો અંત આવ્યો.

કૌશલ્યાએ પોતાના પુત્રને સીતા સાથે અયોધ્યાના રાજા તરીકે અભિષિક્ત થતો જોયો. ઉત્તરકાંડમાં વાલ્મીકિ કહે છે કે ભક્તિભર્યું લાંબું જીવન જીવ્યા પછી કૌશલ્યા અને બીજી રાણીઓએ આ સંસાર છોડ્યો અને સ્વર્ગમાં રાજા દશરથ સાથે જોડાયાં.

સ્વભાવ અને ગુણો

કૌશલ્યાને શાંત શક્તિવાળી માતા તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. તેમણે સત્તા કે યોજનાઓથી રાજ કર્યું નહીં; તેમણે પ્રાર્થના કરી, સેવા કરી અને સહન કર્યું. સૌથી મોટા દુઃખમાં પણ તેમણે ફક્ત પુત્રની સલામતી ઇચ્છી, અને ધર્મ પોતે તેનું રક્ષણ કરે એવા આશીર્વાદ આપ્યા.

તેમણે એ પણ બતાવ્યું કે તીવ્ર લાગણી પછી નમ્રતા આવી શકે છે. પતિની ક્ષમા માગવામાં તેમણે વાર ન લગાડી, અને સત્ય જાણતાં જ ભરતને માફ કરી દીધા. ભક્તો તેમને જગતને શ્રીરામ આપનારાં ધન્ય માતા તરીકે પૂજે છે.