સીતા

ધરતીનાં પુત્રી

મિથિલાના રાજા જનક જ્ઞાની અને ધર્મનિષ્ઠ હતા. એક વાર યજ્ઞ માટે જમીન તૈયાર કરવા તેઓ ખેતર ખેડતા હતા ત્યારે હળથી પડેલા ચાસમાંથી એક બાળકી પ્રગટ થઈ. સંસ્કૃતમાં ચાસને સીતા કહે છે, તેથી તેમણે બાળકીનું નામ સીતા રાખ્યું અને તેને પોતાની વહાલી પુત્રી તરીકે ઉછેરી.

કોઈ માતાના ગર્ભથી જન્મ્યાં નહોતાં તેથી જનકે તેમને અયોનિજા કહ્યાં. તેઓ જાનકી એટલે જનકનાં પુત્રી, વૈદેહી એટલે વિદેહનાં રાજકુમારી, અને મૈથિલી એટલે મિથિલાનાં રાજકુમારી તરીકે પણ ઓળખાય છે. જનકે જાહેર કર્યું કે મહેલમાં રાખેલા શિવના વિશાળ ધનુષ્ય પર જે વીર પણછ ચડાવે, તેની સાથે જ સીતાનાં લગ્ન થશે; ઘણા અભિમાની રાજાઓ આવ્યા, પણ ધનુષ્ય ઊંચકી પણ ન શક્યા.

અયોધ્યાના યુવાન રાજકુમાર રામ વિશ્વામિત્ર ઋષિ સાથે આવ્યા, ત્યારે તેમણે ધનુષ્ય ઊંચક્યું, પણછ ચડાવી અને તેના બે ટુકડા કરી નાખ્યા. જનકે આનંદથી સીતાને રામને સોંપતાં કહ્યું, “આ મારી પુત્રી સીતા તમારી સાથે ધર્મના માર્ગે ચાલશે. તેનો હાથ ગ્રહણ કરો; તે છાયાની જેમ સદા તમારી સાથે રહેશે.” પછી સીતા બાર વર્ષ અયોધ્યામાં રામ સાથે સુખથી રહ્યાં.

વનનો માર્ગ પસંદ કર્યો

જે દિવસે રામનો રાજ્યાભિષેક થવાનો હતો, તે દિવસે કૈકેયીનાં વરદાનોએ તેમને વનવાસ આપ્યો. રામે સીતાને અયોધ્યામાં રહી માતા-પિતાની સેવા કરવા અને ભરતનું માન રાખવા કહ્યું. સીતાએ દૃઢતાથી ના પાડી. તેમણે કહ્યું કે પત્ની પતિના સુખ-દુઃખમાં ભાગીદાર હોય છે, અને પતિ વિનાના મહેલ કરતાં પતિ સાથેનો વનનો કાંટાળો માર્ગ તેમને વધુ મીઠો લાગશે.

તેમણે એ પણ યાદ અપાવ્યું કે પિયરમાં વિદ્વાન બ્રાહ્મણોએ ભવિષ્ય ભાખ્યું હતું કે એક દિવસ તેઓ વનમાં રહેશે. રામ ત્યારે પણ અચકાયા, તો સીતાએ કડક શબ્દો કહ્યા અને રડી પડ્યાં, ત્યાં સુધી કે રામ માની ગયા. સીતાએ પોતાની વસ્તુઓ બ્રાહ્મણો અને ગરીબોને દાનમાં આપી દીધી અને રામ-લક્ષ્મણ સાથે મહેલમાંથી નીકળી પડ્યાં.

કૈકેયી વલ્કલ વસ્ત્રો લાવ્યાં, પણ રાજકુમારી સીતાને તે કેમ પહેરવું તે આવડતું નહોતું; રામે તેમના રેશમી વસ્ત્ર ઉપર તે બાંધી આપ્યું. વસિષ્ઠે વિરોધ કર્યો કે સીતાને વલ્કલ પહેરવાની જરૂર જ નથી, અને દશરથે આજ્ઞા કરી કે ચૌદે વર્ષ માટે તેમને સુંદર વસ્ત્રો અને ઘરેણાં આપવામાં આવે. ગુહની હોડીમાં ગંગા પાર કરતી વખતે સીતાએ સૌ સહીસલામત પાછાં ફરે તે માટે ગંગામાતાની પ્રાર્થના કરી.

વનમાં

વનનાં વર્ષો કઠિન હતાં, પણ સીતાએ તેમાં આનંદ પણ શોધ્યો. અત્રિ ઋષિના આશ્રમમાં તેમનાં વૃદ્ધ પત્ની અનસૂયાએ સીતાની પતિભક્તિનાં વખાણ કર્યાં અને તેમને માળા, વસ્ત્રો, ઘરેણાં અને કદી ન ઝાંખો પડે એવો સુગંધી લેપ આપ્યો. બદલામાં સીતાએ અનસૂયાને પોતાના જન્મ અને લગ્નની કથા કહી.

સીતા વિચારશીલ સલાહકાર પણ હતાં. રામે દંડકારણ્યના ઋષિઓને રાક્ષસો સામે લડવાનું વચન આપ્યું, ત્યારે સીતાએ નમ્રતાથી યાદ અપાવ્યું કે શસ્ત્ર સાથે રાખવાથી માણસ ક્યારેક નિર્દોષને પણ હાનિ પહોંચાડી બેસે છે. રામ તેમની પ્રેમભરી સલાહથી પ્રસન્ન થયા, પણ સમજાવ્યું કે તેમણે ઋષિઓની રક્ષાનું વચન આપ્યું છે.

પંચવટીમાં સીતાએ એક સુંદર સોનેરી હરણ જોયું અને રામને તે પકડી લાવવા કહ્યું. તે વેશ બદલેલો રાક્ષસ મારીચ હતો. વનમાંથી રામના અવાજમાં બૂમ સંભળાઈ ત્યારે સીતા પતિ માટે ભયભીત થઈ ગયાં. લક્ષ્મણે ખાતરી આપી કે રામને કોઈ હાનિ પહોંચાડી ન શકે, પણ ડર અને ગુસ્સામાં સીતાએ તેમને કઠોર વચનો કહ્યાં, ત્યાં સુધી કે લક્ષ્મણ ભાઈને શોધવા ગયા.

પછી રાવણ સાધુના વેશે આવ્યો. સીતાએ તેને અતિથિ તરીકે આવકાર્યો અને પોતાનો પરિચય આપ્યો. તેણે પોતાનું સાચું રૂપ બતાવી તેમને પોતાની રાણી બનવા કહ્યું, ત્યારે સીતાએ તિરસ્કારથી તેનો અસ્વીકાર કર્યો. રાવણ તેમને પકડીને આકાશમાર્ગે લઈ ગયો, અને તેમને બચાવવા જતાં વૃદ્ધ ગીધ જટાયુ ઘાયલ થઈ પડ્યા. ઊડતાં ઊડતાં સીતાએ એક ટેકરી પર બેઠેલા પાંચ વાનરો તરફ પોતાનાં કેટલાંક ઘરેણાં નાખ્યાં, એ આશાએ કે રામને તે મળશે.

લંકામાં એકલાં

રાવણે સીતાને પોતાના મહેલની અશોકવાટિકામાં રાખ્યાં, જ્યાં ભયંકર રાક્ષસીઓ દિવસ-રાત પહેરો ભરતી. તેણે ધન-વૈભવની લાલચ આપી, પછી ધમકીઓ આપી, અને મન બદલવા બાર મહિનાની મુદત આપી. સીતાએ પોતાની અને રાવણની વચ્ચે તણખલું મૂકીને જવાબ આપ્યો, તેની સાથે સીધી વાત કરવાની પણ ના પાડી. તેમણે કહ્યું કે રામ જરૂર આવશે અને લંકાનો નાશ થશે.

એક દયાળુ રાક્ષસી ત્રિજટાએ બીજી રાક્ષસીઓને પોતાનું સપનું કહ્યું, જેમાં તેણે રામને વિજયી અને લંકાને ઉજ્જડ જોઈ હતી, અને સીતાને હેરાન ન કરવા કહ્યું. પછી વૃક્ષમાં છુપાયેલા હનુમાને ધીમે ધીમે રામની કથા કહેવાનું શરૂ કર્યું. તેઓ નીચે ઊતર્યા, સીતાને રામની વીંટી બતાવી અને નવી આશા આપી. વીંટી હાથમાં લેતાં સીતાની આંખમાંથી આનંદનાં આંસુ વહ્યાં.

હનુમાને તેમને પોતાની પીઠ પર બેસાડી લઈ જવાની વાત કરી, પણ સીતાએ ના પાડી. તેમણે કહ્યું કે રામ પોતે આવે, રાવણને હરાવે અને સન્માનથી તેમને ઘેર લઈ જાય. રામ માટે નિશાની તરીકે તેમણે હનુમાનને પોતાનો ચૂડામણિ આપ્યો અને એક અંગત પ્રસંગ યાદ કરાવ્યો: ચિત્રકૂટમાં એક કાગડાએ તેમને ઈજા કરી ત્યારે રામે તણખલાને અસ્ત્ર બનાવી તેની પાછળ મોકલ્યું હતું. રાક્ષસોએ હનુમાનની પૂંછડીમાં આગ લગાડી ત્યારે સીતાએ અગ્નિદેવને હનુમાન માટે શીતળ રહેવા પ્રાર્થના કરી, અને આગે હનુમાનને બાળ્યા નહીં.

યુદ્ધ અને અગ્નિપરીક્ષા

યુદ્ધ દરમિયાન રાવણે માયાથી બનાવેલું રામ જેવું દેખાતું ખોટું મસ્તક બતાવીને સીતાની હિંમત તોડવાનો પ્રયત્ન કર્યો. વિભીષણનાં દયાળુ પત્ની સરમાએ તેમને આશ્વાસન આપ્યું અને સાચી વાત કહી. પછી સીતાને રણભૂમિ ઉપરથી વિમાનમાં લઈ જવામાં આવ્યાં, અને તેમણે ઇન્દ્રજીતનાં નાગબાણોથી બંધાયેલા રામ-લક્ષ્મણને પડેલા જોયા; ત્રિજટાએ ખાતરી આપી કે બંને જીવિત છે.

રાવણ પડ્યો ત્યારે હનુમાન સીતા પાસે શુભ સમાચાર લઈને ગયા. તેમને ડરાવનારી રાક્ષસીઓને હનુમાન સજા કરવા માગતા હતા, પણ સીતાએ તેમને રોક્યા. તેમણે કહ્યું કે આ સ્ત્રીઓએ તો માત્ર પોતાના સ્વામીની આજ્ઞા પાળી હતી, અને સજ્જન માણસ ભૂલ કરનારા પર પણ દયા રાખે છે, કારણ કે ભૂલ ન કરે એવું કોઈ જ નથી.

પછી સીતા રામ સામે આવ્યાં. બધાની સામે રામે કઠોર વચનો કહ્યાં કે તેમણે પોતાના કુળના સન્માન માટે યુદ્ધ કર્યું હતું. દુઃખી પણ દૃઢ સીતાએ જવાબ આપ્યો કે તેમનું હૃદય સદા રામનું જ રહ્યું છે; માત્ર તેમના શરીરને તેમની ઇચ્છા વિરુદ્ધ સ્પર્શ થયો હતો. તેમણે લક્ષ્મણને ચિતા રચવા કહ્યું અને તેમાં પ્રવેશ કર્યો. અગ્નિદેવ પોતે તેમને સહીસલામત લઈને જ્વાળાઓમાંથી પ્રગટ થયા અને રામને સોંપ્યાં, અને રામે કહ્યું કે તેમને કદી સીતા પર શંકા નહોતી.

અયોધ્યાનાં રાણી અને ફરી વન

સીતા પુષ્પક વિમાનમાં રામ સાથે અયોધ્યા પાછાં આવ્યાં અને રાજ્યાભિષેકમાં તેમની બાજુમાં બેઠાં. રામે તેમને મોતીનો કીમતી હાર આપ્યો, અને તેમની રજા લઈને સીતાએ તે હાર હનુમાનને આપ્યો, જેમણે આટલી ભક્તિથી સેવા કરી હતી. કેટલાંક વર્ષ તેઓ ખૂબ આનંદમાં રહ્યાં.

સીતા સગર્ભા હતાં ત્યારે તેમણે ગંગાકિનારે આવેલા આશ્રમો જોવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. પણ રામે સાંભળ્યું હતું કે કેટલાક લોકો તેમના લંકાના નિવાસ વિશે વાતો કરે છે, તેથી રાજગાદીની કીર્તિ જાળવવા તેમણે લક્ષ્મણને સીતાને વાલ્મીકિના આશ્રમ પાસે મૂકી આવવા કહ્યું. લક્ષ્મણે રડતાં રડતાં સીતાને આ વાત કહી. સીતાએ રામ માટે સંદેશો મોકલ્યો: પ્રજાને પોતાના ભાઈઓની જેમ સાચવજો.

વાલ્મીકિ ઋષિએ સીતાને પુત્રીની જેમ આવકાર્યાં અને આશ્રમની સ્ત્રીઓ વચ્ચે તેમને ઘર આપ્યું. ત્યાં તેમણે જોડિયા પુત્રોને જન્મ આપ્યો. નવજાત બાળકોની રક્ષા માટે પવિત્ર કુશ ઘાસનો ઉપરનો અને નીચેનો ભાગ વપરાયો હતો, તેથી વાલ્મીકિએ તેમનાં નામ કુશ અને લવ રાખ્યાં. બાળકો આશ્રમમાં મોટા થયા અને વાલ્મીકિ પાસેથી રામાયણ શીખ્યા.

ધરતીમાં પાછાં

વર્ષો પછી રામે મોટો અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો. ત્યાં લવ અને કુશે રામાયણ ગાયું, અને રામને ખબર પડી કે તેઓ પોતાના પુત્રો છે. તેમણે કહ્યું કે સીતા સભામાં આવીને ફરી પોતાની પવિત્રતાના સોગંદ લે. વાલ્મીકિ તેમને લઈ આવ્યા, અને બધાની સામે પોતાનાં તપનાં વર્ષોના સોગંદ ખાઈને કહ્યું કે સીતા પવિત્ર છે.

ભગવાં વસ્ત્રોમાં, હાથ જોડીને અને નીચી નજરે સીતા ઊભાં રહ્યાં. તેમણે કહ્યું, “જો મેં રામ સિવાય કદી કોઈનો વિચાર ન કર્યો હોય, તો ધરતીમાતા મને સમાવી લે.” તરત જ ધરતીમાંથી એક દિવ્ય સિંહાસન પ્રગટ્યું. ધરતીમાતાએ સીતાને બાથમાં લઈ સિંહાસન પર બેસાડ્યાં, અને આકાશમાંથી પુષ્પવૃષ્ટિ થતી રહી ત્યારે સીતા ધરતીમાં સમાઈ ગયાં.

રામના દુઃખનો પાર ન રહ્યો. તેમણે ફરી કદી લગ્ન ન કર્યાં, અને પોતાના દરેક યજ્ઞમાં સીતાની સોનાની મૂર્તિ પોતાની બાજુમાં રાખી. સીતા ધરતીમાંથી આવ્યાં હતાં અને ધરતીમાં પાછાં ગયાં, અને દરેક કસોટીમાં તેઓ સાચાં, હિંમતવાન અને દયાળુ રહ્યાં.