દશરથ

પુત્ર વિનાના મહાન રાજા

દશરથ રાજા અજના પુત્ર હતા. તેઓ સરયૂ નદીના કિનારે આવેલી કોસલ દેશની સુંદર રાજધાની અયોધ્યામાંથી રાજ કરતા. તેઓ સૂર્યવંશી રાજાઓના પ્રખ્યાત ઇક્ષ્વાકુ કુળના હતા. વાલ્મીકિ કહે છે કે તેમના સમયમાં અયોધ્યા સમૃદ્ધ, સુરક્ષિત અને સુખી હતી; પહોળા રસ્તા, ભરેલા કોઠાર અને પ્રામાણિક, વિદ્વાન, સંતોષી પ્રજા ત્યાં રહેતી.

દશરથ પોતે જ્ઞાની, ઉદાર અને સત્યપ્રેમી હતા. આઠ વિશ્વાસુ મંત્રીઓ, જેમાં વફાદાર સુમંત્ર પણ હતા, અને કુળગુરુ વસિષ્ઠ તથા વામદેવ તેમને માર્ગદર્શન આપતા. દૂર દૂરના રાજાઓ તેમનું માન રાખતા, અને તેઓ દેવોના યુદ્ધમાં પણ દેવોની સાથે લડ્યા હતા. વાલ્મીકિ તેમને સ્વર્ગમાં રાજ કરતા ઇન્દ્ર સાથે સરખાવે છે.

પરંતુ આ બધા વૈભવ વચ્ચે રાજાના મનમાં એક ઊંડું દુઃખ હતું. તેમને ત્રણ મુખ્ય રાણીઓ હતી — કૌશલ્યા, કૈકેયી અને સુમિત્રા — પણ વંશ આગળ વધારનાર એક પણ પુત્ર ન હતો. ઘણો વિચાર કર્યા પછી તેમણે પુત્રપ્રાપ્તિની આશાએ મહાન અશ્વમેધ યજ્ઞ કરવાનો નિર્ણય લીધો.

યજ્ઞ અને ચાર રાજકુમારો

સુમંત્રે રાજાને એક જૂની ભવિષ્યવાણી યાદ કરાવી. સનત્કુમાર ઋષિએ કહ્યું હતું કે યુવાન ઋષિ ઋષ્યશૃંગ અયોધ્યા આવશે અને દશરથને પુત્રો મળવામાં મદદ કરશે. રાજા ઋષ્યશૃંગને મોટા માન સાથે લઈ આવ્યા, અને વસિષ્ઠના માર્ગદર્શનમાં સરયૂ કિનારે અશ્વમેધ યજ્ઞ થયો. પછી ઋષ્યશૃંગે પુત્રો માટેનો ખાસ યજ્ઞ — પુત્રકામેષ્ટિ — શરૂ કર્યો.

યજ્ઞની પવિત્ર અગ્નિમાંથી એક તેજસ્વી પુરુષ પ્રગટ થયા. તેમના હાથમાં ચાંદીના ઢાંકણવાળું સોનાનું પાત્ર હતું. તેમાં દેવોએ બનાવેલી મીઠી ખીર — પાયસ — હતી. “આ તમારી રાણીઓને આપો,” તેમણે કહ્યું, “તેમને પુત્રો થશે.” આનંદિત દશરથે અડધી ખીર કૌશલ્યાને અને ચોથો ભાગ સુમિત્રાને આપ્યો. બાકી રહેલામાંથી અડધી કૈકેયીને આપી, અને થોડો વિચાર કરીને છેલ્લો ભાગ ફરી સુમિત્રાને આપ્યો.

સમય જતાં ચાર રાજકુમારોનો જન્મ થયો. કૌશલ્યાએ રામને, કૈકેયીએ ભરતને, અને સુમિત્રાએ જોડિયા પુત્રો લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્નને જન્મ આપ્યો. આખું નગર ઉત્સવમાં ડૂબી ગયું. દશરથ ચારેયને ચાહતા, પણ મોટા પુત્ર રામ તો તેમની આંખોનો તારો હતા. રાજકુમારો વેદોના જ્ઞાતા બન્યા અને ધનુર્વિદ્યા, ઘોડેસવારી તથા દરેક રાજવી કળામાં નિપુણ થયા.

રામને વિશ્વામિત્ર સાથે મોકલ્યા

રામ હજી સોળ વર્ષના પણ થયા ન હતા ત્યારે મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર દરબારમાં આવ્યા. દશરથે પ્રેમથી સ્વાગત કર્યું અને જે માગે તે આપવાનું વચન આપ્યું. વિશ્વામિત્રે રામને માગ્યા, જેથી મારીચ અને સુબાહુ નામના બે રાક્ષસો વારંવાર તેમના યજ્ઞમાં વિઘ્ન નાખતા તેનાથી યજ્ઞનું રક્ષણ થાય.

રાજાનો ચહેરો ફિક્કો પડી ગયો. “મારો રામ હજી સોળ વર્ષનો પણ નથી,” તેઓ બોલ્યા. “તેણે ક્યારેય યુદ્ધ જોયું નથી. તેના બદલે મને અને મારી આખી સેનાને લઈ જાઓ.” રાજા વચનથી ફરી રહ્યા છે એ જોઈ વિશ્વામિત્ર ક્રોધિત થયા. ત્યારે વસિષ્ઠે શાંતિથી દશરથને યાદ કરાવ્યું કે ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજાએ ક્યારેય વચન તોડવું ન જોઈએ, અને વિશ્વામિત્ર સાથે રામ સંપૂર્ણ સુરક્ષિત રહેશે. આથી દશરથે રામને મોકલ્યા, અને લક્ષ્મણ પણ સાથે ગયા.

પછી મિથિલાથી સમાચાર આવ્યા કે રામે શિવનું મહાન ધનુષ્ય તોડ્યું છે અને રાજકુમારી સીતાને પરણવાનો અધિકાર જીત્યો છે. દશરથ વસિષ્ઠ અને રાજપરિવાર સાથે મિથિલા ગયા. ત્યાં ચારેય પુત્રોનાં લગ્ન થયાં: રામનાં સીતા સાથે, લક્ષ્મણનાં ઊર્મિલા સાથે, ભરતનાં માંડવી સાથે અને શત્રુઘ્નનાં શ્રુતકીર્તિ સાથે. પાછા ફરતી વખતે ઉગ્ર ઋષિ પરશુરામે રસ્તો રોક્યો ત્યારે રાજા ધ્રૂજી ઊઠ્યા, પણ રામે શાંતિથી તેમનો પડકાર ઝીલ્યો.

બે વરદાન અને તૂટેલું હૃદય

વર્ષો વીત્યાં અને દશરથ વૃદ્ધ થયા. તેમણે રામને યુવરાજ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો, અને રાજાઓ, વડીલો અને પ્રજાની સભાએ આનંદથી સંમતિ આપી. તરત તૈયારીઓ શરૂ થઈ અને બીજા દિવસની સવારે અભિષેક નક્કી થયો. એ સમયે ભરત અને શત્રુઘ્ન દૂર કેકય દેશમાં ભરતના મોસાળમાં રહેતા હતા.

એ સાંજે રાજા શુભ સમાચાર આપવા પોતાની સૌથી નાની અને સૌથી વહાલી રાણી કૈકેયીના મહેલે ગયા. તેમણે જોયું કે કૈકેયી “કોપભવન”માં જમીન પર પડી છે અને ઘરેણાં ફેંકી દીધાં છે. તેની દાસી મંથરાએ તેનું મન ફેરવી નાખ્યું હતું. ઘણા સમય પહેલાં દેવો અને અસુરોના યુદ્ધમાં કૈકેયીએ ઘાયલ રાજાને બચાવ્યા હતા, અને રાજાએ તેને બે વરદાન આપ્યાં હતાં. હવે તેણે તે માગ્યાં: ભરતનો રાજ્યાભિષેક થાય, અને રામ ચૌદ વર્ષ દંડકારણ્યમાં રહે.

આઘાતથી દશરથ જમીન પર ઢળી પડ્યા. આખી રાત તેમણે વિનંતી કરી, દલીલ કરી અને આંસુ સાર્યાં, તેના પગે પણ પડ્યા, પણ કૈકેયીએ મન ન બદલ્યું. વચનથી બંધાયેલા રાજા ના પાડી શક્યા નહીં. સવારે તો તેઓ માંડ બોલી શકતા હતા. વચનની વાત સાંભળીને રામે પોતે પ્રસન્નતાથી વનમાં જવાનું સ્વીકાર્યું, જેથી પિતા ક્યારેય અસત્યવાદી ન કહેવાય.

દશરથે તો રામને એમ પણ કહ્યું કે મને કેદ કરીને રાજગાદી લઈ લે, પણ રામે ના પાડી. રામ, સીતા અને લક્ષ્મણ સુમંત્રના રથમાં નીકળ્યા ત્યારે વૃદ્ધ રાજા રથની પાછળ દોડ્યા અને ધૂળમાં પડી ગયા. તેમણે કૈકેયીને કહ્યું કે મને અડકીશ નહીં, હું તારો ત્યાગ કરું છું. પછી તેમને કૌશલ્યાના મહેલે લઈ જવાયા, જ્યાં તેઓ અંધારામાં પડ્યા પડ્યા “રામ, રામ” બોલતા રહ્યા.

જૂનો શાપ અને રાજાનું અવસાન

રામના ગયા પછીની છઠ્ઠી રાત્રે દશરથે કૌશલ્યાને પોતાની યુવાનીનું એક રહસ્ય કહ્યું. યુવાન રાજકુમાર તરીકે તેમને ગર્વ હતો કે તેઓ માત્ર અવાજ સાંભળીને બાણથી નિશાન વીંધી શકે છે. એક વરસાદી રાત્રે સરયૂ કિનારે તેમણે હાથી પાણી પીતો હોય એવો અવાજ સાંભળ્યો અને તે દિશામાં બાણ છોડ્યું. પણ એ અવાજ તો એક યુવાન તપસ્વીનો હતો, જે પોતાનાં વૃદ્ધ અને અંધ માતા-પિતા માટે ઘડામાં પાણી ભરી રહ્યો હતો.

મરતા યુવાને રાજકુમારને બાણ કાઢવા અને તેનાં માતા-પિતાને પાણી પહોંચાડવા કહ્યું. દુઃખથી ધ્રૂજતા દશરથ તેમની પાસે ગયા અને પોતાનો દોષ કબૂલ કર્યો. શોકમાં ડૂબેલા પિતાએ કહ્યું, “જેમ હું પુત્રના શોકમાં મરી રહ્યો છું, તેમ તું પણ એક દિવસ પુત્રના શોકમાં મરીશ.” પછી એ વૃદ્ધ દંપતીએ પોતાના પુત્રની ચિતામાં જ પ્રાણ ત્યાગ્યા.

“હવે એ શાપ સાચો પડ્યો છે,” દશરથ ધીમેથી બોલ્યા. “જો રામ મને એક વાર અડકે, તો હું જીવી જાઉં.” રામ, કૌશલ્યા અને સુમિત્રાનાં નામ લેતાં લેતાં મધરાતે તેમણે પ્રાણ છોડ્યા. ભરતને કેકયથી બોલાવીને અંતિમ સંસ્કાર કરાવી શકાય ત્યાં સુધી તેમનો દેહ તેલના પાત્રમાં સાચવી રાખવામાં આવ્યો.

સ્વર્ગમાંથી આશીર્વાદ

દશરથની કથા તેમના મૃત્યુ સાથે પૂરી થતી નથી. યુદ્ધકાંડમાં, રાવણના પતન અને સીતાની અગ્નિપરીક્ષા પછી, દશરથ એક ઝળહળતા દિવ્ય વિમાનમાં રામ સામે પ્રગટ થયા. તેમણે રામને ભેટીને કહ્યું કે કૈકેયીના શબ્દો કાંટાની જેમ હૃદયમાં ખૂંચતા હતા, પણ હવે રામને સુરક્ષિત જોઈ તેમને શાંતિ મળી છે. તેમણે લક્ષ્મણને આશીર્વાદ આપ્યા અને પુત્રવધૂ સીતા સાથે પ્રેમથી વાત કરી.

હંમેશાં કોમળ હૃદયના રામે એક જ વિનંતી કરી: “પિતાજી, કૈકેયી અને ભરતનો તમે જે શબ્દોથી ત્યાગ કર્યો હતો, તે પાછા લઈ લો.” દશરથે આનંદથી સ્વીકાર્યું. તેમણે રામને અયોધ્યા પાછા જઈ સારી રીતે રાજ કરવા કહ્યું અને પછી સ્વર્ગમાં પાછા ગયા. આમ શોકમાં મૃત્યુ પામેલા પિતા અંતે શાંતિથી પોતાના પુત્રોને ફરી મળ્યા.