અહલ્યા

બ્રહ્માજીનું સર્જન

ઉત્તરકાંડમાં અગસ્ત્ય ઋષિ રામને કહે છે કે અહલ્યા કેવી રીતે સર્જાયાં. બ્રહ્માજીએ દરેક પ્રાણીના સૌંદર્યનો શ્રેષ્ઠ અંશ લઈને ખૂબ કાળજીથી તેમનું સર્જન કર્યું. સંસ્કૃતમાં કુરૂપતા કે દોષને “હલ્ય” કહે છે; તેમનામાં એવું કશું ન હતું, એટલે તેઓ “અહલ્યા”, એટલે કે નિર્દોષ સૌંદર્યવાળાં, નામે પ્રસિદ્ધ થયાં.

દેવરાજ ઇન્દ્ર આશા રાખતા હતા કે તેઓ તેમની પત્ની બનશે. પણ બ્રહ્માજીએ તેમને ગૌતમ ઋષિની સંભાળમાં મૂક્યાં. ગૌતમે ઘણાં વર્ષ સંપૂર્ણ પવિત્રતાથી તેમની સંભાળ રાખી અને પછી બ્રહ્માજીને પાછાં સોંપ્યાં. તેમના સંયમ અને તપથી પ્રસન્ન થઈ બ્રહ્માજીએ અહલ્યાને ગૌતમની પત્ની તરીકે આપ્યાં.

અગસ્ત્યે આ કથા યુદ્ધના ઘણા સમય પછી કહી, જ્યારે તેઓ રામને રાવણ અને તેના પુત્ર ઇન્દ્રજીતનો ઇતિહાસ કહેતા હતા. આ રીતે રામના જન્મ પહેલાં શરૂ થયેલી અહલ્યાની કથા લંકાની ઘટનાઓ સાથે જોડાય છે.

ગૌતમ ઋષિનાં પત્ની

ગૌતમ અને અહલ્યા મિથિલા પાસેના વનમાં એક સુંદર આશ્રમમાં રહેતાં. ત્યાં ફૂલોથી લદાયેલાં વૃક્ષો હતાં, અને દેવો તથા ઋષિઓથી સન્માનિત એ દંપતીએ ત્યાં ઘણાં વર્ષ પ્રાર્થના અને તપમાં વિતાવ્યાં. તેમના પુત્ર શતાનંદ મોટા થઈને વિદ્વાન ઋષિ બન્યા અને મિથિલાના રાજા જનકના કુળપુરોહિત બન્યા. ગૌતમ પોતાની વિદ્યા અને કઠોર તપ માટે સર્વત્ર જાણીતા હતા.

યુગો પછી વિશ્વામિત્ર રામ-લક્ષ્મણને ત્યાં લાવ્યા ત્યારે એ જગ્યા જૂની અને સૂની લાગતી હતી, જાણે ઘણા સમયથી ત્યાં કોઈ રહ્યું ન હોય, છતાં તે હજી સુંદર અને શાંત હતી. રામે પૂછ્યું કે આ કોનો આશ્રમ છે, અને વિશ્વામિત્રે રાજકુમારોને ઘણા સમય પહેલાં ત્યાં શું બન્યું હતું તે કહ્યું. પછી તેમણે રામને અંદર જવા કહ્યું.

ભૂલ અને શાપ

એક દિવસ ગૌતમ આશ્રમથી બહાર ગયા હતા ત્યારે ઇન્દ્ર ઋષિનું રૂપ લઈને આવ્યા અને અહલ્યાને પોતાની સાથે રહેવા કહ્યું. બાલકાંડમાં વાલ્મીકિ કહે છે કે અહલ્યાએ ઇન્દ્રને ઓળખી લીધા, છતાં મૂર્ખ કુતૂહલની એક ક્ષણમાં તેઓ માની ગયાં. ઉત્તરકાંડમાં કથા થોડી જુદી રીતે કહેવાઈ છે: ત્યાં અહલ્યા કહે છે કે પતિનું રૂપ લઈને આવેલા ઇન્દ્રએ તેમને છેતર્યાં હતાં. બંને કથાઓ સ્વીકારે છે કે મોટું ખોટું કામ થયું હતું. વાલ્મીકિ તેમની ભૂલ છુપાવતા નથી, છતાં ક્યારેય તિરસ્કારથી તેમના વિશે બોલતા નથી.

ઇન્દ્ર જતા હતા ત્યારે જ ગૌતમ પાછા આવ્યા, તપના તેજથી ઝળહળતા અને હાથમાં પવિત્ર અગ્નિ માટે દર્ભ અને સમિધ લઈને. ઇન્દ્રને પોતાના રૂપમાં જોઈને તેઓ બધું સમજી ગયા. ક્રોધમાં તેમણે ઇન્દ્રને શાપ આપ્યો, અને ઇન્દ્રને પોતાના ખોટા કામનું ફળ જલદી ભોગવવું પડ્યું. ઉત્તરકાંડ ઉમેરે છે કે આ શાપને કારણે જ પાછળથી રાવણના પુત્ર ઇન્દ્રજીતે ઇન્દ્રને હરાવીને બંદી બનાવ્યા.

પછી ગૌતમે અહલ્યાને કહ્યું, “તું અહીં હજારો વર્ષ રહીશ, કશું ખાધા વિના, માત્ર હવા પર જીવીને, રાખમાં સૂઈને અને તપમાં તપતી, સૌ પ્રાણીઓથી અદૃશ્ય. જ્યારે દશરથના પુત્ર રામ આ વનમાં આવશે, ત્યારે તું શુદ્ધ થઈશ. લોભ અને મોહ વિના તેમનું અતિથિ તરીકે સ્વાગત કરીને તું ફરી તારું રૂપ પામીશ અને આનંદથી મારી સાથે રહીશ.” પછી ગૌતમ આશ્રમ છોડી તપ કરવા હિમાલય ગયા.

રામ આવ્યા ત્યારે મુક્તિ

આમ અહલ્યા સૂના આશ્રમમાં લાંબા યુગો સુધી તપ કરતાં રહ્યાં. કોઈ દેવ, દાનવ કે મનુષ્ય તેમને જોઈ શકતા નહીં. પણ રામે આશ્રમમાં પગ મૂક્યો ત્યારે તેઓ દેખાયાં. વાલ્મીકિ કહે છે કે બ્રહ્માજીએ તેમને દિવ્ય માયા જેવાં કાળજીથી ઘડ્યાં હતાં, અને તેઓ તપના તેજથી એવાં ઝળહળતાં હતાં જાણે ધુમાડાથી ઢંકાયેલી જ્યોત, ધુમ્મસમાં દેખાતો પૂર્ણ ચંદ્ર, અને પાણીમાં પ્રતિબિંબિત સૂર્યપ્રકાશ.

રામ અને લક્ષ્મણે આદરથી તેમના ચરણ સ્પર્શ્યા. ગૌતમનાં વચનો યાદ કરીને અહલ્યાએ બંને રાજકુમારોનું સન્માનિત અતિથિ તરીકે સ્વાગત કર્યું, પગ ધોવા પાણી અને અતિથિને અપાતો આદર-સત્કાર આપ્યો. મહાન રાજવંશના રાજકુમાર રામે યુગોથી કોઈએ ન જોયેલી સ્ત્રીને માન આપવામાં જરાય સંકોચ ન કર્યો, અને શાસ્ત્રવિધિ પ્રમાણે તેમનો સત્કાર સ્વીકાર્યો. તરત આકાશમાંથી પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ, દિવ્ય નગારાં વાગ્યાં, અને ગંધર્વો તથા અપ્સરાઓએ ઉત્સવ કર્યો. તપથી શુદ્ધ થયેલાં અહલ્યાની દેવોએ પ્રશંસા કરી.

પછી ગૌતમ આશ્રમે પાછા આવ્યા, પત્નીને મુક્ત જોઈ આનંદિત થયા. તેમણે ખૂબ પ્રેમથી રામનું સન્માન કર્યું અને અહલ્યા સાથે ફરી તપ શરૂ કર્યું. પછી મિથિલામાં તેમના પુત્ર શતાનંદે આતુરતાથી વિશ્વામિત્રને પૂછ્યું કે શું રામે મારી માતાને જોયાં, શું તેમણે રામનું સ્વાગત કર્યું, અને શું તેઓ હવે મારા પિતા સાથે છે. વિશ્વામિત્રે ખાતરી આપી કે બધું જ થઈ ગયું છે.

તેમની કથાનો અર્થ

અહલ્યાની કથા તેમની ભૂલ છુપાવતી નથી, પણ ત્યાં પૂરી પણ થતી નથી. તેમણે ફરિયાદ વિના સજા સ્વીકારી અને લાંબા યુગો એકલાં, અદૃશ્ય રહીને મૌન તપ કર્યું. એ સમયમાં તેમનું હૃદય શુદ્ધ થયું, એટલે રામ આવ્યા ત્યારે તેઓ પ્રકાશથી ઝળહળી ઊઠ્યાં. ગૌતમે પણ શાપનાં વચનોમાં જ તેમને મુક્તિનો માર્ગ બતાવ્યો હતો.

તેમની કથા રામની કોમળતા પણ બતાવે છે. રામ તેમનો ન્યાય કરવા આવ્યા ન હતા. તેમણે આદરથી ચરણ સ્પર્શ્યા અને અતિથિ તરીકે તેમનો સત્કાર સ્વીકાર્યો. વાલ્મીકિ માટે અહલ્યાની મુક્તિ એ પહેલાં ચિહ્નોમાંનું એક છે કે રામ જ્યાં જાય ત્યાં પવિત્રતા અને શાંતિ લાવે છે. તેમનું તપ અને રામની કરુણા સાથે મળીને તેમને મુક્ત કર્યાં.

મિથિલામાં શતાનંદનો આનંદ બતાવે છે કે પરિવારનું કોઈ સભ્ય ખોવાય ત્યારે આખો પરિવાર કેટલું દુઃખી થાય, અને તે પાછું મળે ત્યારે કેટલો આનંદ થાય. માતા ફરી ગૌતમ સાથે છે એ સાંભળીને તેમણે ઊંડી કૃતજ્ઞતાથી રામનું સ્વાગત કર્યું અને પછી તેમને વિશ્વામિત્રના જીવનની લાંબી કથા કહી.