વસિષ્ઠ

ઇક્ષ્વાકુ વંશના ગુરુ

પેઢીઓથી વસિષ્ઠ ઇક્ષ્વાકુના વંશજ રાજાઓના પુરોહિત, એટલે કે કુળના પૂજારી અને માર્ગદર્શક હતા. તેમનો જન્મ સ્વયં ભગવાન બ્રહ્માથી થયો હતો, અને તેઓ આ કુળનો ઇતિહાસ તેની શરૂઆતથી જાણતા હતા. આ કુળના રાજાઓ દરેક મોટા નિર્ણય પહેલાં તેમની સલાહ લેતા, અને રાજદરબારમાં તેમના શબ્દનું ઘણું વજન હતું.

રાજા દશરથને પુત્રની ઝંખના હતી ત્યારે મોટો યજ્ઞ શરૂ કરતાં પહેલાં તેમણે વસિષ્ઠ અને બીજા પુરોહિતો સાથે વાત કરી, અને વસિષ્ઠે બધી વ્યવસ્થામાં મદદ કરી. પછી ઋષ્યશૃંગ મુનિએ પુત્રકામેષ્ટિ યજ્ઞ કર્યો, જેનાથી અગ્નિમાંથી પવિત્ર પાયસ પ્રગટ થયું. સમય જતાં ચારેય રાજકુમારો જન્મ્યા, અને અગિયાર દિવસ વીત્યા પછી વસિષ્ઠે તેમનું નામકરણ કર્યું: રામ, ભરત, લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ન.

વસિષ્ઠે રાજકુમારોને મોટા થતા જોયા અને ધ્યાન રાખ્યું કે તેઓ વેદ, ધનુર્વિદ્યા અને રાજધર્મ શીખે. ખાસ કરીને રામે સૌનાં દિલ જીતી લીધાં, અને વૃદ્ધ ગુરુ તેમને ખૂબ ચાહતા હતા.

વસિષ્ઠ અને વિશ્વામિત્ર

રામના જન્મના ઘણા સમય પહેલાં વિશ્વામિત્ર એક પરાક્રમી રાજા હતા. એક દિવસ સેના સાથે પૃથ્વી પર ફરતાં ફરતાં તેઓ વસિષ્ઠના આશ્રમે આવ્યા. વસિષ્ઠે પ્રેમથી તેમનું સ્વાગત કર્યું અને પોતાની કામધેનુ ગાય શબલાની મદદથી રાજા અને તેમની આખી સેનાને જાતજાતનું ભોજન કરાવ્યું.

વિશ્વામિત્રને એ અદ્ભુત ગાય જોઈતી હતી અને તેમણે તેના બદલામાં ઘણું ધન આપવાનું કહ્યું, પણ વસિષ્ઠે તે આપવાની ના પાડી. રાજાએ બળજબરીથી ગાય લઈ જવાનો પ્રયત્ન કર્યો ત્યારે શબલાએ યોદ્ધાઓ ઉત્પન્ન કર્યા, જેમણે તેમની સેનાને પાછી હટાવી. પછી વિશ્વામિત્ર દિવ્ય અસ્ત્રો લઈને પાછા આવ્યા, પણ વસિષ્ઠે માત્ર પોતાનો બ્રહ્મદંડ ઊંચો કર્યો, અને તે બ્રહ્માસ્ત્ર સહિત બધાં અસ્ત્રો ગળી ગયો.

વિશ્વામિત્ર બોલી ઊઠ્યા, “ક્ષત્રિયના બળને ધિક્કાર છે! બ્રાહ્મણનું આધ્યાત્મિક તેજ જ સાચું બળ છે.” તેમણે રાજ્ય છોડ્યું અને હજારો વર્ષ સુધી કઠોર તપ કર્યું. અંતે સ્વયં વસિષ્ઠે તેમને બ્રહ્મર્ષિ કહીને સ્વીકાર્યા, અને બંને મહાન ઋષિઓ વચ્ચે શાંતિ થઈ. આ કથા મિથિલામાં રાજા જનકના પુરોહિત શતાનંદે રામને સંભળાવી હતી.

રામને વિશ્વામિત્ર સાથે મોકલ્યા

રામ હજુ સોળ વર્ષના પણ નહોતા ત્યારે વિશ્વામિત્ર અયોધ્યા આવ્યા અને દશરથને કહ્યું કે પોતાના યજ્ઞનું રાક્ષસોથી રક્ષણ કરવા રામને મોકલો. વૃદ્ધ રાજા પુત્રનો વિયોગ સહન કરી શકે તેમ નહોતા, તેથી તેમણે ના પાડી, અને વિશ્વામિત્ર ક્રોધિત થયા. ત્યારે વસિષ્ઠે જ સૌને શાંત પાડ્યા.

તેમણે દશરથને યાદ અપાવ્યું કે ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજાએ કદી વચન તોડવું ન જોઈએ, અને વિશ્વામિત્ર દરેક દિવ્ય અસ્ત્ર જાણે છે, તેથી રામનું પૂરેપૂરું રક્ષણ કરી શકશે. આશ્વાસન પામીને દશરથે રામ અને લક્ષ્મણને મોકલ્યા. આ યાત્રા રામને મિથિલા, શિવના ધનુષ્ય અને સીતા સુધી લઈ ગઈ. લગ્ન વખતે વસિષ્ઠે ગૌરવથી રાજા જનક સામે ઇક્ષ્વાકુ વંશની પરંપરા વર્ણવી અને લગ્નવિધિ કરાવી.

પછી વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠે સાથે મળીને જનકને વિનંતી કરી કે તેમના નાના ભાઈ કુશધ્વજની દીકરીઓ માંડવી અને શ્રુતકીર્તિને ભરત અને શત્રુઘ્ન સાથે પરણાવે, અને જનકે આનંદથી સંમતિ આપી. આમ ચારેય ભાઈઓનાં લગ્ન એક જ દિવસે થયાં, અને દરેક વિધિ વસિષ્ઠે કાળજીપૂર્વક કરાવી.

અયોધ્યાના સૌથી અંધારા દિવસોમાં

દશરથે રામને યુવરાજ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો ત્યારે તેમણે વસિષ્ઠને સમારંભની તૈયારી કરવા કહ્યું, અને મુનિ રામના મહેલમાં જઈને અભિષેક પહેલાંના ઉપવાસ માટે રામ અને સીતાને માર્ગદર્શન આપી આવ્યા. પણ બીજે દિવસે સવારે કૈકેયીનાં બે વરદાને બધું ઊંધું વાળી દીધું.

કૈકેયીએ સીતાને પહેરવા માટે વલ્કલ આપ્યાં ત્યારે વસિષ્ઠનો ક્રોધ ભભૂકી ઊઠ્યો. તેમણે કૈકેયીને સખત ઠપકો આપ્યો અને કહ્યું કે સીતાએ તપસ્વિનીનો વેશ પહેરવાની જરૂર નથી, કારણ કે તેઓ રામનો જ બીજો આત્મા છે અને તેમણે કશું ખોટું કર્યું નથી.

દશરથના અવસાન પછી વસિષ્ઠે રાજ્યને સંભાળ્યું. તેમણે ભરતને કેકયથી બોલાવવા ઝડપી દૂતો મોકલ્યા અને રસ્તામાં દુઃખદ સમાચાર ન કહેવાની સૂચના આપી. ભરતે રાજગાદીની ના પાડી ત્યારે વસિષ્ઠ તેમની સાથે ચિત્રકૂટ ગયા અને ગુરુ તરીકે રામને પાછા આવવા સમજાવ્યા, પણ પિતાનું વચન પાળવાના રામના દૃઢ નિશ્ચયનો તેમણે આદર કર્યો.

ચિત્રકૂટમાં વસિષ્ઠે રામને બ્રહ્મા અને ઇક્ષ્વાકુથી લઈને દશરથ સુધીના પૂર્વજોની લાંબી પરંપરા કહી, અને યાદ અપાવ્યું કે આ કુળમાં હંમેશાં મોટો દીકરો જ રાજા બને છે. તેમણે એ પણ કહ્યું કે મનુષ્યના ત્રણ ગુરુ હોય છે — પિતા, માતા અને આચાર્ય — અને રામને આચાર્ય તરીકે પોતાની વાત માનવા કહ્યું. રામે ખૂબ આદરથી જવાબ આપ્યો કે પિતાએ જીવતાં આપેલી આજ્ઞા ટાળી શકાય નહીં.

રામનો રાજ્યાભિષેક

ચૌદ વર્ષ પછી રામ અયોધ્યા પાછા આવ્યા, અને લાંબી પ્રતીક્ષાનો અંત આવ્યો. વસિષ્ઠે રામ અને સીતાને રત્નજડિત સિંહાસન પર બેસાડ્યાં. પછી વામદેવ, જાબાલિ, કશ્યપ, કાત્યાયન, સુયજ્ઞ, ગૌતમ અને વિજય ઋષિઓ સાથે મળીને તેમણે સમુદ્રો અને પવિત્ર નદીઓમાંથી લાવેલા નિર્મળ, સુગંધી જળથી રામનો અભિષેક કર્યો.

રામના લાંબા અને સુખી શાસન દરમિયાન વસિષ્ઠ તેમના માર્ગદર્શક રહ્યા. તેમણે રાજાના મોટા યજ્ઞોમાં ભાગ લીધો અને ધર્મની બાબતોમાં સલાહ આપી, જેમ તેઓ રામના પિતા અને તેમની પહેલાંના રાજાઓને આપતા હતા.

છેક અંતે, રામે પૃથ્વી છોડવાનો નિર્ણય કર્યો ત્યારે વસિષ્ઠે જ તેમને કહ્યું કે દુઃખથી જમીન પર પડેલી અયોધ્યાની પ્રજા તરફ જુઓ અને તેમની ઇચ્છાનું માન રાખો. ત્યારે રામે જે કોઈ સાથે આવવા માગે તે સૌને પોતાની સાથે સરયૂ સુધી આવવાની રજા આપી.

ઉત્તરકાંડની એક કથા અને તેમનો સ્વભાવ

ઉત્તરકાંડમાં વસિષ્ઠ વિશે એક પ્રાચીન કથા છે. ઇક્ષ્વાકુના પુત્ર રાજા નિમિએ વસિષ્ઠ બહાર હતા ત્યારે બીજા પુરોહિત સાથે યજ્ઞ શરૂ કર્યો. અપમાન અનુભવીને વસિષ્ઠે નિમિને દેહરહિત થવાનો શાપ આપ્યો, અને નિમિએ પણ તેમને એવો જ શાપ આપ્યો. ત્યારે વસિષ્ઠે દેહ છોડ્યો અને મિત્ર અને વરુણ દેવોના તેજમાંથી ફરી જન્મ લીધો.

વસિષ્ઠ આદર્શ ગુરુનું ચિત્ર છે: ઊંડું જ્ઞાન, પૂર્ણ સંયમ અને પેઢી દર પેઢી રાજપરિવાર પ્રત્યે વફાદારી. કૈકેયીને ઠપકો આપ્યો તેમ તેઓ અન્યાય સામે ઉગ્ર બની શકતા, છતાં કોઈ પર પોતાની ઇચ્છા બળજબરીથી ન લાદતા. તેમની શક્તિ એટલી મહાન હતી કે દિવ્ય અસ્ત્રો પણ તેમને સ્પર્શી ન શક્યાં, પણ તેમણે તેનો ઉપયોગ માત્ર ધર્મના રક્ષણ માટે કર્યો.