અયોધ્યાકાંડ

કૌશલ્યાનું દુઃખ અને લક્ષ્મણનો ક્રોધ

ગયા પ્રકરણના અંતે આપણે જોયું તેમ, રામે એક પણ ફરિયાદ વિના કૈકેયીની માગ સ્વીકારી. હવે તેઓ માતા કૌશલ્યાના મહેલમાં ગયા. તેમણે આખી રાત રામના અભિષેક માટે પ્રાર્થના કરી હતી અને પવિત્ર અગ્નિમાં આહુતિ આપી હતી. રામને જોઈને તેમણે આનંદથી તેમને ભેટી લીધા. રામે ધીમેથી કહ્યું, “મા, મોટું દુઃખ આવ્યું છે. મારે ચૌદ વર્ષ માટે દંડકારણ્યમાં જવું પડશે, અને ભરતનો અભિષેક થશે.”

કુહાડીથી કપાયેલી ડાળીની જેમ કૌશલ્યા જમીન પર પડી ગયાં. રડતાં રડતાં તેમણે કહ્યું કે આખી જિંદગી તેમણે પુત્ર દ્વારા સુખની રાહ જોઈ, અને હવે બીજી રાણીઓ વચ્ચે અપમાનિત થઈને રહેવું પડશે. તેમણે કહ્યું, “જો તું જાય છે, તો ગાય પોતાના વાછરડા પાછળ જાય તેમ હું પણ તારી પાછળ વનમાં આવીશ.” રામે તેમને ઊભાં કરીને આશ્વાસન આપ્યું અને યાદ કરાવ્યું કે પત્નીનો પહેલો ધર્મ પતિ પાસે રહેવાનો છે, અને અત્યારે રાજાને તેમની જરૂર છે.

પાસે ઊભેલા લક્ષ્મણ ક્રોધથી સળગી રહ્યા હતા. તેમણે કહ્યું, “આપણા પિતા વૃદ્ધ છે અને કૈકેયીની ઇચ્છાને વશ થઈ ગયા છે. કોઈને આ ખબર પડે તે પહેલાં આપણે પોતે જ રાજ્ય લઈ લઈએ. હું ધનુષ્ય લઈને તમારી પડખે ઊભો રહીશ, અને કોઈ તમને રોકી નહીં શકે.” રામે ધીરજથી સાંભળ્યું અને પછી શાંતિથી તથા પ્રેમથી તેમને સમજાવ્યા.

રામે કહ્યું, “લક્ષ્મણ, આ દૈવનું કામ છે. કૈકેયીએ મને હંમેશાં પોતાના પુત્રની જેમ ચાહ્યો છે. દૈવે પોતે તેનું મન ફેરવ્યું ન હોત, તો તે આમ કદી ન બદલાત. તેનો દોષ ન કાઢ, અને ક્રોધ ન કર. પિતાનું વચન પાળવું એ જ સૌથી મોટો ધર્મ છે.” રામને રોકી શકાય તેમ નથી એ જોઈને કૌશલ્યાએ તેમની સુરક્ષા માટે લાંબી પ્રાર્થના કરીને આશીર્વાદ આપ્યા, અને વનમાં તેમનું રક્ષણ કરવા દરેક દેવ અને પ્રકૃતિની દરેક શક્તિને વિનંતી કરી.

સીતા અને લક્ષ્મણ વન પસંદ કરે છે

પછી રામ પોતાના મહેલમાં ગયા, જ્યાં સીતા આનંદથી અભિષેકની રાહ જોતાં હતાં. તેમનો ઉદાસ ચહેરો જોઈને સીતા ધ્રૂજી ઊઠ્યાં. રામે તેમને બધું કહ્યું અને અયોધ્યામાં રહીને પોતાનાં માતા-પિતાની સેવા કરવા તથા ભરતને રાજા તરીકે માન આપવા કહ્યું. તેમણે કહ્યું, “વન કષ્ટોથી ભરેલું છે. ત્યાં જંગલી પ્રાણીઓ, કાંટા, ઠંડા પવન અને ભૂખ છે. એ તારા માટે સ્થાન નથી.”

સીતાએ પ્રેમ અને દૃઢતાથી ઉત્તર આપ્યો. “પિતા, માતા, પુત્ર કે મિત્ર સૌ પોતપોતાનાં કર્મનું ફળ ભોગવે છે, પણ પત્ની પતિના ભાગ્યની ભાગીદાર છે. જો તમે આજે વનમાં જાઓ છો, તો હું તમારી આગળ ચાલીને તમારા માર્ગના કાંટા કચડી નાખીશ. તમારી સાથે વન સ્વર્ગ છે; તમારા વિના સ્વર્ગ પણ નરક છે.” રામ હજી ખચકાયા ત્યારે તેમણે થોડા કડક શબ્દોમાં પણ પૂછ્યું કે શું મારા પિતાએ એવો જમાઈ પસંદ કર્યો છે જે પોતાની પત્નીને પાછળ છોડી જાય?

પછી સીતા તેમને વળગીને રડી પડ્યાં. રામે તેમને ભેટીને કહ્યું, “સીતા, તારું મન પૂરેપૂરું જાણ્યા વિના હું તને લઈ જવા ઇચ્છતો ન હતો. મારી સાથે ચાલ અને વનમાં મારા ધર્મમાં ભાગીદાર બન. તારાં ઘરેણાં અને ધન બ્રાહ્મણોને અને જરૂરિયાતમંદોને આપી દે.” લક્ષ્મણ પણ રામના ચરણોમાં પડ્યા. તેમણે કહ્યું, “હું ધનુષ્ય લઈને તમારી આગળ ચાલીશ. કંદમૂળ અને ફળો લાવીશ, અને તમે સૂતા હશો ત્યારે પહેરો ભરીશ.”

રામે સંમતિ આપી અને લક્ષ્મણને માતા સુમિત્રાની વિદાય લેવા તથા વસિષ્ઠના ઘરમાં રાખેલાં વરુણદેવે આપેલાં બે દિવ્ય ધનુષ્ય, કવચ, તલવારો અને ભાથા લઈ આવવા કહ્યું. પછી ત્રણેયે પોતાનું ધન દાનમાં આપ્યું. ત્રિજટ નામના એક ગરીબ વૃદ્ધ બ્રાહ્મણે મદદ માગી. રામે હસીને તેમને પોતાની લાકડી જેટલે દૂર ફેંકી શકાય તેટલે દૂર ફેંકવા કહ્યું. લાકડી સરયૂ પાર જઈને હજારો ગાયો વચ્ચે પડી, અને રામે તે જગ્યા સુધીની બધી ગાયો તેમને આપી દીધી.

અયોધ્યાની વિદાય

રામ, સીતા અને લક્ષ્મણ રાજાની વિદાય લેવા ગયાં. કૈકેયી તેમના માટે વલ્કલ વસ્ત્રો લાવી. રામ અને લક્ષ્મણે તે પહેરી લીધાં, પણ આવાં વસ્ત્રો કદી ન પહેરનાર સીતાને તે કેમ બાંધવાં તે ખબર ન પડી અને તેઓ આંખોમાં આંસુ સાથે ઊભાં રહ્યાં. વસિષ્ઠ ક્રોધિત થયા અને કૈકેયીને ઠપકો આપ્યો: વરદાન માત્ર રામ માટે હતું, સીતા તો સુંદર વસ્ત્રો અને આભૂષણો સાથે જશે. દશરથે આજ્ઞા કરી કે સીતાને ચૌદ વર્ષ ચાલે એટલાં વસ્ત્રો અને આભૂષણો આપવામાં આવે.

સુમિત્રાએ લક્ષ્મણને ભેટીને એવા શબ્દો કહ્યા જે ભક્તો આજે પણ યાદ કરે છે: “રામને તારા પિતા દશરથ સમાન માનજે, સીતાને મારી, એટલે કે તારી માતા સમાન માનજે, અને વનને અયોધ્યા સમાન માનજે. દીકરા, સુખેથી જા.” કૌશલ્યાએ સીતાને આશીર્વાદ આપ્યા, અને સીતાએ વચન આપ્યું કે તે પત્નીનો ધર્મ કદી નહીં ભૂલે. રામે દશરથની સાડા ત્રણસો રાણીઓને, દરેકને મા કહીને, પ્રણામ કર્યા અને પોતાની કોઈ ભૂલ થઈ હોય તો માફ કરવા કહ્યું.

સુમંત્ર રથ લાવ્યા અને ત્રણેય તેમાં બેઠાં. આખું નગર રડતું રડતું બહાર આવ્યું. લોકો રથ પાછળ દોડ્યા, અને દશરથ તથા કૌશલ્યા પણ તેની પાછળ ઉતાવળે ચાલ્યાં, ત્યાં સુધી કે રાજા ધૂળમાં પડી ગયા. રામથી આ દૃશ્ય સહન ન થયું. તેમણે સુમંત્રને રથ ઝડપથી હાંકવા કહ્યું. તેમણે કહ્યું, “રાજા ઠપકો આપે કે કેમ ન રોકાયા, તો કહેજો કે મેં સાંભળ્યું નહીં.” રથની ધૂળ દેખાતી બંધ થઈ ત્યાં સુધી રાજા તેને જોતા ઊભા રહ્યા.

ઘણા નાગરિકો અને બ્રાહ્મણો રામ સાથે વનમાં રહેવાના નિશ્ચય સાથે પગપાળા પાછળ આવ્યા. પહેલી રાત્રે તેમણે તમસા નદીના કિનારે પડાવ નાખ્યો, અને રામે માત્ર પાણી પીધું. પરોઢ પહેલાં, લોકો હજી સૂતા હતા ત્યારે, રામે સુમંત્રને રથ થોડે દૂર ઉત્તર તરફ લઈ જઈને પાછો વાળવા કહ્યું, જેથી નાગરિકોને લાગે કે રામ અયોધ્યા પાછા ગયા છે. આ રીતે તેમણે પ્રેમથી તેમને પાછળ આવતા અટકાવ્યા.

ગુહ અને ગંગા

રથે વેદશ્રુતિ, ગોમતી અને સ્યંદિકા નદીઓ પાર કરી અને કોસલ દેશ છોડ્યો. રામે અયોધ્યા તરફ ફરીને હાથ જોડ્યા અને પોતાની નગરીની વિદાય લીધી. છેવટે તેઓ શૃંગવેરપુર પાસે પવિત્ર ગંગા કિનારે પહોંચ્યા. ત્યાં નિષાદોના રાજા ગુહનું રાજ્ય હતું, જે વનવાસી લોકોના બળવાન સરદાર અને રામના મિત્ર હતા, રામને પોતાના આત્મા જેટલા જ પ્રિય.

ગુહ પોતાના મંત્રીઓ અને સગાં સાથે આવ્યા, રામને ભેટ્યા અને તેમને ભોજન, પીણાં, પથારી અને પોતાનું રાજ્ય પણ અર્પણ કર્યું. તેમણે કહ્યું, “આ ભૂમિ અયોધ્યા જેટલી જ તમારી છે.” રામે સામે ભેટીને તેમનો આભાર માન્યો, પણ સમજાવ્યું કે તેમણે તપસ્વીનું વ્રત લીધું છે અને પોતાના માટે કશું સ્વીકારી શકે નહીં. તેમણે માત્ર રથના ઘોડાઓ માટે ઘાસ અને પાણી માગ્યું, કારણ કે તે ઘોડા પિતાને પ્રિય હતા.

એ રાત્રે રામ અને સીતા એક વૃક્ષ નીચે ઘાસની પથારી પર સૂતાં, જ્યારે લક્ષ્મણ ધનુષ્ય લઈને જાગતા રહ્યા. ગુહે તેમને આરામ કરવા વિનંતી કરી, પણ લક્ષ્મણે કહ્યું, “રામ ખુલ્લી જમીન પર સૂતા હોય ત્યારે હું કેવી રીતે સૂઈ શકું?” આખી રાત બંને વાતો કરતા રહ્યા. લક્ષ્મણે પિતાની વાત કરી, જે આ દુઃખ કદાચ સહન નહીં કરી શકે, અને પાછળ રહેલી માતાઓની વાત કરી, અને ગુહ તેમની સાથે રડ્યા.

સવારે રામ અને લક્ષ્મણે વનવાસી તપસ્વીઓની જેમ વડના દૂધથી પોતાના વાળની જટા બનાવી. રામે સુમંત્રને પિતા, માતાઓ અને ભરત માટે પ્રેમભર્યા સંદેશા સાથે અયોધ્યા પાછા મોકલ્યા. ગુહ એક સારી નાવ લાવ્યા. નદીની વચ્ચે સીતાએ હાથ જોડીને પ્રાર્થના કરી, “મા ગંગા, મારા પતિનું રક્ષણ કરજો. ચૌદ વર્ષ પછી અમે સુરક્ષિત પાછાં આવીશું ત્યારે હું ભેટ ધરીને તમારી પૂજા કરીશ.” તેઓ સામે કિનારે પહોંચ્યાં અને વનમાં આગળ વધ્યાં.

ભરદ્વાજ અને ચિત્રકૂટ

વનમાં ચાલતાં ચાલતાં રામ, સીતા અને લક્ષ્મણ પ્રયાગ પહોંચ્યાં, જ્યાં ગંગા અને યમુનાનો સંગમ થાય છે. ત્યાં પોતાના શાંત આશ્રમમાં મહાન ભરદ્વાજ ઋષિ રહેતા હતા. તેમણે પ્રેમથી સ્વાગત કર્યું અને ફળ તથા જળ આપ્યાં. રામ વનમાં શા માટે આવ્યા છે તે તેઓ પહેલેથી જાણતા હતા, અને તેમણે ત્રણેયને આખાં ચૌદ વર્ષ પોતાના આશ્રમમાં રહેવા આમંત્રણ આપ્યું.

રામે નમ્રતાથી ના પાડી. તેમણે કહ્યું, “આ સ્થાન અયોધ્યાથી બહુ નજીક છે. લોકો અમને જોવા અહીં આવતા જ રહેશે.” ત્યારે ભરદ્વાજે તેમને લગભગ દસ કોસ દૂર આવેલા ચિત્રકૂટ વિશે કહ્યું, જે ફળનાં વૃક્ષો, મોર, ઝરણાં અને ઋષિઓના આશ્રમોથી ભરેલો સુંદર પર્વત છે. બીજે દિવસે સવારે લક્ષ્મણે લાકડાં અને વેલાથી બનાવેલા તરાપા પર ત્રણેયે યમુના પાર કરી, અને સીતાએ ફરી નદીને સુરક્ષિત પાછા ફરવા પ્રાર્થના કરી.

સામે કિનારે સીતાએ શ્યામ નામના એક મોટા વડ સામે પ્રાર્થના કરી, અને તેઓ આગળ વધ્યાં. લક્ષ્મણ સીતા માટે ફૂલો અને ફળો ભેગાં કરતા, અને સીતા પહેલાં કદી ન જોયેલાં વૃક્ષો અને વેલાઓનાં નામ રામને પૂછતાં. રસ્તામાં એક રાત આરામ કરીને તેઓ ચિત્રકૂટ પહોંચ્યાં. ત્યાં તેઓ વાલ્મીકિ ઋષિના આશ્રમે ગયાં, તેમને પ્રણામ કર્યા, અને ઋષિએ પ્રેમથી તેમનું સ્વાગત કર્યું.

લક્ષ્મણે પર્વત અને મંદાકિની નદી પાસે લાકડાં અને પાંદડાંની એક મજબૂત, આરામદાયક પર્ણકુટી બાંધી. રામે નવા ઘર માટે વાસ્તુની વિધિ કરી, અને ત્રણેય સાથે તેમાં પ્રવેશ્યાં. થોડો સમય શાંતિ રહી. પણ દૂર અયોધ્યામાં, સુમંત્ર જે સમાચાર લઈને જતા હતા તે ભયંકર દુઃખ લાવવાના હતા.

રાજા દશરથનું અવસાન

રામ દૂર ચાલ્યા ગયા ત્યાં સુધી ગુહ સાથે રોકાયેલા સુમંત્ર ખાલી રથ લઈને પાછા ફર્યા. નગર શાંત અને ઉદાસ હતું. તેમણે દશરથને રામનો સંદેશો આપ્યો: રામ પિતાને પ્રણામ કરે છે, તેમને માતાઓનું ધ્યાન રાખવા કહે છે, અને ભરત બધી રાણીઓને પોતાની માતા સમાન ગણે એવી વિનંતી કરે છે. રાજા બેભાન થઈ ગયા. ભાનમાં આવ્યા ત્યારે તેઓ વારંવાર પોકારતા રડવા લાગ્યા, “રામ! સીતા! લક્ષ્મણ!”

દુઃખમાં કૌશલ્યાએ પુત્રને કાઢી મૂકવા બદલ રાજાને કડવા શબ્દો કહ્યા. દશરથે હાથ જોડીને તેમની માફી માગી. પતિને આટલા નમ્ર જોઈને કૌશલ્યા પસ્તાવાથી ભરાઈ ગયાં. તેમણે રાજાના જોડેલા હાથ પોતાના માથે મૂક્યા અને પોતાના કડવા શબ્દો માટે ક્ષમા માગી. થોડી વાર રાજા ઊંઘ્યા. રામના ગયા પછીની છઠ્ઠી રાત્રે તેઓ જાગ્યા ત્યારે તેમને યુવાનીની એક ઘટના યાદ આવી.

તેમણે કહ્યું, “કૌશલ્યા, માણસ જેવું વાવે તેવું લણે છે. હું યુવાન રાજકુમાર હતો ત્યારે મને ગર્વ હતો કે માત્ર અવાજ સાંભળીને નિશાન પાડી શકું છું. એક ચોમાસાની રાતે હું સરયૂ કિનારે શિકારે ગયો. અંધારામાં મને હાથી પાણી પીતો હોય એવો અવાજ સંભળાયો અને મેં એ તરફ બાણ છોડ્યું. પછી મને માણસની ચીસ સંભળાઈ. ઘડામાં પાણી ભરતો એક યુવાન તપસ્વી મારા બાણથી વીંધાઈ ગયો હતો.”

“યુવાને મને કહ્યું કે તેનાં વૃદ્ધ, અંધ માતા-પિતા પાણીની રાહ જુએ છે, અને મને બાણ કાઢીને તેમની પાસે જવા કહ્યું. મેં બાણ કાઢ્યું ત્યારે તેણે દેહ છોડ્યો. હું પાણી લઈને તેનાં માતા-પિતા પાસે ગયો અને બધું સાચું કહી દીધું. દુઃખમાં વૃદ્ધ પિતાએ મને કહ્યું, ‘જેમ હું પુત્રના શોકમાં મરું છું, તેમ તું પણ પુત્રના શોકમાં મરીશ.’ પછી બંને માતા-પિતાએ પ્રાણ ત્યાગ્યા. કૌશલ્યા, એ શાપ આજે સાચો પડ્યો છે.”

એ જૂના દુઃખની વાત કરતાં કરતાં રાજાએ રામને પોકાર્યા, એક વાર તેમને જોવા તરસતા, અને મધ્યરાત્રે તેમણે દેહ છોડ્યો. સવારે મહેલની સ્ત્રીઓએ જોયું કે રાજા ચાલ્યા ગયા છે, અને આખી અયોધ્યા રડી પડી. કોઈ પુત્ર હાજર ન હોવાથી વસિષ્ઠે રાજાનું શરીર તેલના પાત્રમાં સાચવી રખાવ્યું. ભરતને શું થયું છે તે કહ્યા વિના તેમને ઘરે લાવવા દૂતો ઝડપથી કેકય તરફ રવાના થયા.

રાજા વિનાનું નગર

આપણે અયોધ્યાને ઊંડા શોકમાં છોડ્યું હતું, કારણ કે રામ વનમાં ગયા પછી થોડા જ સમયમાં રાજા દશરથે દુઃખમાં દેહ છોડ્યો હતો. રાજ્ય રાજા વિના રહી શકે નહીં, એટલે બીજે દિવસે સવારે મંત્રીઓ અને રાજપુરોહિતો ભેગા થયા અને મહર્ષિ વસિષ્ઠ પાસે ગયા. રામ વનમાં હતા, અને ભરત તથા શત્રુઘ્ન દૂર કેકય દેશમાં ભરતના નાનાજીને ત્યાં હતા. કોઈનો રાજ્યાભિષેક થવો જરૂરી હતો, અને કોઈ પુત્રે રાજાની અંતિમ ક્રિયા કરવી જરૂરી હતી.

વસિષ્ઠે શાંતિથી નિર્ણય લીધો. પુત્ર આવે ત્યાં સુધી રાજાનું શરીર સચવાય એ માટે તેને તેલ ભરેલા મોટા પાત્રમાં રાખવામાં આવ્યું. પછી તેમણે ઝડપી દૂતો પસંદ કર્યા અને કેકયના રાજા તથા ભરતના મામા યુધાજિત માટે ભેટો સાથે તેમને મોકલ્યા. તેમણે દૂતોને એક કડક આજ્ઞા આપી: ભરતને પિતાના મૃત્યુની કે રામના વનવાસની વાત કરવી નહીં. ફક્ત એટલું કહેવું કે કુલગુરુ તમને તરત બોલાવે છે.

દૂતો ગિરિવ્રજ નગરમાં પહોંચ્યા તેની આગલી રાત્રે ભરતને એક ભયાનક સપનું આવ્યું. તેમણે જોયું કે તેમના પિતા, ફિક્કા ચહેરે અને છૂટા વાળ સાથે, પર્વતના શિખર પરથી કાદવના ખાડામાં પડી રહ્યા છે, અને પછી ગધેડા જોડેલા રથમાં દક્ષિણ દિશા તરફ જઈ રહ્યા છે. સવારે તેઓ હસી પણ ન શક્યા. મિત્રોએ સંગીત અને વાર્તાઓથી તેમનું મન બહેલાવવા પ્રયત્ન કર્યો, પણ ભરતે કહ્યું કે તેમના હૃદયમાં એક અજાણ્યો ભારે ભય બેઠો છે.

દૂતો આવ્યા ત્યારે ભરતે તરત પૂછ્યું કે પિતાજી, માતાઓ, રામ અને લક્ષ્મણ કુશળ છે ને? દૂતોએ સાવચેતીથી જવાબ આપ્યો, “આપ જેમની કુશળતા પૂછો છો, તે બધા કુશળ છે.” ભરતે નાનાજી રાજા અશ્વપતિની વિદાય લીધી, જેમણે તેમને ઘણી ભેટો આપી, અને શત્રુઘ્ન સાથે ઉતાવળે ઘર તરફ નીકળ્યા. મુસાફરી સાત રાતની હતી, અને દરરોજ તેમના મનમાં કંઈક ખોટું થયાની લાગણી વધતી ગઈ.

ભરતને સત્યની ખબર પડે છે

જે અયોધ્યા હંમેશાં સંગીત અને વેદમંત્રોથી ગુંજતી, તે ભરત પ્રવેશ્યા ત્યારે સાવ શાંત હતી. રસ્તા વાળ્યા વિનાના હતા, બારણાં બંધ હતાં, અને લોકો આંસુભરી આંખે મોં ફેરવી લેતા. ભરત પહેલાં પિતાના મહેલમાં ગયા, અને ત્યાં પિતાને ન જોતાં માતા કૈકેયી પાસે ગયા. કૈકેયી આનંદથી ઊભાં થયાં અને જાણે કંઈ બન્યું જ ન હોય તેમ કેકયમાં પોતાના પિયરિયાંના સમાચાર પૂછવા લાગ્યાં.

ભરતે પિતાજી ક્યાં છે એમ પૂછ્યું ત્યારે કૈકેયીએ કહ્યું કે રાજા તો એ માર્ગે ગયા છે જ્યાં સૌ જીવોએ જવાનું છે. ભરત રડતા રડતા જમીન પર ઢળી પડ્યા. પછી તેમણે પૂછ્યું, “મારા પિતા સમાન મોટા ભાઈ રામ ક્યાં છે? મારે તેમના ચરણ સ્પર્શ કરવા છે.” કૈકેયીએ શાંતિથી બધું કહ્યું: બે વરદાન, સીતા અને લક્ષ્મણ સાથે રામનો ચૌદ વર્ષનો વનવાસ, અને હવે ભરતની રાહ જોતું રાજ્ય. તેમને હતું કે ભરત ખુશ થશે.

પણ ભરત દુઃખ અને ક્રોધથી ભરાઈ ગયા. તેમણે માતાને કહ્યું કે તમે કુળનો નાશ કર્યો, પિતાજીના મૃત્યુનું કારણ બન્યાં અને સૌથી ઉત્તમ ભાઈને વનમાં મોકલ્યા; આ રીતે મળેલું રાજ્ય મારે નથી જોઈતું. તેમણે જાહેર કર્યું કે હું રામને વનમાંથી પાછા લાવીશ અને તેમની સેવા કરીશ. તેમનું હૃદય તૂટી ગયું હતું, એટલે માતાને કહેલા તેમના શબ્દો ઘણા કઠોર હતા.

પછી ભરત રાણી કૌશલ્યા પાસે ગયા. દુઃખમાં કૌશલ્યાએ કડવાશથી કહ્યું કે હવે તને જોઈતું રાજ્ય મળી ગયું, મને પણ વનમાં રામ પાસે મોકલી દે. ભરત તેમના ચરણોમાં પડ્યા અને અનેક ગંભીર સોગંદ ખાધા કે આ યોજનાની મને કંઈ ખબર નહોતી, અને જેણે રામના વનવાસની ઇચ્છા કરી હોય તેને મોટામાં મોટા પાપીઓનું પાપ લાગે. કૌશલ્યાએ તેમનાં આંસુ જોયાં, વિશ્વાસ કર્યો અને તેમને છાતીએ લગાડ્યા.

અંતિમ ક્રિયા અને ખાલી સિંહાસન

વસિષ્ઠના માર્ગદર્શન હેઠળ ભરતે રાજા દશરથની અંતિમ ક્રિયા કરી. શરીરને તેલમાંથી બહાર કાઢી, શણગારેલી પાલખીમાં મૂકી, રાજાના પવિત્ર અગ્નિઓ સાથે સરયૂના કિનારે લઈ જવાયું. ભરતે ચિતાને અગ્નિ આપ્યો, અને રાણીઓ તથા આખું નગર રડી પડ્યું. પછીના દિવસોમાં તેમણે બધી વિધિઓ કરી અને પિતાના નામે બ્રાહ્મણોને ઘણાં દાન આપ્યાં.

એ દિવસોમાં શત્રુઘ્ને મહેલના દ્વાર પાસે સુંદર વસ્ત્રો અને ઘરેણાં પહેરેલી મંથરાને જોઈ. દ્વારપાળો તેને શત્રુઘ્ન પાસે લાવ્યા અને કહ્યું કે આપણા બધા દુઃખનું મૂળ આ જ છે. શત્રુઘ્ને ક્રોધમાં તેને પકડીને જમીન પર ઘસડી, અને કૈકેયી બચવા માટે ભરત પાસે દોડી ગયાં. ભરતે ભાઈને રોક્યા. “સ્ત્રીનો વધ ન કરાય,” તેમણે કહ્યું. “જો રામને ખબર પડશે, તો તેઓ આપણી સાથે ક્યારેય વાત નહીં કરે.” શત્રુઘ્ને તેને છોડી દીધી.

ચૌદમા દિવસે મંત્રીઓ રાજસભામાં ભેગા થયા. તેમણે ભરતને કહ્યું કે રાજ્ય સ્વામી વિનાનું છે, આપ તરત રાજ્યાભિષેક સ્વીકારો. ભરતે અભિષેક માટે ભેગી કરેલી સામગ્રીની પ્રદક્ષિણા કરી અને દૃઢતાથી કહ્યું: “આપણા કુળમાં રાજ્ય હંમેશાં મોટા પુત્રને મળે છે. રામ જ આપણા રાજા છે. હું વનમાં જઈને તેમને પાછા લાવીશ, અને જો તેઓ નહીં આવે, તો તેમની જગ્યાએ હું ત્યાં રહીશ.”

આ શબ્દો સાંભળીને સભા આનંદથી ભરાઈ ગઈ. ભરતે વન સુધીનો આખો માર્ગ તૈયાર કરવાની આજ્ઞા આપી. કારીગરોએ જમીન સરખી કરી, ઝાડી સાફ કરી, પુલ બાંધ્યા અને કૂવા ખોદ્યા. પછી અયોધ્યાથી મોટો સંઘ નીકળ્યો: વસિષ્ઠ અને બીજા પુરોહિતો, ત્રણે રાણીઓ, મંત્રીઓ, રથ, હાથી અને ઘોડાવાળી સેના, અને રામને ફરી જોવા આતુર હજારો નગરજનો.

ગુહ અને ભરદ્વાજ મુનિ

મોટી સેના શૃંગવેરપુર પાસે ગંગાકિનારે પહોંચી ત્યારે નિષાદોના રાજા અને રામના મિત્ર ગુહને ચિંતા થઈ. કદાચ ભરત વનમાં રામને નુકસાન પહોંચાડવા આવ્યા હોય. તેમણે જરૂર પડે તો સેનાને રોકવા પોતાના માણસો અને હોડીઓ કિનારે તૈયાર રાખ્યાં. પછી ભરતના મનમાં શું છે તે જાણવા તેઓ ભેટ લઈને જાતે તેમને મળવા ગયા.

ભરતે કહ્યું કે હું રામને ઘરે પાછા લઈ જવા જાઉં છું, ત્યારે ગુહ ખૂબ આનંદિત થયા. તેમણે ભરતને ઇંગુદીના વૃક્ષ નીચેની એ જગ્યા બતાવી જ્યાં રામ અને સીતા ઘાસની પથારી પર સૂતાં હતાં, અને કહ્યું કે લક્ષ્મણ આખી રાત ધનુષ્ય લઈને પહેરો ભરતા રહ્યા. એ જોઈને ભરતનું હૃદય દુઃખી થયું. તેમણે નક્કી કર્યું કે આજથી રામ પાછા ન આવે ત્યાં સુધી હું પણ જટા અને વલ્કલ ધારણ કરીશ અને જમીન પર સૂઈશ.

ગુહ પાંચસો હોડીઓ લાવ્યા, અને આખો સંઘ ગંગા પાર ઊતર્યો. ભરત આગળ પ્રયાગ પાસે, જ્યાં ગંગા અને યમુના મળે છે, ભરદ્વાજ મુનિના આશ્રમે ગયા. મુનિએ પહેલાં સાવચેતીથી પૂછ્યું કે તમે શા માટે આવ્યા છો, રામનું કંઈ અહિત તો નથી કરવું ને? ભરતે આંસુ સાથે કહ્યું કે હું ફક્ત રામને ઘરે લઈ જવા માગું છું. મુનિએ પ્રેમથી કહ્યું કે આ હું જાણતો જ હતો, તમારી ભલાઈ વધુ ઝળકે એ માટે જ મેં પૂછ્યું.

પછી ભરદ્વાજે આખી સેનાનું અતિથિ તરીકે સ્વાગત કર્યું. તપના બળે તેમણે વિશ્વકર્મા અને દેવોને આમંત્ર્યા, અને એ રાત્રે વનમાં દરેક સૈનિક અને દરેક પ્રાણી માટે ભોજન, પીણાં, આરામદાયક નિવાસ અને સંગીત પ્રગટ થયાં. ભરતે મુનિને પોતાની ત્રણે માતાઓનો પરિચય કરાવ્યો. ભરદ્વાજે કહ્યું કે કૈકેયીને બહુ દોષ ન આપશો, કારણ કે રામનું વનગમન એક દિવસ જગતને સુખ આપનારું બનશે.

ચિત્રકૂટમાં મિલન

ચિત્રકૂટમાં રામ સીતાને પર્વતની સુંદરતા અને નિર્મળ મંદાકિની નદી બતાવી રહ્યા હતા, ત્યારે દૂરથી મોટો કોલાહલ અને ધૂળના વાદળ ઊઠ્યાં. લક્ષ્મણ એક ઊંચા સાલવૃક્ષ પર ચડ્યા અને અયોધ્યાનો કોવિદાર ધ્વજ લઈને આવતી વિશાળ સેના જોઈ. ગભરાઈને અને ક્રોધમાં તેમણે કહ્યું કે ભરત નિર્ભય થઈને રાજ કરવા આપણને મારવા આવ્યા છે, હું તેમની સાથે યુદ્ધ કરીશ.

રામે તેમને શાંત કર્યા. “ભરત આપણને પોતાના પ્રાણથી પણ વધુ ચાહે છે,” તેમણે કહ્યું. “તે જરૂર આપણને મળવા, કે કદાચ મને ઘરે લઈ જવા આવ્યો છે. તેણે ક્યારેય મારું કંઈ ખોટું કર્યું નથી. લક્ષ્મણ, જો તને રાજ્ય જોઈતું હોય, તો મારે ફક્ત ભરતને કહેવાનું છે, તે રાજીખુશીથી તને આપી દેશે.” લક્ષ્મણને પોતાના શબ્દોની શરમ આવી અને તેઓ વૃક્ષ પરથી નીચે ઊતર્યા.

ભરત સેનાને પાછળ છોડીને શત્રુઘ્ન, ગુહ અને સુમંત્ર સાથે પગપાળા આગળ આવ્યા. પર્ણકુટી સામે જટા અને મૃગચર્મ ધારણ કરીને બેઠેલા રામને જોઈને તેઓ “ભાઈ!” કહીને રડતા રડતા તેમના ચરણોમાં પડ્યા. રામે તેમને ઉઠાડ્યા, છાતીએ લગાડ્યા અને પ્રેમથી રાજા, રાજ્ય અને પ્રજાના સમાચાર પૂછ્યા. આ વાતચીતમાં રામે ભરતને સારા રાજાએ કેવી રીતે રાજ કરવું તેનો ઘણો ઉપદેશ આપ્યો.

પછી ભરતે દુઃખદ સમાચાર આપ્યા કે પિતાજીએ શોકમાં દેહ છોડ્યો છે. રામ મૂળમાંથી કપાયેલા વૃક્ષની જેમ જમીન પર ઢળી પડ્યા. સ્વસ્થ થયા પછી તેઓ ભાઈઓ અને સીતા સાથે મંદાકિનીએ ગયા, પિતાના આત્મા માટે જળાંજલિ આપી અને બોર ભેળવેલા ઇંગુદીના ગરનો પિંડ મૂક્યો, કહ્યું કે માણસ જે અન્ન પોતે ખાય છે તે જ પિતૃઓને અર્પણ કરે છે. થોડી વારમાં ત્રણે રાણીઓ આવ્યાં, અને રામ-લક્ષ્મણે ખૂબ પ્રેમથી માતાઓના ચરણ સ્પર્શ્યા.

સિંહાસન પર પાદુકા

બીજે દિવસે ભરતે આખી સભા સામે રામને પાછા ફરીને રાજ્ય સ્વીકારવા વિનંતી કરી. રામે પ્રેમથી પણ દૃઢતાથી જવાબ આપ્યો. પિતાજીએ કૈકેયીને વચન આપ્યું હતું, અને પુત્રે પિતાનું વચન પાળવું જ જોઈએ. “તું અયોધ્યામાં રાજ કર, હું વનમાં રહીશ,” તેમણે કહ્યું. પુરોહિત જાબાલિએ દલીલ કરી કે ફક્ત આ જગત જ સાચું છે અને મૃત પિતાને આપેલા વચનનો કોઈ અર્થ નથી, ત્યારે રામે તેમની વાતનો સખત વિરોધ કર્યો. તેમણે કહ્યું કે સત્ય જ ધર્મનું મૂળ છે.

વસિષ્ઠે પણ રામને ઇક્ષ્વાકુ કુળની પરંપરા યાદ કરાવી અને ગુરુ તથા ભાઈની વાત માનવા કહ્યું. ભરત તો રામના દ્વાર સામે ખુલ્લી જમીન પર સૂઈ ગયા અને કહ્યું કે રામ માનશે નહીં ત્યાં સુધી હું ઉપવાસ કરીશ. રામે કહ્યું કે આ ક્ષત્રિયનો માર્ગ નથી. છેવટે આકાશમાંથી અદૃશ્ય રહીને જોઈ રહેલા મહર્ષિઓએ ભરતને કહ્યું કે રામની વાત માની લો, કારણ કે રામ પિતાને વચનના ઋણમાંથી મુક્ત કરવા માગે છે.

પછી ભરત સોનાથી શણગારેલી પાદુકાની જોડ લાવ્યા અને રામને તેમાં પગ મૂકવા વિનંતી કરી. રામે તેમ કર્યું અને પાદુકા ભરતને આપી. ભરતે પાદુકાને પ્રણામ કર્યા અને પ્રતિજ્ઞા લીધી: “ચૌદ વર્ષ હું જટા અને વલ્કલ ધારણ કરીશ, નગરની બહાર રહીશ અને રાજ્ય આ પાદુકાને સોંપીશ. ચૌદ વર્ષ પૂરાં થયા પછીના પહેલા દિવસે આપ પાછા નહીં આવો, તો હું અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ.” રામે તેમને ભેટીને કહ્યું, “માતા કૈકેયીની સંભાળ રાખજે, તેમના પર ક્રોધ ન કરતો.”

ભરતે પાદુકા માથે મૂકી અને હાથી પર બેસીને અયોધ્યા પાછા લાવ્યા. તેઓ રાજ કરવા નગરમાં ન રહ્યા. નજીકના નંદીગ્રામ ગામમાં જઈને તેમણે પાદુકાને સિંહાસન પર મૂકી, તેના પર રાજછત્ર ધર્યું અને સેવકની જેમ દરેક કામ પાદુકાને નિવેદન કરીને તેમના નામે રાજ ચલાવ્યું. આ બાજુ ચિત્રકૂટમાં હવે રામને વારંવાર પરિવારની યાદ આવતી, એટલે તેમણે વનમાં વધુ ઊંડે જવાનું નક્કી કર્યું.