વાલ્મીકિ

નારદનો જવાબ

રામાયણ એક પ્રશ્નથી શરૂ થાય છે. તપ અને વેદાભ્યાસમાં લીન વાલ્મીકિ મુનિએ દેવર્ષિ નારદને પૂછ્યું: “આજે આ જગતમાં ખરેખર ગુણવાન અને પરાક્રમી, કૃતજ્ઞ, સત્યવાદી અને દૃઢ વ્રતવાળું કોણ છે? કોનું આચરણ સારું છે, કોણ સર્વ પ્રાણીઓ પર દયાળુ છે, વિદ્વાન અને સમર્થ છે, અને જેના ક્રોધથી દેવો પણ ડરે છે?” તેઓ જાણવા માગતા હતા કે શું એક જ વ્યક્તિમાં બધા ઉત્તમ ગુણો હોઈ શકે.

નારદે જવાબ આપ્યો કે એવા એક પુરુષ છે: ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં જન્મેલા રામ, જે સંયમી, જ્ઞાની અને ધર્મપરાયણ છે. પછી તેમણે વાલ્મીકિને રામના જન્મથી લઈને અયોધ્યા પરના રાજ સુધીની આખી કથા ટૂંકમાં કહી. વાલ્મીકિએ ખૂબ આનંદથી સાંભળ્યું અને નારદનું સન્માન કર્યું, અને નારદ સ્વર્ગલોકમાં પાછા ગયા.

પહેલા જ સર્ગમાં આપેલી નારદની આ ટૂંકી કથા આખા કાવ્યના બીજ જેવી છે. લગભગ સો શ્લોકમાં તે રામના જીવનની મુખ્ય ઘટનાઓ ગણાવે છે: વનવાસ, સીતાહરણ, સુગ્રીવ સાથે મૈત્રી, લંકા સુધીનો સેતુ, રાવણનું પતન અને રામનું પાછા ફરવું. પછીથી વાલ્મીકિએ આ બીજમાંથી મહાકાવ્ય ઉગાડ્યું.

ક્રૌંચ પક્ષી અને પ્રથમ શ્લોક

થોડા સમય પછી વાલ્મીકિ પોતાના શિષ્ય ભરદ્વાજ સાથે ગંગાથી થોડે દૂર તમસા નદીમાં સ્નાન કરવા ગયા. પાણી એટલું નિર્મળ અને શાંત હતું કે તેમણે તેને સજ્જન માણસના મન સાથે સરખાવ્યું. પાસે ક્રૌંચ પક્ષીની એક જોડી આનંદથી ગાતી હતી. અચાનક એક શિકારીએ નર પક્ષીને બાણ માર્યું. તે જમીન પર પડ્યું, અને માદા દુઃખથી ચીસો પાડવા લાગી.

આ જોઈને વાલ્મીકિનું હૃદય કરુણાથી ભરાઈ ગયું. તેમના મુખમાંથી શબ્દો સરી પડ્યા: “હે નિષાદ, તને અનંત વર્ષો સુધી શાંતિ ન મળે, કારણ કે પ્રેમમાં મગ્ન આ ક્રૌંચ જોડીમાંથી તેં એકને મારી નાખ્યું.” પછી તેઓ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા, કારણ કે તેમના શબ્દો ચાર સરખાં ચરણવાળા, સંગીત સાથે ગાઈ શકાય તેવા પૂર્ણ પદ્યમાં નીકળ્યા હતા.

તેમણે આ નવા પ્રકારના પદ્યને શ્લોક નામ આપ્યું, કારણ કે તે શોકમાંથી, તેમના દુઃખમાંથી જન્મ્યો હતો. જગતની કવિતાનો તે પ્રથમ શ્લોક ગણાય છે, અને તેનો છંદ અનુષ્ટુપ આખા રામાયણનો મુખ્ય છંદ બન્યો.

બ્રહ્માના આશીર્વાદ

વાલ્મીકિ એ શ્લોક વિશે વિચારતા વિચારતા આશ્રમમાં પાછા આવ્યા ત્યારે સ્વયં ભગવાન બ્રહ્મા તેમને મળવા આવ્યા. બ્રહ્માએ કહ્યું કે આ શ્લોક મારી જ ઇચ્છાથી તમારા મુખે આવ્યો છે, અને હવે આ નવા પ્રકારના પદ્યમાં તમે રામની આખી કથા કહો, જેમ નારદે તમને કહી હતી.

બ્રહ્માએ તેમને આશીર્વાદ પણ આપ્યા: રામ, સીતા, લક્ષ્મણ અને રાક્ષસો વિશેની દરેક વાત, જગત જાણે છે તે હોય કે છૂપી હોય, તમને પ્રગટ થશે, અને તમારા કાવ્યનો એક પણ શબ્દ અસત્ય નહીં હોય. બ્રહ્માએ કહ્યું, “જ્યાં સુધી પૃથ્વી પર પર્વતો ઊભા રહેશે અને નદીઓ વહેશે, ત્યાં સુધી લોકોમાં રામાયણની કથા કહેવાતી રહેશે.”

વાલ્મીકિ ઊંડા ધ્યાનમાં બેઠા અને રામનું આખું જીવન હથેળીમાં રાખેલા ફળ જેટલું સ્પષ્ટ જોયું. પછી તેમણે રામાયણની રચના કરી: લગભગ ચોવીસ હજાર શ્લોક, પાંચસો સર્ગમાં, છ કાંડ અને છેલ્લા પુસ્તક ઉત્તરકાંડમાં વહેંચાયેલા.

રામ, સીતા અને આશ્રમ

વાલ્મીકિ કથાની અંદર પણ રામને મળે છે. વનવાસની શરૂઆતમાં રામ, સીતા અને લક્ષ્મણ ચિત્રકૂટ ગયા ત્યારે તેઓ વાલ્મીકિના આશ્રમમાં ગયા અને મુનિને પ્રણામ કર્યા; મુનિએ પ્રેમથી તેમનું સ્વાગત કર્યું. પછી તેમણે પાસેના સુંદર પર્વત પર પોતાની કુટિર બાંધી.

વર્ષો પછી રામે સીતાને અયોધ્યાથી દૂર મોકલ્યાં ત્યારે લક્ષ્મણ તેમને ગંગા કિનારે વાલ્મીકિના આશ્રમ પાસે મૂકી ગયા. ઋષિઓના નાના પુત્રોએ તેમને રડતાં જોયાં અને દોડીને વાલ્મીકિને જણાવ્યું. તપના બળથી મુનિ પહેલેથી જાણતા હતા કે તેઓ કોણ છે અને કેમ આવ્યાં છે. તેઓ સીતા પાસે ગયા, સાંત્વના આપી, અને કહ્યું કે હું જાણું છું કે તમે રાજા દશરથનાં પુત્રવધૂ અને રામનાં પ્રિય રાણી છો, અને તમે નિર્દોષ છો.

તેઓ સીતાને આશ્રમની તપસ્વિની સ્ત્રીઓ પાસે લઈ ગયા અને તેમને પોતાની જેમ પ્રેમથી સંભાળવા કહ્યું. ત્યાં સીતાએ જોડિયા પુત્રોને જન્મ આપ્યો. વાલ્મીકિએ પવિત્ર કુશ ઘાસ અને મંત્રોથી નવજાત બાળકોનું રક્ષણ કર્યું, અને એ ઘાસ પરથી જ તેમનાં નામ કુશ અને લવ પડ્યાં.

અશ્વમેધમાં ગાન

વાલ્મીકિએ પોતાનું આખું કાવ્ય લવ અને કુશને શીખવ્યું, જેમણે તે મધુર અવાજે ગાયું. રામે નૈમિષારણ્યમાં અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો ત્યારે વાલ્મીકિ બાળકોને લઈ આવ્યા અને કહ્યું કે બધે, રાજાની સામે પણ, રામાયણ ગાજો. રામે ભાવવિભોર થઈને સાંભળ્યું અને ધીરે ધીરે સમજ્યા કે આ યુવાન ગાયકો પોતાના જ પુત્રો છે.

રામે વાલ્મીકિને સીતાને લાવવા કહ્યું, જેથી તેઓ સૌની સામે પોતાની પવિત્રતા જાહેર કરે. વાલ્મીકિ સીતાને સભામાં લાવ્યા અને દૃઢતાથી બોલ્યા: “હું પ્રચેતાનો દસમો પુત્ર છું. મેં કદી અસત્ય બોલ્યું હોય એવું મને યાદ નથી. આ જોડિયા તમારા પુત્રો છે. જો સીતામાં કોઈ દોષ હોય, તો મારા સઘળા તપનું ફળ નષ્ટ થાય.” પછી સીતાએ ધરતીમાતાને પોકાર્યાં, અને ધરતીએ તેમને પોતાનામાં સમાવી લીધાં.

આમ વાલ્મીકિનો આશ્રમ રામના પરિવારની કથાના બે ભાગને જોડે છે. જે કવિએ સીતાનાં દુઃખો વિશે લખ્યું, તેમણે જ એ દુઃખોમાં સીતાને આશરો આપ્યો, અને સીતાની કથા ગાનારા બાળકો તેમના જ પુત્રો હતા. આમ વાલ્મીકિ રામાયણના કથાકાર પણ છે અને તેનાં સૌથી દયાળુ પાત્રોમાંના એક પણ છે.

સ્વભાવ અને વારસો

વાલ્મીકિ આદર્શ મુનિનું ચિત્ર છે: શાંત, કરુણાળુ અને સત્ય કહેવામાં નિર્ભય. તેમની કવિતા અભિમાનમાંથી નહીં, પણ એક નાના દુઃખી પક્ષી પ્રત્યેની દયામાંથી જન્મી, અને એ કોમળતા આખા રામાયણમાં વહે છે. સીતાનું કોઈ નહોતું ત્યારે તેમણે સીતાનું રક્ષણ કર્યું, અને રાજા તથા આખી સભા સામે તેમના પક્ષે ઊભા રહ્યા.

ભારતને વાલ્મીકિની ભેટ અમાપ છે. પછીની દરેક ભાષામાં કહેવાયેલી રામકથા તેમના કાવ્ય તરફ જ પાછું જુએ છે. બ્રહ્માએ વચન આપ્યું હતું તેમ, જ્યાં સુધી પર્વતો ઊભા છે અને નદીઓ વહે છે, ત્યાં સુધી તેમણે રચેલી કથા ગવાતી રહે છે.