શ્રીરામ

જન્મ અને બાળપણ

અયોધ્યાના રાજા દશરથને ત્રણ રાણીઓ હતી — કૌશલ્યા, કૈકેયી અને સુમિત્રા — પણ ઘણાં વર્ષો સુધી પુત્ર નહોતો. ઋષ્યશૃંગ ઋષિને પુરોહિત બનાવી તેમણે પુત્રકામેષ્ટિ યજ્ઞ કર્યો, એટલે કે પુત્રપ્રાપ્તિ માટેનો યજ્ઞ. યજ્ઞના અગ્નિમાંથી એક તેજસ્વી પુરુષ સોનાના પાત્રમાં દેવોએ બનાવેલી ખીર લઈને પ્રગટ્યો. દશરથે એ ખીર રાણીઓમાં વહેંચી, અને પહેલો અડધો ભાગ કૌશલ્યાને મળ્યો.

સમય જતાં ચૈત્ર મહિનાના સુદ પક્ષની નોમે કૌશલ્યાએ રામને જન્મ આપ્યો. પછી કૈકેયીએ ભરતને અને સુમિત્રાએ જોડિયા પુત્રો લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્નને જન્મ આપ્યો. વાલ્મીકિ કહે છે કે દેવોએ રાવણના અત્યાચારનો અંત લાવવા પ્રાર્થના કરી હતી, તેથી ભગવાન વિષ્ણુ પોતે આ ચાર ભાઈઓ રૂપે પૃથ્વી પર જન્મ્યા, અને તેમાં રામ સૌથી મોટો અંશ હતા.

રામ હજી સોળ વર્ષના પણ નહોતા ત્યારે વિશ્વામિત્ર ઋષિ અયોધ્યા આવ્યા અને મારીચ તથા સુબાહુ નામના રાક્ષસોથી પોતાના યજ્ઞની રક્ષા માટે રામને માગ્યા. દશરથ પુત્ર માટે ડરી ગયા, પણ વસિષ્ઠે તેમને સમજાવ્યા. રસ્તામાં વિશ્વામિત્રે રામ અને લક્ષ્મણને બલા અને અતિબલા મંત્રો શીખવ્યા. રામે ભયંકર રાક્ષસી તાડકાનો વધ કર્યો, ઋષિ પાસેથી અનેક દિવ્ય અસ્ત્રો મેળવ્યાં, છ દિવસ યજ્ઞની રક્ષા કરી, સુબાહુને માર્યો અને મારીચને દૂર સમુદ્રમાં ફેંકી દીધો.

પછી ઋષિ તેમને ગૌતમ ઋષિના આશ્રમમાં લઈ ગયા. ત્યાં પતિના શાપને કારણે અહલ્યા લાંબાં વર્ષોથી તપ કરતાં હતાં, કોઈ પ્રાણીને દેખાતાં નહોતાં. રામ આવ્યા ત્યારે તેઓ શાપમુક્ત થયાં અને ફરી તેજથી ઝળહળી ઊઠ્યાં, અને બંને રાજકુમારોએ આદરપૂર્વક તેમના ચરણસ્પર્શ કર્યા.

શિવધનુષ્ય અને લગ્ન

ત્યાંથી વિશ્વામિત્ર રાજકુમારોને રાજા જનકના રાજ્ય મિથિલામાં લઈ ગયા. જનક પાસે એક વિશાળ ધનુષ્ય હતું, જે એક સમયે ભગવાન શિવનું હતું. ખેતર ખેડતી વખતે જનકને ધરતીમાંથી એક બાળકી મળી હતી — સીતા. જનકે જાહેર કર્યું હતું કે જે આ ધનુષ્ય પર પણછ ચડાવી શકે, તેની સાથે જ સીતાનાં લગ્ન થશે. ઘણા રાજાઓ આવ્યા હતા, પણ કોઈ તેને ઊંચકી પણ શક્યું નહોતું.

વિશ્વામિત્રના કહેવાથી ધનુષ્ય આઠ પૈડાંવાળી લોખંડની પેટીમાં લાવવામાં આવ્યું, જેને પાંચ હજાર બળવાન પુરુષો ખેંચીને લાવ્યા. રામે પેટી ખોલી, સહેલાઈથી ધનુષ્ય ઊંચક્યું અને પણછ ચડાવી. પણછ ખેંચતાં જ ધનુષ્ય વચ્ચેથી વીજળીના કડાકા જેવા અવાજ સાથે તૂટી ગયું. વિશ્વામિત્ર, જનક અને બે રાજકુમારો સિવાય બધા આઘાતથી જમીન પર પડી ગયા.

જનકે આનંદથી સીતાને રામને સોંપ્યાં. દૂતો દશરથને તેડી લાવ્યા, અને ચાર લગ્ન એક સાથે થયાં: રામ સાથે સીતા, લક્ષ્મણ સાથે જનકનાં નાનાં પુત્રી ઊર્મિલા, અને ભરત તથા શત્રુઘ્ન સાથે જનકના ભાઈ કુશધ્વજની પુત્રીઓ માંડવી અને શ્રુતકીર્તિ. પાછા ફરતાં રસ્તામાં પરશુરામે તેમને રોક્યા અને વિષ્ણુના ધનુષ્ય વડે રામને પડકાર્યા. રામે એ ધનુષ્ય પર પણ પણછ ચડાવી, અને નમ્ર બનેલા પરશુરામ પર્વતો તરફ પાછા ગયા.

રાજ્યાભિષેકને બદલે વનવાસ

બાર વર્ષ રામ અને સીતા અયોધ્યામાં સુખથી રહ્યાં. વૃદ્ધ થતા દશરથે રામને યુવરાજ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો, અને આખું નગર આનંદમાં ડૂબી ગયું. ભરત તે વખતે મોસાળમાં હતા. પણ કૈકેયીની દાસી મંથરાએ તેમના મનમાં ડર ભર્યો, અને કૈકેયીએ રાજા પાસે એક વખત આપેલાં બે વરદાન માગ્યાં: ભરતનો રાજ્યાભિષેક થાય, અને રામ ચૌદ વર્ષ વનમાં રહે.

દશરથનું હૃદય ભાંગી ગયું, પણ તેઓ વચનથી બંધાયેલા હતા. કૈકેયીની માગણી સાંભળીને રામના ચહેરા પર જરા પણ ફેરફાર ન થયો. તેમણે કહ્યું કે ભરતને રાજ્ય આપવામાં તેમને આનંદ છે, અને પિતાની આજ્ઞા પાળવી એ જ સૌથી મોટો ધર્મ છે. તેમણે ગુસ્સે થયેલા લક્ષ્મણને શાંત કર્યા, રડતાં માતા કૌશલ્યાને આશ્વાસન આપ્યું અને એ જ દિવસે જવાની તૈયારી કરી.

સીતાએ પાછળ રહેવાની ના પાડી, અને લક્ષ્મણે સાથે આવીને સેવા કરવાની વિનંતી કરી. ત્રણેયે વલ્કલ વસ્ત્રો પહેર્યાં અને રથમાં અયોધ્યા છોડ્યું, જ્યારે પ્રજા આંસુ સાથે પાછળ ચાલી. શૃંગવેરપુરમાં વનના રાજા ગુહે તેમનું સ્વાગત કર્યું, અને તેઓએ ગંગા પાર કરી. થોડા જ સમયમાં અયોધ્યામાં દશરથ રામનું નામ લેતાં લેતાં દુઃખથી અવસાન પામ્યા.

વનમાં જીવન

રામ, સીતા અને લક્ષ્મણ પ્રયાગમાં ભરદ્વાજ ઋષિને મળ્યા અને સુંદર ચિત્રકૂટ પર્વત પર પાંદડાંની ઝૂંપડી બાંધી. ત્યાં ભરત અયોધ્યાની પ્રજા સાથે આવ્યા અને રામને પાછા ફરવા વિનંતી કરી. રામે પ્રેમથી ના પાડી: પિતાનું વચન પાળવું જ જોઈએ. ત્યારે ભરતે રામની પાદુકાઓ માગી, તેમને રાજગાદી પર મૂકી અને નંદિગ્રામથી રામના નામે રાજ્ય ચલાવ્યું.

રામ દક્ષિણમાં વિશાળ દંડકારણ્યમાં ગયા. તેઓ અત્રિ ઋષિ અને તેમનાં પત્ની અનસૂયાને મળ્યા, અને વનના ઋષિઓને વચન આપ્યું કે તેમને પીડતા રાક્ષસોથી તેમની રક્ષા કરશે. લગભગ દસ વર્ષ ત્રણેય આશ્રમોમાં ફરતાં રહ્યાં. અગસ્ત્ય ઋષિએ રામને વિષ્ણુનું ધનુષ્ય, બ્રહ્માએ બનાવેલું બાણ અને કદી ખાલી ન થાય એવાં બે ભાથાં આપ્યાં, અને ગોદાવરી કિનારે પંચવટીમાં રહેવાની સલાહ આપી.

પંચવટીમાં રાવણની બહેન શૂર્પણખાએ રામને જોયા અને તેમની સાથે લગ્ન કરવા ઇચ્છ્યું. ના પાડવામાં આવી ત્યારે તે સીતા પર ધસી ગઈ, અને રામની આજ્ઞાથી લક્ષ્મણે તેનાં નાક-કાન કાપી નાખ્યાં. તેના ભાઈઓ ખર અને દૂષણ ચૌદ હજાર રાક્ષસો સાથે ચડી આવ્યા. રામે એકલે હાથે બધાને હરાવ્યા, જ્યારે લક્ષ્મણે સીતાને ગુફામાં સુરક્ષિત રાખ્યાં.

પછી રાવણે યોજના ઘડી. રાક્ષસ મારીચે સોનેરી હરણનું રૂપ લીધું, અને સીતાને તે ખૂબ ગમી ગયું. રામ તેની પાછળ દૂર સુધી ગયા અને બાણ માર્યું, અને મરતી વખતે મારીચે રામના અવાજમાં બૂમ પાડી. સીતાએ લક્ષ્મણને મદદ માટે મોકલ્યા, અને એ જ ક્ષણે રાવણ તેમને ઉપાડી ગયો. દશરથના મિત્ર, વૃદ્ધ ગીધ જટાયુ તેની સામે લડ્યા અને ઘાયલ થઈ પડ્યા. રામને જટાયુ મરણાસન્ન મળ્યા; સમાચાર સાંભળીને રામે પુત્રની જેમ તેમના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા.

શોધ અને સુગ્રીવ સાથે મિત્રતા

લક્ષ્મણે રામના ભારે દુઃખ અને ક્રોધને શાંત કર્યા. દક્ષિણ તરફ શોધતાં બંને ભાઈઓએ કબંધને શાપમાંથી મુક્ત કર્યો, અને તેણે વાનર સુગ્રીવની મિત્રતા કરવાનું કહ્યું. પંપા સરોવર પાસે તેઓ વૃદ્ધ તપસ્વિની શબરીને મળ્યા, જેઓ વર્ષોથી રામનાં દર્શનની રાહ જોતાં હતાં. તેમણે વનનાં ફળોથી રામનો સત્કાર કર્યો અને પછી તેજના ઝગમગાટ સાથે સ્વર્ગે ગયાં.

ઋષ્યમૂક પર્વત પર તેઓ સુગ્રીવના મંત્રી હનુમાનને મળ્યા, જેઓ તપસ્વીનો વેશ લઈને આવ્યા હતા. હનુમાનની વાણીથી રામ એટલા પ્રભાવિત થયા કે તેમણે લક્ષ્મણને કહ્યું, વેદોનું જ્ઞાન વિના કોઈ આટલું સુંદર બોલી ન શકે. હનુમાન તેમને સુગ્રીવ પાસે લઈ ગયા, અને રામ તથા સુગ્રીવે અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કરીને મિત્રતાના સોગંદ લીધા. સુગ્રીવે રામને સીતાએ આકાશમાંથી નાખેલાં ઘરેણાં બતાવ્યાં.

સુગ્રીવને તેમના મોટા ભાઈ વાલીએ કાઢી મૂક્યા હતા અને તેમની પત્ની પણ લઈ લીધી હતી. બંને ભાઈઓ લડતા હતા ત્યારે રામે વાલીને બાણ માર્યું, અને સુગ્રીવ કિષ્કિંધાના રાજા બન્યા. ચોમાસા પછી વાનરોની શોધ-ટુકડીઓ ચારે દિશામાં ગઈ. રામે પોતાના નામવાળી વીંટી હનુમાનને આપી, કારણ કે તેમને વિશ્વાસ હતો કે સીતાને હનુમાન જ શોધશે.

લંકાનું યુદ્ધ

હનુમાન સમુદ્ર કૂદીને ગયા, રાવણની અશોકવાટિકામાં સીતાને શોધ્યાં અને તેમનો ચૂડામણિ લઈને પાછા આવ્યા. રામે હનુમાનને ભેટીને કહ્યું કે આ આલિંગન જ મારી પાસે આપવા જેવું સર્વસ્વ છે. સેના સમુદ્રકિનારે પહોંચી. ત્યાં રાવણના ભાઈ વિભીષણ આશરો માગવા આવ્યા, અને રામે તેમનો સ્વીકાર કરીને કહ્યું કે જે કોઈ શરણે આવે તેની હું રક્ષા કરીશ — ભલે સ્વયં રાવણ આવે.

રામે ત્રણ દિવસ સમુદ્રની પ્રાર્થના કરી, અને સમુદ્ર પ્રગટ ન થયો ત્યારે ક્રોધથી ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું. ત્યારે સમુદ્રદેવ પ્રગટ થયા અને કહ્યું કે વિશ્વકર્માના પુત્ર, વાનર નલ પુલ બાંધી શકે છે. પાંચ દિવસમાં વાનરોએ સમુદ્ર પર પુલ બાંધ્યો, અને સેના લંકા પહોંચી. રામે અંગદને મોકલી રાવણને સીતા પાછાં આપવાની છેલ્લી તક આપી, પણ રાવણે ના પાડી.

લાંબા યુદ્ધમાં રામે કુંભકર્ણ અને અનેક મહાન યોદ્ધાઓનો વધ કર્યો. રાવણ સાથેની પહેલી લડાઈમાં રામે તેનો મુગટ અને ધનુષ્ય તોડી નાખ્યાં, અને પછી તેને જવા દીધો: “જા, આરામ કર, અને તૈયાર થાય ત્યારે ફરી લડવા આવજે.” થાકેલા, શસ્ત્ર વિનાના શત્રુ પર તેઓ ઘા કરતા નહીં.

અંતિમ યુદ્ધ પહેલાં અગસ્ત્ય ઋષિ આવ્યા અને રામને સૂર્યનું સ્તોત્ર, આદિત્યહૃદય, શીખવ્યું. ઇન્દ્રે પોતાનો રથ સારથિ માતલિ સાથે મોકલ્યો. રામ જેટલી વાર રાવણનાં મસ્તક કાપતા, તેટલી વાર તે ફરી ઊગી નીકળતાં; તેથી માતલિએ યાદ અપાવ્યું ત્યારે રામે અગસ્ત્યે આપેલું બ્રહ્માનું બાણ ચલાવ્યું, અને રાવણ પડ્યો. રામે વિભીષણને રાવણના અંતિમ સંસ્કાર સન્માનથી કરવા કહ્યું, કારણ કે વેર મૃત્યુ સાથે પૂરું થાય છે.

અયોધ્યાના રાજા અને અંતિમ વર્ષો

રામે વિભીષણનો લંકાના રાજા તરીકે અભિષેક કરાવ્યો. સીતાને તેમની સામે લાવવામાં આવ્યાં ત્યારે રામે બધાની સામે કઠોર વચનો કહ્યાં, અને સીતાએ પોતાની પવિત્રતા સાબિત કરવા અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો. અગ્નિદેવ તેમને સહીસલામત ઊંચકીને પ્રગટ થયા અને રામને પાછાં સોંપ્યાં. રામે કહ્યું કે તેમને સીતા પર કદી શંકા નહોતી, પણ જગતે તેમની પવિત્રતા જોવી જરૂરી હતી. દશરથ સ્વર્ગમાંથી પ્રગટ થઈ પુત્રને આશીર્વાદ આપવા આવ્યા.

પુષ્પક વિમાનમાં તેઓ ચૌદ વર્ષ પૂરાં થતાં જ અયોધ્યા પાછાં ફર્યાં. ભરતે રાજ્ય પાછું સોંપ્યું, અને વસિષ્ઠે રામનો રાજ્યાભિષેક કર્યો. વાલ્મીકિ રામના રાજ્યનું વર્ણન કરે છે: કોઈ નાની ઉંમરે મરતું નહીં, કોઈ વિધવા રડતી નહીં, વરસાદ સમયસર આવતો, અને લોકો ચોર કે રોગના ભય વિના જીવતા.

ઉત્તરકાંડ તેમનાં પછીનાં વર્ષોની કથા કહે છે. રામને ખબર પડી કે લોકો સીતાના રાવણના ઘરમાં રહેવા વિશે ગુસપુસ કરે છે, ત્યારે તેમણે સગર્ભા સીતાને વાલ્મીકિના આશ્રમ પાસે રહેવા મોકલ્યાં. ત્યાં સીતાએ લવ અને કુશને જન્મ આપ્યો. રામે ફરી કદી લગ્ન ન કર્યાં; તેમના અશ્વમેધ યજ્ઞમાં સીતાની સોનાની મૂર્તિ પત્ની તરીકે તેમની બાજુમાં રહી.

એ યજ્ઞમાં જોડિયા ભાઈઓએ રામાયણ ગાયું, અને રામે પોતાના પુત્રોને ઓળખ્યા. સીતાને બોલાવવામાં આવ્યાં ત્યારે તેમણે ધરતીમાતાની પ્રાર્થના કરી અને ધરતીમાં સમાઈ ગયાં. રામે ત્યાર પછી પણ હજારો વર્ષ રાજ્ય કર્યું. અંતે કુશ અને લવને રાજા બનાવી, તેઓ પોતાના ભાઈઓ અને અયોધ્યાની પ્રજા સાથે સરયૂ નદીમાં પ્રવેશ્યા અને પોતાના દિવ્ય વિષ્ણુ સ્વરૂપમાં પાછા ગયા.