કિષ્કિંધાકાંડ

અગ્નિની સાક્ષીએ મિત્રતા

ગયા પ્રકરણમાં હનુમાન રામ અને લક્ષ્મણને પોતાની પીઠ પર બેસાડીને સુગ્રીવ પાસે લઈ ગયા. હવે વાનરરાજકુમાર સુગ્રીવ તેમને મળવા આગળ આવ્યા. હનુમાને લાકડાના બે ટુકડા ઘસીને અગ્નિ પ્રગટાવ્યો, અને રામ તથા સુગ્રીવે એ પવિત્ર અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કરીને તેને પોતાની મિત્રતાનો સાક્ષી બનાવ્યો. રામે કહ્યું, “આજથી તમે મારા પ્રિય મિત્ર છો. તમારું સુખ-દુઃખ એ મારું સુખ-દુઃખ.”

સુગ્રીવે સાલ વૃક્ષની પાંદડાંવાળી ડાળી તોડીને રામને બેસવા માટે પાથરી, અને હનુમાને લક્ષ્મણ માટે એમ જ કર્યું. સુગ્રીવે કહ્યું, “હું જાણું છું કે તમે સીતાને શોધો છો. થોડા સમય પહેલાં હું મારા મંત્રીઓ સાથે અહીં બેઠો હતો ત્યારે મેં એક રાક્ષસને આકાશમાર્ગે એક દેવીને લઈ જતો જોયો. તે ‘રામ! લક્ષ્મણ!’ એમ પોકારતાં હતાં, અને તેમણે પોતાનું ઉત્તરીય વસ્ત્ર કેટલાંક આભૂષણો બાંધીને નીચે નાખ્યું.”

સુગ્રીવે તરત તે મંગાવ્યું. વસ્ત્ર અને આભૂષણો જોઈને રામે તેને હૃદયે ચાંપ્યાં અને મોટેથી રડી પડ્યા. તેમણે લક્ષ્મણને પૂછ્યું, “તું આ ઓળખે છે?” લક્ષ્મણે કહ્યું, “હું બાજુબંધ કે કુંડળ ઓળખતો નથી. પણ આ ઝાંઝર હું સારી રીતે ઓળખું છું, કારણ કે હું રોજ ભાભીના ચરણોમાં પ્રણામ કરતો.” આ શબ્દો બતાવે છે કે લક્ષ્મણ પોતાનાં ભાભી સીતાનો કેટલો આદર કરતા.

રામનું દુઃખ ક્રોધમાં બદલાયું અને તેમણે પૂછ્યું કે રાવણ ક્યાં રહે છે. સુગ્રીવે કહ્યું, “એ દુષ્ટ રાક્ષસ ક્યાં રહે છે તે હું જાણતો નથી, પણ હું વચન આપું છું કે સીતાને શોધીને પાછાં લાવીશ. તમે શોક ન કરો.” નવા મિત્રના આશ્વાસનથી રામે આંસુ લૂછ્યાં. તેમણે કહ્યું, “મિત્ર, તમારું દુઃખ પણ મને કહો. હું તે દૂર કરીશ.”

સુગ્રીવે કહ્યું કે તેમના મોટા ભાઈ વાલીએ તેમને કિષ્કિંધાના રાજ્યમાંથી કાઢી મૂક્યા છે અને તેમની પત્ની રુમા છીનવી લીધી છે. વાલીના ડરથી તે પોતાના ચાર મંત્રીઓ સાથે ઋષ્યમૂક પર્વત પર રહે છે. રામે વચન આપ્યું, “તમારું અહિત કરનાર વાલીને હું મારીશ. મારાં બાણ ક્યારેય નિષ્ફળ જતાં નથી.” સુગ્રીવ અને તેમના મંત્રીઓ આનંદથી ગર્જી ઊઠ્યા.

સુગ્રીવની કથા

એક સમયે વાલી અને સુગ્રીવ પ્રેમાળ ભાઈઓ હતા. મોટા ભાઈ વાલી કિષ્કિંધા પર રાજ કરતા અને સુગ્રીવ ભક્તિભાવથી તેમની સેવા કરતા. એક રાત્રે માયાનો પુત્ર અને દુંદુભિનો મોટો ભાઈ માયાવી નામનો અસુર કિષ્કિંધાના દ્વારે આવ્યો અને વાલીને યુદ્ધ માટે પડકાર્યો. વાલી દોડીને બહાર નીકળ્યા, અને પ્રેમને કારણે સુગ્રીવ પણ સાથે ગયા. બંને ભાઈઓને જોઈને અસુર ભાગ્યો અને એક ઊંડી ગુફામાં ઘૂસી ગયો.

વાલીએ કહ્યું, “સુગ્રીવ, હું તેને મારીને પાછો આવું ત્યાં સુધી તું ગુફાના મુખ પાસે રાહ જોજે.” પછી તે અંદર ગયા. સુગ્રીવે આખું એક વર્ષ નિષ્ઠાથી રાહ જોઈ. અંતે ગુફામાંથી ફીણ અને લોહી વહી આવ્યાં, અને અસુરોની ગર્જના સંભળાઈ, પણ ભાઈનો અવાજ નહીં. વાલી માર્યા ગયા છે એમ માનીને સુગ્રીવે પર્વત જેવડી શિલાથી ગુફાનું મુખ બંધ કર્યું, ભાઈને જલાંજલિ આપી અને દુઃખી મને ઘેર પાછા ફર્યા.

મંત્રીઓએ સુગ્રીવને રાજા બનાવ્યા. પણ વાલી મર્યા ન હતા. તેમણે માયાવીને મારીને ગુફામાંથી બહાર આવવા પ્રયત્ન કર્યો તો રસ્તો બંધ હતો. તે ક્રોધે ભરાયા. તેમને લાગ્યું કે સુગ્રીવે રાજ્ય લેવા જાણીજોઈને તેમને અંદર પૂરી દીધા. વાલીએ કોઈ ખુલાસો સાંભળ્યો નહીં. તેમણે સુગ્રીવને પહેરેલાં કપડે રાજ્યમાંથી કાઢી મૂક્યા અને તેમની પત્ની રુમાને પોતાની પાસે રાખી લીધી.

વાલીએ પૃથ્વીના ખૂણે ખૂણે તેમનો પીછો કર્યો, પણ એક સ્થળે તે જઈ શકતા ન હતા: ઋષ્યમૂક. ઘણા સમય પહેલાં વાલીએ પાડા જેવું રૂપ ધરાવતા દુંદુભિ નામના બળવાન અસુરને મારીને તેનું શરીર એક યોજન દૂર ફેંક્યું હતું. તેના લોહીનાં ટીપાં મતંગ ઋષિના આશ્રમ પર પડ્યાં, અને ઋષિએ શાપ આપ્યો: “જો વાલી ક્યારેય આ વનમાં આવશે, તો તેનું મૃત્યુ થશે.” તેથી સુગ્રીવ ત્યાં સુરક્ષિત રહેતા.

સુગ્રીવે ઉમેર્યું, “વાલી ખૂબ બળવાન છે. રોજ સવારે તે પશ્ચિમ સમુદ્રથી પૂર્વ સમુદ્ર સુધી અને દક્ષિણથી ઉત્તર સમુદ્ર સુધી જઈને દરેક સ્થળે સંધ્યા કરે છે. અહીં દુંદુભિનું એ સૂકું હાડપિંજર પડ્યું છે જે તેણે આટલે દૂર ફેંક્યું હતું, અને અહીં સાલનાં સાત મોટાં વૃક્ષો છે; વાલી એક જ ઝટકે તેનાં બધાં પાંદડાં ખેરવી શકે છે.” તે ખાતરી કરવા માગતા હતા કે રામ આવા બળવાન શત્રુને ખરેખર હરાવી શકશે.

રામનું પરાક્રમ

રામ હસ્યા. તેમણે ફક્ત પગના અંગૂઠાથી દુંદુભિના વિશાળ હાડપિંજરને ઠોકર મારી, અને તે દસ યોજન દૂર જઈ પડ્યું. સુગ્રીવે નમ્રતાથી કહ્યું, “વાલીએ ફેંક્યું ત્યારે શરીર તાજું અને ભારે હતું. હવે તો તે સૂકું અને હલકું છે.” રામ સમજી ગયા કે મિત્રના મનમાં હજી શંકા છે, અને તેમને તેનું ખોટું ન લાગ્યું.

તેમણે એક જ બાણ લઈને સાત સાલ વૃક્ષો પર છોડ્યું. બાણ સાતે વૃક્ષોને વીંધીને પાછળના પર્વતને પણ ભેદીને ધરતીમાં ઊતર્યું, અને પછી પાછું રામના ભાથામાં આવી ગયું. સુગ્રીવ આશ્ચર્યથી રામના ચરણોમાં પડ્યા. “તમારા જેવા મિત્ર હોય તો મને કોઈનો ડર નથી,” તેમણે કહ્યું. “મને વિશ્વાસ છે, આજે વાલી પડશે.”

બધા કિષ્કિંધા ગયા, અને સુગ્રીવે નગરના દ્વારે ગર્જના કરીને પડકાર ફેંક્યો. વાલી ક્રોધથી બહાર ધસી આવ્યા, અને બંને ભાઈઓ વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ થયું. રામ વૃક્ષો વચ્ચે છુપાઈને ધનુષ લઈને તૈયાર ઊભા હતા. પણ બંને ભાઈઓ રૂપ, કદ, આભૂષણો અને હલનચલનમાં એટલા સરખા લાગતા હતા કે રામ ઓળખી ન શક્યા કે કોણ કોણ છે. ભૂલથી મિત્રને ન મારી બેસે એ ડરથી તેમણે બાણ ન છોડ્યું.

સુગ્રીવ ખૂબ માર ખાઈને ઘાયલ અને નિરાશ થઈને ઋષ્યમૂક પાછા ભાગ્યા. તેમણે પૂછ્યું, “તમે બાણ કેમ ન છોડ્યું?” રામે પ્રેમથી કારણ સમજાવ્યું. પછી લક્ષ્મણે ફૂલોથી ભરેલી ગજપુષ્પી વેલ લઈને સુગ્રીવના ગળામાં માળાની જેમ પહેરાવી, જેથી યુદ્ધમાં રામ તેમને ઓળખી શકે. આ નિશાની સાથે સુગ્રીવ ફરી વાલીને પડકારવા કિષ્કિંધા ગયા.

વાલીનું પતન

સુગ્રીવની ગર્જના ફરી સાંભળીને વાલી ક્રોધથી ઊભા થયા. તેમની જ્ઞાની અને પ્રેમાળ પત્ની તારાએ તેમને રોક્યા. “અત્યારે ન જાઓ,” તેમણે કહ્યું. “આજે જ સુગ્રીવ હારીને ગયો હતો, એટલે તેની પાછળ જરૂર કોઈ મોટો સહારો છે. આપણા પુત્ર અંગદે ગુપ્તચરો પાસેથી સાંભળ્યું છે કે રામ અને લક્ષ્મણ તેના મિત્ર બન્યા છે. ભાઈ સાથે સંધિ કરો, તેને યુવરાજ બનાવો અને પ્રેમથી સાથે રહો.”

પણ વાલીએ ન માન્યું. “હું સુગ્રીવના પ્રાણ નહીં લઉં; ફક્ત તેનો ગર્વ ઉતારીશ,” તેમણે કહ્યું. “અને રામ ધર્મ જાણે છે. તે અધર્મ શા માટે કરે?” તારાએ તેમની પ્રદક્ષિણા કરીને રક્ષા માટે પ્રાર્થના કરી અને બીજી સ્ત્રીઓ સાથે અંદર ગયાં. વાલી બહાર નીકળ્યા, અને બંને ભાઈઓ જાણે બે પર્વત અથડાતા હોય તેમ ફરી લડ્યા.

સુગ્રીવ નબળા પડવા લાગ્યા ત્યારે રામે ધ્યાનથી નિશાન તાકીને શક્તિશાળી બાણ છોડ્યું. તે વાલીની છાતીમાં વાગ્યું, અને બળવાન વાનરરાજ મૂળમાંથી કપાયેલા મોટા વૃક્ષની જેમ પડ્યા. મરણાસન્ન અવસ્થામાં પણ ઇન્દ્રે આપેલી સુવર્ણ માળાએ તેમના પ્રાણ અને તેજને તરત જતાં રોકી રાખ્યાં.

રામ અને લક્ષ્મણ પાસે આવ્યા. વાલીએ રામને કઠોર વચનો કહ્યાં: “હું તમારી સાથે લડતો ન હતો. તમે છુપાઈને મને માર્યો. આ કેવો ધર્મ? જો તમે મને કહ્યું હોત, તો હું એક જ દિવસમાં સીતાને તમારી પાસે લાવી દેત અને રાવણને ગળામાં દોરડું બાંધીને અહીં ઘસડી લાવત.”

રામે શાંતિથી ઉત્તર આપ્યો. “વન અને પર્વતો સહિત આખી પૃથ્વી ઇક્ષ્વાકુ વંશની છે, અને ભરત ધર્મથી તેના પર રાજ કરે છે. અમે તેમના સેવક તરીકે કાર્ય કરીએ છીએ. તમે તમારા નાના ભાઈની પત્ની રુમાને, તે જીવતો હોવા છતાં, રાખી લીધી છે. તે તમારી પુત્રવધૂ સમાન છે. આ અપરાધની સજા મૃત્યુ છે. અને મેં મારા મિત્ર સુગ્રીવને વચન પણ આપ્યું છે.” આ સાંભળીને વાલીનો ક્રોધ શમી ગયો અને તેમણે સ્વીકાર્યું કે રામ સાચા છે.

તારાનો શોક અને નવો રાજા

વાલીએ હાથ જોડીને રામને કહ્યું, “મારાં કઠોર વચનો માટે ક્ષમા કરજો. મારા પુત્ર અંગદની સંભાળ રાખજો, અને સુગ્રીવ તારાને કોઈ દોષ ન આપે એ જોજો.” પછી તેમણે સુગ્રીવને બોલાવ્યા. “ભાઈ, ભાગ્યે આપણને જુદા પાડ્યા. અંગદને પોતાના પુત્રની જેમ સાચવજે. તારાની સલાહ માનજે, કારણ કે તે સૂક્ષ્મમાં સૂક્ષ્મ વાત સમજે છે અને તેની વાત હંમેશાં સાચી પડે છે.”

વાલીએ ઇન્દ્રે આપેલી સુવર્ણ માળા ઉતારીને સુગ્રીવના ગળામાં પહેરાવી. તેમણે અંગદને સુગ્રીવની આજ્ઞા માનવા અને નિષ્ઠાથી સેવા કરવા કહ્યું. પછી મહાબલી વાલીએ અંતિમ શ્વાસ લીધો. તારા અંગદ સાથે દોડી આવ્યાં અને પતિ પાસે પડીને રડવા લાગ્યાં. હનુમાને પ્રેમભર્યાં વચનોથી તેમને આશ્વાસન આપ્યું.

ભાઈને મૃત જોઈને સુગ્રીવ શોકમાં ડૂબી ગયા. તેમણે રાજ્ય ઇચ્છ્યું હતું, પણ હવે તેમને ફક્ત દુઃખ અને પસ્તાવો થતો હતો, અને તે મરી જવા પણ ઇચ્છતા હતા. રામે સૌને આશ્વાસન આપ્યું. “આ જગતનો નિયમ છે,” તેમણે કહ્યું. “હવે જે કરવાનું છે તે કરો.” અંગદ અને સુગ્રીવે નદીકિનારે ભારે સન્માન સાથે વાલીના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા.

સુગ્રીવનો કિષ્કિંધાના રાજા તરીકે અભિષેક થયો, અને રામની ઇચ્છા પ્રમાણે અંગદને યુવરાજ બનાવવામાં આવ્યા. રુમા સુગ્રીવ પાસે પાછાં આવ્યાં. રામ પોતે નગરમાં ન ગયા, કારણ કે તેમણે ચૌદ વર્ષ વનમાં રહેવાનું અને કોઈ નગર કે ગામમાં ન પ્રવેશવાનું વચન આપ્યું હતું. તેમણે બહારથી જ નવા રાજાને આશીર્વાદ આપ્યા.

રામે સુગ્રીવને કહ્યું, “હવે શ્રાવણ માસ છે, ચોમાસાની શરૂઆત. ચાર મહિના શોધ કરવી મુશ્કેલ રહેશે. ઘેર જઈને આરામ કરો; શરદ ઋતુ આવે ત્યારે શોધ શરૂ કરજો.” રામ અને લક્ષ્મણ લાંબું ચોમાસું વિતાવવા કિષ્કિંધા પાસેના પ્રસ્રવણ પર્વતની એક ગુફામાં રહેવા ગયા.

વરસાદ, લક્ષ્મણનો ક્રોધ અને શોધ માટેની ટુકડીઓ

કાળાં વાદળ, વીજળી અને ગર્જના સાથે વરસાદ આવ્યો. નદીઓમાં પૂર આવ્યાં અને આખું વન લીલુંછમ થઈ ગયું. પણ રામ માટે સીતા વિનાનો દરેક દિવસ અનંત લાગતો. દરેક વાદળ અને દરેક ચમકતી વીજળી તેમને સીતાની યાદ અપાવતી. લક્ષ્મણ તેમની પાસે રહીને, આશ્વાસન આપીને, લાંબા ભીના મહિનાઓ દરમિયાન તેમની આશા જીવંત રાખતા.

અંતે આકાશ સ્વચ્છ થયું અને તેજસ્વી શરદ ઋતુ આવી. પણ લાંબા કષ્ટ પછી રાજા બનેલા સુગ્રીવ સુખ-સગવડોમાં ડૂબીને જાણે પોતાનું વચન ભૂલી ગયા. જ્ઞાની હનુમાને તેમને યાદ અપાવ્યું, અને સુગ્રીવે સેનાપતિ નીલને વાનરોને ભેગા કરવાની આજ્ઞા આપી. છતાં શરદ વીતતી જોઈને રામ દુઃખી અને ક્રુદ્ધ થયા. તેમણે લક્ષ્મણને સંદેશ સાથે કિષ્કિંધા મોકલ્યા: “સુગ્રીવને યાદ અપાવજે કે વાલી જે માર્ગે ગયો તે માર્ગ હજી ખુલ્લો છે.”

લક્ષ્મણ ક્રોધથી ભભૂકતા કિષ્કિંધા ગયા અને ધનુષની પણછનો એવો ટંકાર કર્યો કે આખું નગર ધ્રૂજી ઊઠ્યું. વાનરો ભયભીત થઈ ગયા. જ્ઞાની તારા તેમને મળવા બહાર આવ્યાં અને નમ્રતાથી કહ્યું, “સુગ્રીવ ભૂલ્યા નથી. તેમણે આખી પૃથ્વી પરથી વાનરોને બોલાવી લીધા છે. કૃપા કરીને તેમને ક્ષમા કરો.” તેમની શાંત વાણીથી લક્ષ્મણ નરમ પડ્યા. સુગ્રીવે નમીને નમ્રતાથી ક્ષમા માગી, અને લક્ષ્મણે તેમને ક્ષમા આપી.

સુગ્રીવ લક્ષ્મણ સાથે રામ પાસે ગયા, અને થોડા જ સમયમાં પર્વતો, વનો અને સમુદ્રકિનારાઓ પરથી અગણિત વાનરો અને રીંછો આવી પહોંચ્યા. સુગ્રીવે તેમને ચાર ટુકડીઓમાં વહેંચ્યા: પૂર્વમાં વિનતના નેતૃત્વમાં, પશ્ચિમમાં તારાના પિતા સુષેણના નેતૃત્વમાં, ઉત્તરમાં શતબલિના નેતૃત્વમાં, અને દક્ષિણમાં અંગદના નેતૃત્વમાં, જેમની સાથે હનુમાન, જાંબવાન, નીલ અને બીજા મહાન વીરો હતા. દરેક ટુકડીને એક મહિનાનો સમય આપવામાં આવ્યો.

સુગ્રીવને સૌથી વધુ વિશ્વાસ હનુમાન પર હતો. રામને પણ ખાતરી હતી કે હનુમાન સફળ થશે, તેથી તેમણે સીતા માટે નિશાની તરીકે પોતાના નામવાળી વીંટી હનુમાનને આપી. હનુમાને તેને માથે અડાડી, રામના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યા અને દક્ષિણની ટુકડી સાથે નીકળ્યા. હજારો વાનરો પૃથ્વી પર ફેલાઈ ગયા, અને સીતાની મહાન શોધ શરૂ થઈ.

દક્ષિણમાં શોધ

ગયા પ્રકરણમાં ચાર ટુકડીઓ કિષ્કિંધાથી નીકળી. મહિનો પૂરો થતાં પૂર્વ, પશ્ચિમ અને ઉત્તરની ટુકડીઓ ઉદાસ ચહેરે સુગ્રીવ પાસે પાછી આવી. તેમણે દરેક વન, નદી અને પર્વત શોધ્યાં હતાં, પણ કોઈએ સીતાને જોયાં ન હતાં. હવે સૌની આશા અંગદના નેતૃત્વવાળી દક્ષિણની ટુકડી પર હતી, જેમાં હનુમાન અને વૃદ્ધ જાંબવાન હતા.

દક્ષિણની ટુકડીએ વિંધ્ય પર્વતમાં ગુફાએ ગુફા અને વને વન ધ્યાનથી શોધ્યું. રસ્તો કઠિન હતો, અને વાનરો ભૂખ્યા અને ખૂબ તરસ્યા થયા. ત્યારે તેમણે એક મોટી ગુફામાંથી ભીની પાંખોવાળાં પક્ષીઓ બહાર આવતાં જોયાં. હનુમાને કહ્યું, “અંદર જરૂર પાણી હશે.” એકબીજાનો હાથ પકડીને તેઓ ઋક્ષબિલ નામની અંધારી ગુફામાં ગયા.

અંધારામાં ઘણું ચાલ્યા પછી તેઓ એક ઝળહળતા સ્થળે પહોંચ્યા. ત્યાં સોનાનાં વૃક્ષો, કમળથી ભરેલાં નિર્મળ તળાવો અને સુંદર મહેલો હતાં. તેમને જાણવા મળ્યું કે મહાન શિલ્પી મયે આ સ્થળ હેમા નામની અપ્સરા માટે બનાવ્યું હતું. હવે તેની રક્ષા મેરુસાવર્ણિની પુત્રી સ્વયંપ્રભા નામની પવિત્ર તપસ્વિની કરતાં હતાં, જે વલ્કલ પહેરીને તપના તેજથી ઝળહળતાં બેઠાં હતાં.

સ્વયંપ્રભાએ પ્રેમથી સ્વાગત કરીને તેમને ભોજન અને જળ આપ્યાં. હનુમાને તેમને રામ અને સીતાની શોધ વિશે કહ્યું. પછી વાનરોએ પૂછ્યું કે બહાર કેવી રીતે નીકળાય, કારણ કે તેઓ રસ્તો ભૂલી ગયા હતા. તેમણે કહ્યું, “અહીં આવનાર જીવતો પાછો જતો નથી, પણ તમે રામની સેવા કરો છો એટલે હું તમારી મદદ કરીશ. આંખો બંધ કરો.” તેમણે આંખો બંધ કરી, અને પળવારમાં તેઓ બહાર મહાસાગરના કિનારે હતા.

સ્વયંપ્રભા પોતાની ગુફામાં પાછાં ગયાં. વાનરોએ સમુદ્રનાં અનંત મોજાં તરફ અને પછી એકબીજા તરફ જોયું. તેમને ચિંતા સાથે સમજાયું કે સુગ્રીવે આપેલો મહિનો તો પૂરો થઈ ગયો છે, અને હજી સીતાના કોઈ સમાચાર નથી. પાછળ તેમણે શોધેલાં વનો હતાં; સામે જ્યાં સુધી નજર પહોંચે ત્યાં સુધી પાણી જ પાણી. આગળ શું કરવું તે કોઈને સમજાતું ન હતું.

અંગદની નિરાશા

ભારે હૃદયે અંગદ કિનારે બેસી ગયા. “મહિનો પૂરો થયો અને આપણે સીતાને શોધી ન શક્યા,” તેમણે કહ્યું. “સુગ્રીવ કડક છે. સમાચાર વિના પાછા જઈશું તો તે જરૂર સજા કરશે. એના કરતાં અહીં જ મરી જવું સારું.” ઘણા વાનરો તેમની સાથે સંમત થયા અને રડવા લાગ્યા.

હનુમાને અંગદનું મન બદલવા પ્રયત્ન કર્યો. તેમણે યાદ અપાવ્યું કે સુગ્રીવ તેમના પર દયાળુ છે, તેમનાં માતા તારા અને આખું રાજ્ય તેમના તરફ જુએ છે, અને રાજકુમારે આશા છોડવી યોગ્ય નથી. પણ અંગદ એટલા દુઃખી હતા કે આશ્વાસન ન પામ્યા. તેમને ખાતરી હતી કે સુગ્રીવ તેમને ખરેખર ચાહતા નથી અને સજા કરશે.

અંગદે મૃત્યુ સુધી ઉપવાસ કરવાનો નિર્ણય કર્યો. તેમણે જમીન પર દર્ભ પાથર્યા અને તેના પર બેઠા, અને બીજા વાનરો પણ એમ જ તેમની આસપાસ બેસી ગયા. તેઓ જે કંઈ બન્યું હતું તેની દુઃખથી વાતો કરવા લાગ્યા: કૈકેયીનાં વરદાન, વનવાસ, સીતાહરણ, અને સીતાને બચાવવા વીર જટાયુએ કેવી રીતે પ્રાણ આપ્યા.

ત્યારે જ ઉપરના પર્વતની એક ગુફામાંથી પાંખો વિનાનું એક વિશાળ વૃદ્ધ ગીધ સરકીને બહાર આવ્યું. આટલા બધા વાનરોને સ્થિર બેઠેલા જોઈને તે ખુશ થયું, એમ માનીને કે ભોજન સામે ચાલીને આવ્યું છે. વાનરો ગભરાઈ ગયા. અંગદે નિસાસો નાખ્યો, “વીર જટાયુ રામની સેવામાં મર્યા, અને આપણે પણ તેમની સેવામાં અહીં મરીશું.” વૃદ્ધ પક્ષીએ જટાયુનું નામ સાંભળ્યું અને બધું બદલાઈ ગયું.

સંપાતિ

વૃદ્ધ પક્ષીએ પૂછ્યું, “મારા ભાઈ જટાયુના મૃત્યુની વાત કોણ કરે છે? હું સંપાતિ છું, તેનો મોટો ભાઈ. કહો, તે કેવી રીતે મર્યો?” વાનરોએ તેમને પર્વત પરથી નીચે ઉતારવામાં મદદ કરી, અને અંગદે રામ, સીતા અને રાવણ સાથે જટાયુના વીર યુદ્ધની આખી કથા કહી. સંપાતિ રડી પડ્યા અને નાના ભાઈ માટે જલાંજલિ આપી.

પછી સંપાતિએ પોતાની કથા કહી. ઘણા સમય પહેલાં તે અને જટાયુ કોણ વધુ ઊંચે ઊડી શકે એ સ્પર્ધામાં સૂર્ય તરફ ઊડ્યા હતા. સૂર્ય પાસે ગરમીથી જટાયુ બેભાન થવા લાગ્યા. તેમને બચાવવા સંપાતિએ પોતાની પાંખો ભાઈ પર ફેલાવી દીધી. તેમની પાંખો બળી ગઈ, અને તે આ પર્વત પર પડ્યા. ત્યારથી તે ઊડી શક્યા વિના અહીં જ રહેતા હતા.

સંપાતિએ કહ્યું, “મારી પાસે પાંખો નથી, બળ નથી, પણ હું વાણીથી રામની મદદ કરી શકું છું. મેં રાવણને એક સુંદર યુવતીને આકાશમાર્ગે લઈ જતો જોયો હતો. તે ‘રામ! લક્ષ્મણ!’ પોકારતી હતી અને આભૂષણો ફેંકતી હતી. મારા પુત્ર સુપાર્શ્વે પણ તેમને જોયાં હતાં. અહીંથી આ સમુદ્રની પેલે પાર સો યોજન દૂર લંકા છે. ત્યાં રાવણના મહેલમાં રાક્ષસીઓના પહેરા નીચે સીતા છે.”

તેમણે કહ્યું, “અમે ગરુડના કુળનાં પક્ષીઓ ખૂબ દૂર સુધી જોઈ શકીએ છીએ. અહીંથી હું રાવણને પણ જોઉં છું અને સીતાને પણ. સમુદ્ર પાર કરો, તો તમને તે મળશે.” વાનરો આનંદથી ઊછળી પડ્યા. તેમણે એકબીજાને ભેટીને ઉપવાસનો વિચાર છોડી દીધો. આટલાં અઠવાડિયાંની શોધ પછી આખરે તેમને ખબર પડી કે સીતા ક્યાં છે.

વાત કરતાં કરતાં જ સંપાતિની નવી પાંખો ઊગવા લાગી. ઘણા સમય પહેલાં નિશાકર નામના ઋષિએ તેમને કહ્યું હતું, “જ્યારે તું રામના દૂતોની મદદ કરીશ, ત્યારે તારી પાંખો ફરી ઊગશે.” હવે એ વચન સાચું પડ્યું. આનંદિત અને ફરી બળવાન બનેલા સંપાતિ પર્વત પરથી ઊડ્યા અને આકાશમાં અદૃશ્ય થઈ ગયા.

સમુદ્ર કોણ પાર કરી શકે?

નવી આશા સાથે વાનરો કિનારે દોડ્યા. પણ વિશાળ મોજાં અને મોટા જળચરોથી ભરેલા સમુદ્રને જોઈને તેઓ ચૂપ થઈ ગયા. સો યોજન! કોણ પાર કરી શકે? અંગદે દરેક વીરને પૂછ્યું કે તે કેટલે દૂર છલાંગ મારી શકે. ગજે કહ્યું દસ યોજન, ગવાક્ષે કહ્યું વીસ, અને બીજાઓએ ત્રીસ, ચાલીસ, પચાસ, સાઠ, સિત્તેર અને એંસી યોજન સુધીની વાત કરી.

રીંછોના જ્ઞાની રાજા વૃદ્ધ જાંબવાને કહ્યું, “એક સમયે હું ખૂબ બળવાન હતો. રાજા બલિના યજ્ઞમાં ભગવાન વિષ્ણુએ ત્રણ પગલાંમાં લોકો માપ્યા ત્યારે મેં તેમની પ્રદક્ષિણા કરી હતી. પણ હવે હું વૃદ્ધ છું, અને મારું બળ પહેલાં જેવું નથી. હું નેવું યોજન છલાંગ મારી શકું, પણ એ પૂરતું નથી.” વાનરોએ તેમની પ્રામાણિકતાનો આદર કર્યો, કારણ કે વૃદ્ધ વીરે પોતાને હતા તેનાથી વધુ બળવાન બતાવવાનો દેખાવ ન કર્યો.

અંગદે કહ્યું, “હું સો યોજન છલાંગ મારી શકું, પણ પાછો આવી શકીશ કે નહીં તે નક્કી નથી.” જાંબવાને ઉત્તર આપ્યો, “તમે અમારા નેતા છો, અને નેતાને મોકલાય નહીં; તમે જ આ આખા કાર્યનું મૂળ છો. આપણામાં એક એવા છે જે ચોક્કસ આ કરી શકે.” પછી તેમણે બીજાઓથી દૂર ચૂપચાપ બેઠેલા હનુમાન તરફ જોયું.

આ બધી ચર્ચા દરમિયાન હનુમાન એક શબ્દ પણ બોલ્યા ન હતા. બીજાઓ પોતાની છલાંગ ગણતા હતા ત્યારે તે શાંતિથી એકલા બેઠા હતા. તે પોતાનું કર્તવ્ય સારી રીતે જાણતા હતા, પણ પોતાના બળ વિશે વિચારતા ન હતા. તેમને સારી રીતે ઓળખતા અને તેમની સાચી શક્તિ સમજતા જાંબવાને નક્કી કર્યું કે હવે તેમને તેઓ ખરેખર કોણ છે તે યાદ અપાવવાનો સમય આવ્યો છે.

જાંબવાન હનુમાનને જગાડે છે

જાંબવાને કહ્યું, “હનુમાન, તમે ચૂપ કેમ બેઠા છો? તમે પક્ષીરાજ ગરુડ જેટલા જ બળવાન અને વેગવાન છો. તમારી કથા સાંભળો. તમારાં માતા અંજના પહેલાં પુંજિકસ્થલા નામની અપ્સરા હતાં. શાપને કારણે તે વાનરી રૂપે જન્મ્યાં અને વાનરરાજ કેસરીનાં પત્ની બન્યાં. પવનદેવે તેમને આશીર્વાદ આપ્યા, અને તમે તેમના પુત્ર રૂપે, તેમનાં જ બળ અને વેગ સાથે જન્મ્યા.”

“તમે નાના બાળક હતા ત્યારે ઊગતા સૂર્યને પાકેલું ફળ સમજી બેઠા. તેને પકડવા તમે આકાશમાં કૂદ્યા. ઇન્દ્રે તમારા પર વજ્ર માર્યું, અને તમે પર્વત પર પડ્યા અને તમારી હડપચી, જેને ‘હનુ’ કહે છે, તૂટી ગઈ. એટલે જ તમારું નામ હનુમાન પડ્યું. તમારા પિતા પવનદેવ ક્રોધે ભરાયા અને વહેવાનું બંધ કર્યું, અને બધા જીવો પીડાવા લાગ્યા.”

“પવનદેવને પ્રસન્ન કરવા દેવોએ તમને મોટાં વરદાન આપ્યાં. બ્રહ્માજીએ આશીર્વાદ આપ્યા કે યુદ્ધમાં કોઈ શસ્ત્ર તમને મારી નહીં શકે. ઇન્દ્રે આશીર્વાદ આપ્યા કે તમારું મૃત્યુ ફક્ત તમારી ઇચ્છાથી થશે. તમે પવનપુત્ર છો, વેગમાં તેમના જેવા જ. ઊઠો હનુમાન! આ સમુદ્ર પાર કરો અને અમને સૌને બચાવો.”

જાંબવાન બોલતા ગયા તેમ હનુમાનનું બળ જાગ્યું. તેમનું શરીર મોટું ને મોટું થવા લાગ્યું, અને તે તેજથી ઝળહળી ઊઠ્યા. વાનરોએ આનંદથી જયજયકાર કર્યો. હનુમાને વડીલોને પ્રણામ કરીને કહ્યું, “હું પવનપુત્ર છું. હું થાક્યા વિના મેરુ પર્વતની વારંવાર પ્રદક્ષિણા કરી શકું છું. હું આ સમુદ્ર પાર કરીશ, સીતાનાં દર્શન કરીશ અને પાછો આવીશ.”

છલાંગ મારવા હનુમાન મહેન્દ્ર પર્વત પર ચડ્યા. તેમના પગના ભારથી પર્વત ધ્રૂજ્યો, ખડકોમાંથી પાણીનાં ઝરણાં ફૂટ્યાં અને પ્રાણીઓ ડરીને ગુફાઓમાંથી ભાગ્યાં. શિખર પર ઊભા રહીને તેમણે મન લંકા તરફ વાળ્યું અને અત્યાર સુધીની સૌથી મહાન છલાંગ માટે તૈયાર થયા.