જનક

નિમિનો વંશ

લગ્ન માટે દશરથ મિથિલા પહોંચ્યા ત્યારે જનકે ગૌરવથી પોતાના વંશની કથા કહી. તેની શરૂઆત નિમિ નામના પ્રખ્યાત અને ધર્માત્મા રાજાથી થઈ. નિમિના પુત્ર મિથિ, જેમના નામ પરથી મિથિલા નગરનું નામ પડ્યું, અને મિથિના પુત્ર પહેલા રાજા હતા જે જનક કહેવાયા. તેમના પછી એ વંશના ઘણા રાજાઓએ વિદેહ પર રાજ કર્યું, અને તેઓ પણ જનક નામે ઓળખાયા.

આ જનક રાજા હ્રસ્વરોમાના મોટા પુત્ર હતા, અને તેમના નાના ભાઈ કુશધ્વજ હતા. પિતા વનમાં ગયા ત્યારે જનક રાજા બન્યા અને પ્રેમથી ભાઈનું ધ્યાન રાખ્યું. પછી સાંકાશ્યના રાજા સુધન્વાએ મિથિલા પર ચડાઈ કરી અને શિવધનુષ તથા સીતા પોતાને માટે માગ્યાં. જનકે યુદ્ધમાં તેમને હરાવ્યા અને કુશધ્વજને સાંકાશ્યના રાજા બનાવ્યા.

ધરતીની દીકરી સીતા

એક વાર જનક યજ્ઞ માટે ભૂમિ તૈયાર કરવા ખેતર ખેડતા હતા. હળથી ચાસ પડતાં જ ધરતીમાંથી એક નાની બાળકી પ્રગટ થઈ. જનકે તેને પોતાની દીકરી તરીકે અપનાવી. હળના ચાસને “સીતા” કહે છે, અને તે ચાસમાંથી મળી હતી, એટલે તેનું નામ સીતા પડ્યું. તે માતાના ગર્ભથી જન્મી ન હતી, એટલે તેને “અયોનિજા” કહેવાય છે.

જનકને ઊર્મિલા નામની દીકરી પણ હતી, અને તેઓ બંને દીકરીઓને ખૂબ ચાહતા. સીતા મોટાં થયાં ત્યારે ઘણા દેશોના રાજાઓ તેમનો હાથ માગવા આવ્યા. પણ જનકે દૃઢ પ્રતિજ્ઞા કરી હતી: મહેલમાં રાખેલા મહાન ધનુષ પર પણછ ચડાવી પોતાનું બળ બતાવે તેને જ સીતા અપાશે. તેથી વાલ્મીકિ સીતાને “વીર્યશુલ્કા” કહે છે, એટલે કે પરાક્રમથી જીતવાની કન્યા.

શિવનું ધનુષ

આ ધનુષનો લાંબો ઇતિહાસ હતો. દક્ષના યજ્ઞમાં દેવોએ ભગવાન શિવને તેમનો ભાગ ન આપ્યો ત્યારે શિવજીએ ક્રોધથી આ ધનુષ દેવો સામે ઉઠાવ્યું હતું. શાંત થયા પછી તેમણે ધનુષ દેવોને આપ્યું, અને દેવોએ તે જનકના પૂર્વજ દેવરાતને સાચવવા આપ્યું. ત્યારથી મિથિલાના રાજમહેલમાં તેનું સન્માન અને પૂજન થતું.

ઘણા રાજાઓ પ્રયત્ન કરવા આવ્યા, પણ કોઈ તેને ઉપાડી પણ ન શક્યું. ગુસ્સે અને શરમિંદા થઈને તેમણે ભેગા મળી આખું વર્ષ મિથિલાને ઘેરી રાખ્યું. જનકનું ધન અને બળ ઘટવા લાગ્યું, એટલે તેમણે તપ કરીને દેવોને પ્રાર્થના કરી, અને દેવોએ તેમને મોટી સેના આપી. એ સેનાથી તેમણે રાજાઓને ભગાડી મૂક્યા.

વિશ્વામિત્ર રામ-લક્ષ્મણ સાથે યજ્ઞમાં આવ્યા ત્યારે જનક પુરોહિત શતાનંદ સાથે તેમનું સ્વાગત કરવા આવ્યા અને ખૂબ માન આપ્યું. બંને રાજકુમારોને જોઈને તેમણે પૂછ્યું, “સિંહ જેવી ચાલવાળા અને દેવો જેવા સુંદર આ બે બાળકો કોણ છે? કોના પુત્રો છે, અને પગપાળા કેમ આવ્યા છે?” વિશ્વામિત્રે તેઓ કોણ છે, તેમણે યજ્ઞની રક્ષા કેવી રીતે કરી અને તેઓ પ્રસિદ્ધ ધનુષ જોવા આવ્યા છે, તે બધું કહ્યું.

બીજે દિવસે ઋષિના કહેવાથી ધનુષ લોખંડની પેટીમાં, આઠ પૈડાંવાળા ગાડા પર, પાંચ હજાર બળવાન માણસો ખેંચીને લાવ્યા. રામે પેટી ખોલી, સહેલાઈથી ધનુષ ઉપાડ્યું અને પણછ ચડાવી. પણછ ખેંચતાં જ ધનુષ વચ્ચેથી વીજળીના કડાકા જેવા અવાજ સાથે તૂટી ગયું. ધરતી ધ્રૂજી, અને વિશ્વામિત્ર, જનક અને બંને રાજકુમારો સિવાય બધા નીચે પડી ગયા. જનકે આનંદથી કહ્યું, “રામ સાથે લગ્ન કરીને સીતા મારા કુળની કીર્તિ વધારશે.”

મિથિલામાં ચાર લગ્ન

જનકે તરત અયોધ્યા દૂત મોકલ્યા, અને રાજા દશરથ પરિવાર, પુરોહિતો અને સેના સાથે આવ્યા. બંને રાજાઓ ખૂબ પ્રેમથી મળ્યા. વસિષ્ઠે ઇક્ષ્વાકુ વંશની પરંપરા કહી, અને જનકે પોતાની. પછી જનકે પોતાની બંને દીકરીઓ આપી: સીતા રામને અને ઊર્મિલા લક્ષ્મણને.

પછી વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠે સૂચવ્યું કે કુશધ્વજની બે દીકરીઓ, માંડવી અને શ્રુતકીર્તિ, ભરત અને શત્રુઘ્નને પરણે. જનકે આનંદથી સ્વીકાર્યું અને કહ્યું કે આ તેમના કુળ માટે મોટું સન્માન છે. તેમણે લગ્ન માટે ઉત્તરાફાલ્ગુની નક્ષત્રનો દિવસ નક્કી કર્યો, જે લગ્ન માટે શુભ ગણાય છે.

પવિત્ર અગ્નિ સામે જનકે સીતાનો હાથ રામના હાથમાં મૂકીને કહ્યું, “આ મારી દીકરી સીતા છે. તે તમારી સાથે ધર્મમાં ચાલશે. તેનો હાથ તમારા હાથમાં લો. તે પતિવ્રતા અને ભાગ્યશાળી છે, અને સદા તમારી છાયાની જેમ તમારી સાથે રહેશે.” પછી તેમણે દીકરીઓને ગાયો, વસ્ત્રો, હાથી, ઘોડા, રથ, સેવકો અને ઘણું સોનું ભેટ આપ્યું અને આશીર્વાદ સાથે અયોધ્યા વિદાય કરી.

પછીનાં વર્ષો

વનવાસની મુખ્ય કથામાં જનક ફરી દેખાતા નથી. પછી દશરથે ખૂબ ઉતાવળમાં રામના રાજ્યાભિષેકની તૈયારી કરી ત્યારે તેમણે જનકને કે કેકય દેશના રાજાને બોલાવ્યા પણ નહીં. વનમાં સીતા પ્રેમથી પિતાને યાદ કરતાં, અને અત્રિ ઋષિનાં પત્ની અનસૂયાને મળ્યાં ત્યારે તેમણે કહ્યું કે જનકને તેઓ ધરતીમાંથી કેવી રીતે મળ્યાં અને રામે તેમને કેવી રીતે જીત્યાં.

લંકાથી પાછા ફરી રામનો રાજ્યાભિષેક થયો ત્યારે ઘણા રાજાઓ તેમને સન્માન આપવા અયોધ્યા આવ્યા. ઉત્તરકાંડમાં, જનક ઘરે જાય તે પહેલાં રામે તેમને આદરભર્યાં વચનો અને કીમતી ભેટોથી સન્માન્યા. પછી જનક આનંદથી મિથિલા પાછા ગયા, ખુશ હતા કે છેવટે તેમની દીકરી રામની બાજુમાં રાણી બની છે.

સ્વભાવ અને ગુણો

જનક એવા રાજા હતા જેમને સત્તા કરતાં ધર્મ વધુ પ્રિય હતો. રાજાઓએ નગર પર હુમલો કર્યો ત્યારે પણ તેમણે ધનુષ વિશેની પ્રતિજ્ઞા પાળી, અને ઋષિઓનું ઊંડા આદરથી સ્વાગત કર્યું. ધરતીમાંથી આવેલી સીતાને તેમણે પોતાની જ સંતાન માની અને પૂરા હૃદયથી રામને આપી. અભિમાની રાજાઓએ નગર ઘેર્યું ત્યારે પણ તેમણે વચન તોડ્યું નહીં કે દબાણમાં આવીને દીકરી સોંપી નહીં.

તેઓ નમ્ર પણ હતા. શક્તિશાળી રાજા હોવા છતાં તેમણે વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠની વાત સાંભળી, દશરથને સમોવડિયા તરીકે માન આપ્યું અને ચાર લગ્નો દ્વારા બંને કુળોને આનંદથી જોડ્યાં. વાલ્મીકિ તેમને શાંત, ઉદાર અને સત્યનિષ્ઠ પિતા તરીકે બતાવે છે, જેમની દીકરી આખા રામાયણનું હૃદય બની.