સુમિત્રા

અયોધ્યાનાં એક રાણી

કૌશલ્યા અને કૈકેયી સાથે સુમિત્રા રાજા દશરથની ત્રણ મુખ્ય રાણીઓમાંનાં એક હતાં. તેઓ અયોધ્યાના રાજમહેલમાં શાંતિથી રહેતાં, અને મહાકાવ્ય તેમને ઘણી વાર કૌશલ્યાની નજીક, સુખ અને દુઃખ બંનેમાં તેમની પડખે બતાવે છે.

વાલ્મીકિ સુમિત્રાના પિયર કે બાળપણ વિશે બહુ ઓછું કહે છે. તેના બદલે તેઓ તેમનો સ્વભાવ બતાવે છે, જે તેઓ બોલે છે એ થોડી ક્ષણોમાં ઝળકી ઊઠે છે: બીજાં ડગમગી જાય ત્યારે તેઓ શાંત રહે છે, અને શોકની વચ્ચે પણ ધર્મ શું માગે છે તે જુએ છે.

બીજી રાણીઓની જેમ સુમિત્રાએ પણ પુત્ર ન હોવાનું રાજાનું લાંબું દુઃખ વહેંચ્યું. અશ્વમેધ યજ્ઞની અને ઋષ્યશૃંગ ઋષિએ સરયૂ કિનારે કરેલા પુત્રો માટેના યજ્ઞની પવિત્ર વિધિઓમાં તેમણે રાજા સાથે ભાગ લીધો.

બે ભાગ, બે પુત્રો

દિવ્ય પાયસનું પાત્ર લઈને તેજસ્વી પુરુષ યજ્ઞની અગ્નિમાંથી પ્રગટ થયા ત્યારે દશરથે તે રાણીઓમાં વહેંચ્યું. અડધું કૌશલ્યાને અને ચોથો ભાગ સુમિત્રાને આપ્યો. બાકી રહેલામાંથી અડધું કૈકેયીને આપ્યું, અને પછી થોડો વિચાર કરીને છેલ્લો ભાગ પણ સુમિત્રાને આપ્યો. આમ સુમિત્રાને બે અલગ ભાગ મળ્યા.

સમય જતાં સુમિત્રાએ આશ્લેષા નક્ષત્રમાં જોડિયા પુત્રો લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્નને જન્મ આપ્યો. કુળગુરુ વસિષ્ઠે રામ અને ભરતની સાથે જ તેમનું નામકરણ કર્યું, અને આખી અયોધ્યાએ ચાર રાજકુમારોના જન્મનો ઉત્સવ ઊજવ્યો.

બાળપણથી જ સુમિત્રાના પુત્રોએ પોતાના સાથી પસંદ કરી લીધા. લક્ષ્મણ હંમેશાં રામ સાથે રહેતા, જાણે રામનો બીજો પ્રાણ શરીરની બહાર ચાલતો હોય; રામ લક્ષ્મણ વિના ન જમતા કે ન સૂતા. એ જ રીતે શત્રુઘ્ન ભરતને સમર્પિત હતા. આમ સુમિત્રાના બંને પુત્રો બે મોટા રાજકુમારોના વફાદાર પડછાયા બન્યા.

લક્ષ્મણને આશીર્વાદ

રામને વનમાં મોકલવામાં આવ્યા ત્યારે લક્ષ્મણે રામ અને સીતા સાથે જવાનો આગ્રહ રાખ્યો. જતાં પહેલાં તેઓ માતાની વિદાય લેવા આવ્યા. સુમિત્રાએ તેમને રોકવાનો પ્રયત્ન ન કર્યો. તેના બદલે આંખોમાં આંસુ સાથે તેમણે આખા રામાયણના સૌથી પ્રિય આશીર્વાદોમાંનો એક આપ્યો.

“દીકરા, તું વનમાં રહેવા માટે જ જન્મ્યો છે, કારણ કે તું રામને સમર્પિત છે,” તેમણે કહ્યું. “સુખમાં હોય કે સંકટમાં, ભાઈની સેવામાં ક્યારેય ગફલત ન કરતો. મોટા ભાઈને અનુસરવું એ સજ્જનોનો ધર્મ છે.”

પછી તેમણે એ શબ્દો કહ્યા જે ભક્તો આજે પણ દોહરાવે છે: “રામને તારા પિતા દશરથ માનજે. જનકની પુત્રી સીતાને મને, તારી માતા, માનજે. વનને અયોધ્યા માનજે. દીકરા, સુખેથી જા.” આ આશીર્વાદ સાથે લક્ષ્મણે ચૌદ વર્ષ રામ અને સીતાની સેવા કરી.

લક્ષ્મણ માતાને પ્રણામ કરીને રામ પાસે ગયા. આખા વનવાસ દરમિયાન તેમણે દિવસ-રાત બંનેનું રક્ષણ કર્યું, વનમાં તેમની કુટીરો બાંધી, અને દરેક સંકટમાં મોટા ભાઈની પાછળ ગયા. તેમની સેવાનું દરેક કાર્ય એ સવારે સુમિત્રાએ આપેલા આશીર્વાદને સાર્થક કરતું હતું.

કૌશલ્યાને આશ્વાસન

રામના ગયા પછી કૌશલ્યા શોકમાં ડૂબી ગયાં. સુમિત્રાએ જ તેમની પાસે બેસીને જ્ઞાન અને પ્રેમભર્યા શબ્દોથી સાંત્વના આપી. તેમણે કૌશલ્યાને યાદ કરાવ્યું કે રામ પિતાના સત્યનું રક્ષણ કરવા ગયા છે, લક્ષ્મણ તેમની સાથે છે, અને સીતાએ પ્રેમથી તેમની પાછળ જવાનું પસંદ કર્યું છે.

“રામ તો સૂર્યના પણ સૂર્ય અને અગ્નિના પણ અગ્નિ છે,” સુમિત્રાએ કહ્યું. “જ્યાં જાય ત્યાં યશ અને સજ્જનતા તેમની સાથે જાય છે. તમે જલદી જ તેમને પાછા આવીને તમારા ચરણે નમતા જોશો.” તેમના શબ્દોએ કૌશલ્યાને આગળનાં લાંબાં વર્ષો સહન કરવાની શક્તિ આપી.

સુમિત્રાએ કૌશલ્યાને એમ પણ કહ્યું કે વનમાં રામની સુખાકારીની ચિંતા ન કરો. સૂર્ય તેમને બાળશે નહીં, પવન હળવેથી વાશે, અને ઠંડો ચંદ્ર રાત્રે પિતાની જેમ તેમને શાતા આપશે. આ સાંભળીને કૌશલ્યાનાં આંસુ ધીમે ધીમે અટક્યાં, અને બંને રાણીઓ સાથે મળીને રામના પાછા ફરવાની રાહ જોવા લાગ્યાં.

રાહ અને પુનર્મિલન

સુમિત્રા ભરત સાથે ચિત્રકૂટ ગયાં અને પોતાના પુત્ર લક્ષ્મણને ફરી એક વાર જોયા, જે વનમાં સાદું જીવન જીવીને રામની સેવા કરતા હતા. તેઓ બીજી રાણીઓ સાથે અયોધ્યા પાછાં ફર્યાં, જ્યારે શત્રુઘ્ન ભરતની પાસે રહીને રાજ્ય સંભાળવામાં મદદ કરતા રહ્યા.

ચૌદ વર્ષ પૂરાં થયાં ત્યારે સુમિત્રા કૌશલ્યા અને કૈકેયી સાથે રામને આવકારવા નંદીગ્રામ ગયાં. દરેક સંકટમાં રામની પડખે ઊભા રહેલા લક્ષ્મણ વીર બનીને ઘરે આવ્યા. લંકાના યુદ્ધમાં તેઓ બહાદુરીથી લડ્યા હતા અને શક્તિશાળી ઇન્દ્રજીતને હરાવ્યો હતો.

સુમિત્રાએ રામનો રાજ્યાભિષેક અને પોતાના પુત્રોનું સન્માન જોયું. પછીનાં વર્ષોમાં શત્રુઘ્ને લવણ નામના રાક્ષસને હરાવીને મધુરામાંથી રાજ કર્યું, અને લક્ષ્મણના પુત્રો અંગદ અને ચંદ્રકેતુને પોતપોતાનાં રાજ્ય મળ્યાં. ઉત્તરકાંડમાં વાલ્મીકિ કહે છે કે ભક્તિભર્યું લાંબું જીવન જીવ્યા પછી સુમિત્રા અને બીજી રાણીઓ સ્વર્ગમાં દશરથ સાથે જોડાયાં.

સ્વભાવ અને ગુણો

સુમિત્રા શાંત અને ઉદાર હૃદયનું પ્રતીક છે. તેમણે પોતાના માટે કે પુત્રો માટે ક્યારેય કંઈ માગ્યું નહીં. તેના બદલે તેમણે પુત્રને ધર્મની સેવામાં સોંપ્યો, અને દુઃખી બીજી રાણીને પોતાની શક્તિ આપી.

લક્ષ્મણને કહેલા તેમના શબ્દો શીખવે છે કે પ્રેમ અને કર્તવ્ય કોઈ પણ જગ્યાને ઘર બનાવી શકે છે. ભક્તો માટે સુમિત્રા એ માતા છે જેમના આશીર્વાદે લક્ષ્મણને આદર્શ ભાઈ બનાવ્યા.

સુમિત્રામાં આપણને એવી માતા દેખાય છે જે પુત્રોની સત્તામાં નહીં, તેમની સજ્જનતામાં આનંદ માનતી હતી. તેમના બેમાંથી એક પણ પુત્ર અયોધ્યાની ગાદી પર બેઠો નહીં, છતાં બંને પોતાની વફાદારી માટે પૂજાય છે — અને એ જ સન્માન તેમણે પુત્રો માટે ઇચ્છ્યું હતું.