ઉત્તરકાંડ

ઋષિઓ કહે છે રાવણના કુળની કથા

શ્રીરામ હવે અયોધ્યાના સિંહાસન પર બિરાજ્યા હતા. એક દિવસ ચારે દિશાઓમાંથી મોટા મોટા ઋષિઓ નવા રાજાને આશીર્વાદ આપવા આવ્યા. તેમના આગેવાન હતા અગસ્ત્ય મુનિ, જેમણે વનમાં શ્રીરામને દિવ્ય શસ્ત્રો આપ્યાં હતાં. ઋષિઓએ રાવણના વધ કરતાં પણ લક્ષ્મણે ઇન્દ્રજીતને હરાવ્યો તેનાં વધારે વખાણ કર્યાં. શ્રીરામને નવાઈ લાગી, અને તેમણે એનું કારણ પૂછ્યું.

અગસ્ત્ય મુનિએ કહ્યું કે ઘણા સમય પહેલાં માલ્યવાન, સુમાલી અને માલી નામના ત્રણ રાક્ષસ ભાઈઓ લંકામાં રહેતા હતા. એ નગરી દેવોના શિલ્પી વિશ્વકર્માએ તેમના માટે બાંધી હતી. તેઓ દેવોને એટલા હેરાન કરતા કે ભગવાન વિષ્ણુએ તેમની સાથે યુદ્ધ કર્યું. માલી મરાયો અને બાકીના પાતાળમાં ભાગી ગયા. લંકા ખાલી પડી રહી, પછી પુલસ્ત્ય ઋષિના પૌત્ર અને વિશ્રવા મુનિના પુત્ર કુબેર ત્યાં રાજ કરવા આવ્યા.

સુમાલી ઇચ્છતો હતો કે તેની જાતિ ફરી બળવાન બને. તેણે પોતાની દીકરી કૈકસીને વિશ્રવા મુનિ પાસે મોકલી. કૈકસી ચાર સંતાનોની માતા બની: દસ માથાંવાળો રાવણ, વિશાળકાય કુંભકર્ણ, બહેન શૂર્પણખા અને સૌમ્ય સ્વભાવનો વિભીષણ. ત્રણે ભાઈઓએ વનમાં જઈને કઠોર તપ કર્યું. રાવણે તો પોતાનાં માથાં એક પછી એક યજ્ઞની અગ્નિમાં હોમવા માંડ્યાં, ત્યારે બ્રહ્માજી પ્રગટ થયા.

રાવણે માગ્યું કે કોઈ દેવ, દાનવ, યક્ષ, નાગ કે રાક્ષસ તેને મારી ન શકે. માણસોનું નામ લેવાનું તેને સૂઝ્યું પણ નહીં, અને એટલે જ એક દિવસ તેનું મૃત્યુ એક માનવના હાથે આવવાનું હતું. કુંભકર્ણ કંઈક ભયંકર માગવાનો હતો, પણ દેવોની પ્રાર્થનાથી સરસ્વતી દેવી તેની વાણીમાં પ્રવેશ્યાં, અને તેણે લાંબી ઊંઘ માગી લીધી. વિભીષણે ફક્ત એટલું માગ્યું કે મોટી આફતમાં પણ તેનું મન ધર્મમાં સ્થિર રહે.

વરદાનના ગર્વમાં રાવણે કુબેરને લંકામાંથી કાઢી મૂક્યા અને પુષ્પક વિમાન લઈ લીધું. તેણે કૈલાસ પર્વત હલાવ્યો, ત્યારે ભગવાન શિવે પગના અંગૂઠાથી તેને દબાવી દીધો. તેણે યમરાજને અને ઘણા રાજાઓને હરાવ્યા, અને તેના પુત્રએ સ્વયં ઇન્દ્રને બાંધી લીધા, તેથી તેનું નામ ઇન્દ્રજીત, એટલે કે “ઇન્દ્રને જીતનાર” પડ્યું. છતાં રાજા કાર્તવીર્ય અર્જુને એક વાર રાવણને કેદ કર્યો હતો, અને વાલી તેને બગલમાં દબાવીને ચારે સમુદ્રો ફર્યો હતો.

અગસ્ત્ય મુનિ કહે છે બાળ હનુમાનની કથા

શ્રીરામે પૂછ્યું, “હનુમાનનું બળ અપાર છે. તો પછી વાલીએ સુગ્રીવને કાઢી મૂક્યો ત્યારે તેમણે સુગ્રીવને કેમ મદદ ન કરી?” ત્યારે અગસ્ત્ય મુનિએ હનુમાનજીના બાળપણની કથા કહી. તેમણે કહ્યું કે હનુમાનજી વાનરરાજ કેસરીનાં પત્ની અંજનાના પુત્ર છે, અને તેમનો જન્મ પવનદેવ વાયુથી થયો હતો.

એક સવારે માતા બહાર ગયાં હતાં ત્યારે બાળ હનુમાનને ભૂખ લાગી. તેમણે ઊગતા સૂર્યને જોયો, જે પાકા ફળ જેવો લાલ હતો, અને તેને પકડવા આકાશમાં કૂદકો માર્યો. સૂર્યદેવે તેમને બાળક જાણીને બાળ્યા નહીં. પણ એ જ દિવસે રાહુ સૂર્યને ગ્રસવાનો હતો, અને રાહુએ ઇન્દ્રને ફરિયાદ કરી. બાળક તેમની તરફ ધસી આવ્યું ત્યારે ઇન્દ્રે તેમના પર પોતાનું વજ્ર ચલાવ્યું.

બાળક એક પર્વત પર પડ્યું અને તેમની હડપચી, જેને ‘હનુ’ કહે છે, તૂટી ગઈ; તેથી તેમનું નામ હનુમાન પડ્યું. વાયુદેવ એટલા ગુસ્સે થયા કે પુત્રને લઈને એક ગુફામાં જતા રહ્યા અને પવનનું વહેવું બંધ કરી દીધું. હવા વિના બધાં જીવો દુઃખી થવા લાગ્યાં. દેવો દોડીને બ્રહ્માજી પાસે ગયા. બ્રહ્માજીએ ગુફામાં જઈને પ્રેમથી બાળકને સ્પર્શ કર્યો. હનુમાન તરત જાગી ગયા, અને વાયુ ફરી વહેવા લાગ્યો.

પછી દેવોએ તેમને વરદાન આપ્યાં. ઇન્દ્રે કહ્યું કે વજ્ર તેમને ક્યારેય નુકસાન નહીં કરે. સૂર્યદેવે પોતાના તેજનો અંશ આપ્યો અને શાસ્ત્રો ભણાવવાનું વચન આપ્યું. વરુણ, યમ, કુબેર, શિવ અને બ્રહ્માએ પોતાનાં શસ્ત્રોથી તેમનું રક્ષણ કર્યું. બાળ હનુમાન વનમાં ઋષિઓ સાથે તોફાન કરતા, તેથી ઋષિઓએ હળવો શાપ આપ્યો: કોઈ યાદ ન કરાવે ત્યાં સુધી તેઓ પોતાનું બળ ભૂલી જશે. અગસ્ત્ય મુનિએ કહ્યું, એટલે જ સમુદ્રકિનારે જાંબવાને યાદ કરાવ્યું ત્યાં સુધી તેઓ શાંત રહ્યા.

વિદાય અને શ્રીરામનું સુશાસન

ઋષિઓ ગયા પછી રાજ્યાભિષેક માટે આવેલા રાજાઓ, એટલે કે રાજા જનક, કૈકેયીના ભાઈ યુધાજિત અને કાશીના રાજા, કીમતી ભેટો લઈને પોતાના દેશ પાછા ગયા. વાનરો અને રીંછો, અને પોતાના રાક્ષસો સાથે વિભીષણ, આનંદથી અયોધ્યામાં રોકાયા હતા. હવે શ્રીરામે દરેકનું રત્નો અને પ્રેમભર્યા શબ્દોથી સન્માન કર્યું.

શ્રીરામે સુગ્રીવને ભેટીને કિષ્કિંધા પર સારી રીતે રાજ કરવા કહ્યું, અને વિભીષણને ધર્મથી લંકા પર રાજ કરવા કહ્યું. હનુમાનજીએ નમન કરીને એક જ વરદાન માગ્યું: “આપના પ્રત્યેનો મારો પ્રેમ ક્યારેય ઓછો ન થાય, અને જ્યાં સુધી પૃથ્વી પર આપની કથા કહેવાય ત્યાં સુધી હું જીવું.” શ્રીરામે તેમને ભેટીને કહ્યું, “એમ જ થશે. જ્યાં સુધી જગતમાં મારી કથા રહેશે, ત્યાં સુધી તમે જીવશો.”

શ્રીરામ પોતાના ભાઈઓ સાથે રાજ કરતા હતા, અને તેમનું રાજ્ય, રામરાજ્ય, ન્યાયનો આદર્શ બન્યું. દરરોજ સવારે તેઓ રાજસભામાં બેસતા, પ્રજાની જરૂરિયાતો સાંભળતા અને ન્યાયથી તેમનાં દુઃખ દૂર કરતા. બપોર પછી શ્રીરામ અને સીતાજી મહેલના અશોકવનમાં સાથે આનંદનો સમય વિતાવતાં.

સમય જતાં સીતાજી ગર્ભવતી થયાં, અને શ્રીરામે પ્રેમથી પૂછ્યું કે તેમની શી ઇચ્છા છે. સીતાજીએ કહ્યું કે ગંગાકિનારે આવેલા પવિત્ર આશ્રમો જોવાની અને ઋષિઓની જેમ ફળ-મૂળ ખાઈને તેમની વચ્ચે એક રાત રહેવાની તેમને ઇચ્છા છે. શ્રીરામે રાજી થઈને વચન આપ્યું કે બીજે જ દિવસે તેઓ જશે. એ યાત્રા શું લાવશે તે બેમાંથી કોઈ જાણતું ન હતું.

સીતાજીનો વનવાસ

એ સાંજે શ્રીરામ મિત્રો સાથે બેઠા અને પૂછ્યું કે પ્રજા તેમના વિશે શું બોલે છે. છેવટે તેમના મિત્ર ભદ્રે સાચી વાત કહી. લોકો વાત કરતા હતા કે સીતાજી રાવણના કબજામાં રહ્યાં, છતાં શ્રીરામે તેમને પાછાં સ્વીકાર્યાં. તેઓ કહેતા, “હવે આપણે પણ પત્નીઓની આવી વાત સહન કરવી પડશે, કારણ કે જેવો રાજા તેવી પ્રજા.”

શ્રીરામના હૃદય પર જાણે ઘા પડ્યો. તેમણે ભરત, લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્નને બોલાવીને બધી વાત કહી. “હું જાણું છું કે સીતા પવિત્ર છે,” તેમણે કહ્યું. “દેવોની સામે સ્વયં અગ્નિદેવે એ જાહેર કર્યું હતું. પણ રાજા પોતાની પ્રજામાં અપયશ સાથે જીવી શકે નહીં.” ભારે દુઃખ સાથે તેમણે લક્ષ્મણને આજ્ઞા કરી કે સીતાજીને ગંગા પાર વાલ્મીકિના આશ્રમ પાસે મૂકી આવે, અને ભાઈઓ પાસે વચન લીધું કે કોઈ વિરોધ ન કરે.

બીજે દિવસે સવારે લક્ષ્મણ સીતાજીને રથમાં લઈ ગયા; સુમંત્ર રથ હાંકતા હતા. સીતાજી રાજી હતાં, કારણ કે તેમને લાગતું હતું કે તેઓ તીર્થયાત્રાએ જાય છે. તેઓ હોડીમાં ગંગા પાર ગયાં. સામે કિનારે લક્ષ્મણ રડી પડ્યા અને હાથ જોડીને સાચી વાત કહી: લોકોની વાતોને કારણે રાજાએ તેમનો ત્યાગ કર્યો છે. “અહીં પાસે જ પિતાજીના પ્રિય મિત્ર વાલ્મીકિ મુનિનો આશ્રમ છે,” તેમણે કહ્યું. “ત્યાં શાંતિથી રહેજો, ભાભી.”

સીતાજી દુઃખથી ધરતી પર ઢળી પડ્યાં. “જરૂર મેં પાછલા જન્મમાં કોઈ મોટું પાપ કર્યું હશે,” તેઓ બોલ્યાં. “હું ગંગામાં મારો જીવ આપી દેત, પણ મારા ગર્ભમાં રાજાનાં સંતાન છે.” પછી તેમણે ધીરજ રાખી અને ગૌરવથી કહ્યું, “રામને કહેજો કે તેઓ જાણે છે કે હું પવિત્ર છું. તેઓ પ્રજાને પોતાના ભાઈઓ જેવી ગણીને સાચવે અને પોતાનો યશ જાળવે, કારણ કે એ જ તેમનો મોટો ધર્મ છે. તેમને માટે હું આ પણ સહન કરીશ.”

લક્ષ્મણ જતા હતા ત્યારે સીતાજીએ કહ્યું કે મારી સામે જુઓ, જેથી તમે રામને કહી શકો કે હું તેમના બાળકને ગર્ભમાં ધારણ કરું છું. લક્ષ્મણે ધરતી પર માથું ટેકવીને પ્રણામ કર્યા, આદરથી તેમની પ્રદક્ષિણા કરી અને નદી પાર પાછા ગયા. સીતાજી કિનારે એકલાં ઊભાં રહીને રડતાં રહ્યાં; ત્યાં તેમનું રક્ષણ કરનાર કોઈ ન હતું.

વાલ્મીકિનો આશ્રમ અને લવ-કુશનો જન્મ

ઋષિઓના નાના પુત્રોએ સીતાજીને રડતાં જોયાં અને દોડીને વાલ્મીકિ મુનિને કહ્યું. તપના બળથી મુનિ બધું પહેલેથી જાણતા હતા. તેમણે પાસે આવીને પ્રેમથી કહ્યું, “તમે રાજા દશરથની પુત્રવધૂ અને રાજા જનકની લાડકી દીકરી છો. હું જાણું છું કે તમે નિર્દોષ છો. ગભરાશો નહીં. આશ્રમની તપસ્વિની સ્ત્રીઓ તમને દીકરીની જેમ સાચવશે.” તેઓ તેમને ત્યાં લઈ ગયા, અને સીતાજી ત્યાં માનભેર રહેવા લાગ્યાં.

થોડા સમય પછી ચ્યવન ઋષિ વગેરે ઋષિઓ મદદ માગવા શ્રીરામ પાસે આવ્યા. મધુનો પુત્ર લવણ નામનો ક્રૂર રાક્ષસ યમુના કિનારે સૌને હેરાન કરતો હતો. તેની પાસે ભગવાન શિવે આપેલું ત્રિશૂળ હતું, અને એ હાથમાં હોય ત્યાં સુધી કોઈ તેને હરાવી ન શકે. શત્રુઘ્ને જવાની રજા માગી. શ્રીરામે તેમને એ પ્રદેશના રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો અને એ દિવ્ય બાણ આપ્યું, જેનાથી ભગવાન વિષ્ણુએ મધુ અને કૈટભ દૈત્યોનો વધ કર્યો હતો.

રસ્તામાં શત્રુઘ્ન એક રાત વાલ્મીકિના આશ્રમમાં રોકાયા. એ જ રાતે સીતાજીએ જોડિયા પુત્રોને જન્મ આપ્યો. વાલ્મીકિ તરત આવ્યા અને રક્ષાવિધિ કરી. મોટા પુત્ર માટે તેમણે પવિત્ર કુશ ઘાસનો ઉપરનો ભાગ વાપર્યો, તેથી તેનું નામ કુશ પાડ્યું; નાના માટે નીચેનો ભાગ, જેને ‘લવ’ કહે છે, વાપર્યો અને તેનું નામ લવ પાડ્યું. અડધી રાતે આ શુભ સમાચાર સાંભળીને શત્રુઘ્ન ખૂબ રાજી થયા.

શત્રુઘ્ન આગળ ગયા અને લવણના નગરના દરવાજે રાહ જોઈને ઊભા રહ્યા. લવણ ત્રિશૂળ વિના વનમાંથી પાછો આવ્યો ત્યારે શત્રુઘ્ને તેને પડકાર્યો અને વિષ્ણુના બાણથી તેનો વધ કર્યો. એ ભૂમિ પર શત્રુઘ્ને મધુરા નામની સુંદર નવી નગરી વસાવી, જેને આજે આપણે મથુરા તરીકે ઓળખીએ છીએ. વર્ષો પછી અયોધ્યા જતાં તેઓ ફરી આશ્રમમાં રોકાયા અને નાનાં બાળકોના મધુર કંઠે ગવાતી રામકથા નવાઈથી સાંભળતા રહ્યા.

અશ્વમેધમાં રામાયણ-ગાન અને સીતાજીનું ધરતીમાં સમાવું

વર્ષો વીતી ગયાં. શ્રીરામે ગોમતી નદીના કિનારે નૈમિષારણ્યમાં મહાન અશ્વમેધ યજ્ઞ કરવાનો નિર્ણય કર્યો. દૂર દૂરથી રાજાઓ અને ઋષિઓ આવ્યા, અને મદદ માટે સુગ્રીવ અને વિભીષણ પણ આવ્યા. શ્રીરામે બીજાં લગ્ન કર્યાં ન હતાં, તેથી બધી વિધિઓમાં તેમની બાજુમાં સીતાજીની સોનાની પ્રતિમા બેસાડવામાં આવી.

વાલ્મીકિ પોતાના શિષ્યો સાથે આવ્યા. તેમાં લવ અને કુશ પણ હતા, જેમને તેમણે આખું રામાયણ શીખવ્યું હતું. “બધે જ આ કથા ગાજો,” તેમણે કહ્યું. “રોજ વીસ સર્ગ મધુર સ્વરે, વાદ્ય સાથે ગાજો. કોઈ ભેટ સ્વીકારશો નહીં. અને કોઈ પૂછે કે તમે કોના પુત્ર છો, તો માત્ર એટલું કહેજો કે અમે વાલ્મીકિના શિષ્ય છીએ.”

બંને ભાઈઓ એટલું મધુર ગાતા કે સાંભળનારા મંત્રમુગ્ધ થઈ જતા. શ્રીરામે તેમને સભામાં બોલાવ્યા, અને લોકો અંદરોઅંદર કહેવા લાગ્યા કે આ બાળકો તો બિલકુલ શ્રીરામ જેવા દેખાય છે. શ્રીરામે તેમને અઢાર હજાર સોનામહોરો આપવા માંડી, પણ તેમણે ના પાડી: “અમે વનમાં ફળ-મૂળ ખાઈને રહીએ છીએ. અમે સોનાનું શું કરીએ?” કથા સાંભળીને જ શ્રીરામ સમજી ગયા કે આ સીતાજીના પુત્રો છે.

શ્રીરામે વાલ્મીકિ પાસે દૂત મોકલ્યા: જો સીતા પવિત્ર હોય તો સભામાં આવીને તે જાહેર કરે. બીજે દિવસે વાલ્મીકિ આવ્યા, અને તેમની પાછળ સીતાજી હાથ જોડીને, નજર નીચી રાખીને ચાલતાં આવ્યાં. વાલ્મીકિએ કહ્યું, “રામ, આ સીતા સદા તમારી પ્રત્યે વફાદાર છે. આ જોડિયા બાળકો તમારા પુત્રો છે. મેં કદી અસત્ય બોલ્યું નથી. જો સીતામાં કોઈ દોષ હોય તો મારી હજારો વર્ષની તપસ્યાનું ફળ ન મળે.”

શ્રીરામે કહ્યું કે તેઓ જાણે છે કે સીતા પવિત્ર છે, પણ પ્રજાને પણ સંતોષ થવો જોઈએ. પછી ભગવાં વસ્ત્રોમાં સીતાજી સૌની સામે ઊભાં રહ્યાં. “જો મેં મનથી પણ રામ સિવાય કોઈનો વિચાર ન કર્યો હોય,” તેમણે કહ્યું, “તો ધરતીમાતા મને પોતાનામાં સ્થાન આપે.” તરત જ ધરતીમાંથી એક દિવ્ય સિંહાસન પ્રગટ થયું, જેને મહાબળવાન નાગોએ ઉપાડ્યું હતું. ધરતીમાતાએ સીતાજીને બાથમાં લઈને તેના પર બેસાડ્યાં, અને આકાશમાંથી ફૂલો વરસતાં હતાં ત્યારે એ સિંહાસન પાછું ધરતીમાં સમાઈ ગયું.

શ્રીરામનો અંતિમ સમય

શ્રીરામનું દુઃખ એટલું મોટું હતું કે તેમણે ધરતીને સીતાજી પાછાં આપવા વિનંતી કરી, ત્યારે બ્રહ્માજીએ આવીને તેમને આશ્વાસન આપ્યું અને તેઓ ખરેખર કોણ છે તે યાદ કરાવ્યું. શ્રીરામ પોતાના પુત્રોને અયોધ્યા લઈ આવ્યા. સમય જતાં ત્રણે રાજમાતાઓ સ્વર્ગે સિધાવ્યાં, અને શ્રીરામે હજારો વર્ષ રાજ કર્યું; ભરત અને લક્ષ્મણે પોતાના પુત્રો માટે નવાં રાજ્યો જીત્યાં.

એક દિવસ એક તપસ્વી મહેલના દરવાજે આવ્યા અને શ્રીરામ સાથે એકાંતમાં વાત કરવા માગી. તેમણે શરત મૂકી: જે કોઈ તેમની વાત જુએ કે સાંભળે, તેને શ્રીરામે મૃત્યુદંડ આપવો પડશે. શ્રીરામે સ્વીકાર્યું અને લક્ષ્મણને દરવાજે ઊભા રાખ્યા. એ તપસ્વી હતા કાળ, એટલે કે સ્વયં સમય, જેમને બ્રહ્માજીએ મોકલ્યા હતા. “પૃથ્વી પર આપનું કાર્ય પૂરું થયું છે,” તેમણે કહ્યું. “ઇચ્છા હોય તો વધુ રહો, અથવા વિષ્ણુ રૂપે પોતાના ધામમાં પાછા પધારો.” શ્રીરામે પાછા જવાનું પસંદ કર્યું.

એ જ સમયે તેજસ્વી દુર્વાસા મુનિ આવ્યા અને તરત શ્રીરામને મળવાની હઠ કરી; નહીં તો શ્રીરામ, તેમના ભાઈઓ, તેમનાં સંતાનો અને આખા રાજ્યને શાપ આપવાની ધમકી આપી. લક્ષ્મણે વિચાર્યું, “બધાનો નાશ થાય તેના કરતાં હું એકલો મરું તે સારું,” અને તેઓ અંદર ગયા. શ્રીરામે દુર્વાસાની સેવા કરી, પછી પોતાનું વચન યાદ આવતાં દુઃખમાં ડૂબી ગયા. વસિષ્ઠ મુનિએ સલાહ આપી કે સજ્જન માટે ત્યાગ મૃત્યુ સમાન છે. તેથી શ્રીરામે લક્ષ્મણનો ત્યાગ કર્યો. લક્ષ્મણ સીધા સરયૂ કિનારે ગયા, યોગમાં બેઠા, અને ઇન્દ્ર તેમને સ્વર્ગમાં લઈ ગયા.

લક્ષ્મણ વિના શ્રીરામથી રહેવાયું નહીં. તેમણે ભરતનો રાજ્યાભિષેક કરવા ઇચ્છ્યું, પણ ભરતે ના પાડી અને શ્રીરામના પુત્રોને રાજા બનાવવા વિનંતી કરી. તેથી દક્ષિણ કોસલમાં કુશાવતીમાં કુશનો અને ઉત્તરમાં શ્રાવસ્તીમાં લવનો અભિષેક થયો, અને શત્રુઘ્નના બે પુત્રોને મધુરા અને વિદિશા મળ્યાં. વાનરો, રીંછો અને રાક્ષસો આવ્યા ત્યારે શ્રીરામે વિભીષણને લંકા પર રાજ કરવા, હનુમાનજીને પોતાની કથા રહે ત્યાં સુધી જીવવા, અને જાંબવાન, મૈંદ અને દ્વિવિદને પણ પૃથ્વી પર રહેવા કહ્યું.

પછી શ્રીરામ હાથમાં પવિત્ર કુશ લઈને, મૌન અને શાંત ભાવે, અયોધ્યાથી સરયૂ તરફ ચાલ્યા. ભરત અને શત્રુઘ્ન તેમની સાથે ચાલ્યા, અને પાછળ અયોધ્યાની પ્રજા, પશુ-પક્ષીઓ સુધ્ધાં, ચાલ્યાં. નદીકિનારે આકાશમાં બ્રહ્માજી અને દેવો પ્રગટ થયા. શ્રીરામે ભાઈઓ સાથે જળમાં પ્રવેશ કર્યો અને વિષ્ણુ રૂપે પોતાના તેજમાં પાછા ફર્યા, અને તેમની પાછળ આવેલા સૌને દિવ્ય લોક મળ્યા. આમ વાલ્મીકિનું રામાયણ પૂરું થાય છે, પણ જ્યાં પ્રેમથી કહેવાય છે ત્યાં આ કથા સદા જીવંત રહે છે.