વિશ્વામિત્ર

ગાધિના પુત્ર રાજા કૌશિક

વિશ્વામિત્ર એવા રાજવંશમાં જન્મ્યા હતા જેની શરૂઆત બ્રહ્માજીના પુત્ર કુશથી થઈ હતી. કુશના પુત્ર કુશનાભ, અને કુશનાભના પુત્ર ધર્માત્મા રાજા ગાધિ. વિશ્વામિત્ર ગાધિના પુત્ર હતા, એટલે તેઓ “ગાધિનંદન” કહેવાય છે, અને કુશના વંશના હોવાથી “કૌશિક” પણ કહેવાય છે. તેમનાં મોટાં બહેન સત્યવતી એટલાં પવિત્ર હતાં કે જીવન પછી તેઓ કૌશિકી નામની પવિત્ર નદી બન્યાં, અને વિશ્વામિત્ર થોડો સમય તેના કિનારે આનંદથી રહ્યા.

આ આખી કથા બાલકાંડમાં રાજા જનકના કુળપુરોહિત શતાનંદ કહે છે, જ્યારે વિશ્વામિત્ર રામ-લક્ષ્મણ સાથે મિથિલા પહોંચે છે. રાજા તરીકે કૌશિકે હજારો વર્ષ પૃથ્વી પર રાજ કર્યું. તેઓ બળવાન, બુદ્ધિમાન અને પ્રજા માટે સારા હતા, અને મોટી સેના લઈને વનો, નદીઓ, પર્વતો અને પવિત્ર આશ્રમોમાં ફરતા.

શબલા ગાય અને વસિષ્ઠનું તપોબળ

એક દિવસ રાજા કૌશિક પોતાની સેના સાથે વસિષ્ઠ ઋષિના આશ્રમે આવ્યા. વસિષ્ઠે પ્રેમથી સ્વાગત કર્યું અને આખી સેનાને ભોજન કરાવવાની ઇચ્છા બતાવી. તેમણે પોતાની કામધેનુ ગાય શબલાને બોલાવી, અને તેણે દરેક પ્રકારનું ભોજન અને પીણું ભરપૂર પ્રગટ કર્યું. રાજા અને બધા સૈનિકો રાજવી મિજબાનીના મહેમાનોની જેમ જમ્યા.

આશ્ચર્યચકિત રાજાએ વસિષ્ઠ પાસે શબલા માગી, અને બદલામાં લાખ ગાયો, હાથી, ઘોડા અને સોનું આપવાનું કહ્યું. તેમણે કહ્યું, “આવું રત્ન તો રાજાનું હોય.” વસિષ્ઠે ના પાડી, કારણ કે યજ્ઞ અને પવિત્ર કાર્યો માટે ગાય જરૂરી હતી. ત્યારે રાજા તેને બળજબરીથી લઈ જવા લાગ્યા. શબલા છૂટીને આંસુ સાથે ઋષિ પાસે દોડી આવી, અને તેમની આજ્ઞાથી પહલવ, શક, યવન વગેરે યોદ્ધાઓની સેનાઓ પ્રગટ કરી, જેમણે રાજાની સેનાને પાછી હટાવી.

કૌશિકના સો પુત્રો વસિષ્ઠ પર ધસી ગયા, અને ઋષિએ માત્ર એક હુંકારથી તેમને ભસ્મ કરી દીધા. પછી રાજાએ તપ કરીને ભગવાન શિવ પાસેથી દિવ્ય અસ્ત્રો મેળવ્યાં અને ફરી હુમલો કર્યો. પરંતુ વસિષ્ઠે માત્ર પોતાનો પવિત્ર દંડ, બ્રહ્મદંડ, ઊંચો કર્યો અને તે બધાં અસ્ત્રો, બ્રહ્માસ્ત્ર સુધ્ધાં, ગળી ગયો. નમ્ર બનેલા કૌશિકે કહ્યું, “ક્ષત્રિયના બળને ધિક્કાર છે; બ્રહ્મતેજનું બળ જ સાચું બળ છે.” તે જ ક્ષણે તેમણે પોતે બ્રહ્મર્ષિ બનવાનો સંકલ્પ કર્યો.

રાજર્ષિથી બ્રહ્મર્ષિ સુધી

કૌશિક પોતાની રાણી સાથે દક્ષિણ દિશામાં ગયા અને હજાર વર્ષ ઉગ્ર તપ કર્યું. બ્રહ્માજીએ આવીને તેમને રાજર્ષિ કહ્યા. સંતોષ ન થયો, એટલે તેમણે તપ ચાલુ રાખ્યું. એ સમયે ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજા ત્રિશંકુને પોતાના શરીર સાથે સ્વર્ગમાં જવું હતું. વસિષ્ઠે મદદ કરવાની ના પાડી, અને વસિષ્ઠના પુત્રોએ તેમને શાપ આપ્યો. દયાથી વિશ્વામિત્રે ત્રિશંકુ માટે યજ્ઞ કર્યો. દેવોએ તેમને સ્વર્ગમાં ન આવવા દીધા ત્યારે વિશ્વામિત્ર દક્ષિણ આકાશમાં નવા તારા અને નવા ઋષિઓ રચવા લાગ્યા, છેવટે દેવોએ માન્યું કે ત્રિશંકુ ત્યાં તારાઓ વચ્ચે ઝળહળતા રહેશે.

તેમનું તપ ખર્ચાઈ ગયું હતું, એટલે તેઓ પશ્ચિમે પુષ્કર ગયા. ત્યાં રાજા અંબરીષના યજ્ઞમાં બલિ બનવાના હતા તે શુનઃશેપ નામના બાળકને તેમણે બે પવિત્ર સ્તુતિઓ શીખવીને બચાવ્યો; બાળકે તે ગાઈ અને ઇન્દ્રએ તેને દીર્ઘ આયુષ્ય આપ્યું. બીજા હજાર વર્ષ પછી બ્રહ્માજીએ વિશ્વામિત્રને ઋષિ કહ્યા. પછી અપ્સરા મેનકા પુષ્કર આવી, અને તેઓ દસ વર્ષ તેની સાથે રહ્યા; પછી સમજાયું કે તેમનું તપ ભંગ થયું છે. તેમણે શાપ આપ્યા વિના શાંતિથી તેને વિદાય આપી અને ઉત્તરમાં હિમાલય ગયા.

ત્યાં તેમણે ઇન્દ્રિયો પર એવો સંયમ રાખ્યો કે બ્રહ્માજીએ તેમને મહર્ષિ કહ્યા. છતાં તેઓ અટક્યા નહીં. ઇન્દ્રએ અપ્સરા રંભાને મોકલી ત્યારે ગુસ્સામાં તેમણે તેને હજાર વર્ષ પથ્થર બનીને રહેવાનો શાપ આપ્યો, અને પછી દુઃખી થયા કે ક્રોધે ફરી તપ બગાડ્યું. તેમણે ક્રોધ અને વાણી બંને છોડી દીધાં અને હજાર વર્ષ શ્વાસ રોકીને તપ કર્યું. અંતે બ્રહ્માજી અને દેવોએ તેમને બ્રહ્મર્ષિ જાહેર કર્યા, અને વસિષ્ઠે પોતે તેમને બ્રહ્મર્ષિ કહીને વધાવ્યા. બંને મહાન ઋષિઓ મિત્રો બન્યા.

રામ અને લક્ષ્મણના ગુરુ

વર્ષો પછી વિશ્વામિત્ર પોતાના સિદ્ધાશ્રમમાં યજ્ઞ કરતા હતા, પણ મારીચ અને સુબાહુ નામના બે રાક્ષસો વેદી પર અપવિત્ર વસ્તુઓ ફેંકીને યજ્ઞ બગાડતા. વ્રતના નિયમને કારણે તેઓ શાપ આપી શકતા ન હતા. તેથી તેઓ અયોધ્યા ગયા અને રાજા દશરથ પાસે તેમના મોટા પુત્રને માગ્યા. દશરથ ગભરાઈ ગયા. “મારા કમળનયન રામ હજી સોળ વર્ષના પણ નથી,” કહીને તેમણે પોતે સેના લઈને આવવાનું કહ્યું. રાજા પોતાના વચનથી ફરી રહ્યા હોવાથી વિશ્વામિત્ર ક્રોધિત થયા, ત્યારે વસિષ્ઠે દશરથને પ્રેમથી સમજાવ્યા કે આવા ગુરુ સાથે રામ સુરક્ષિત રહેશે.

રામ અને લક્ષ્મણ ઋષિની પાછળ ચાલ્યા. સરયૂના કિનારે વિશ્વામિત્રે રામને બલા અને અતિબલા નામના બે મંત્રો શીખવ્યા, જેનાથી તેમને થાક, ભૂખ કે તરસ ન લાગે. વનમાં તેમણે રામને તાડકાનો વધ કરવા કહ્યું; તે એક ભયંકર યક્ષિણી હતી, જે અગસ્ત્ય ઋષિના શાપથી રાક્ષસી બની હતી અને આખો પ્રદેશ ઉજાડતી હતી. રામને સ્ત્રીને મારવાનું ગમતું ન હતું, પણ વિશ્વામિત્રે સમજાવ્યું કે પ્રજાની રક્ષા રાજકુમારનો ધર્મ છે, અને રામે આજ્ઞા માની.

પ્રસન્ન થઈને વિશ્વામિત્રે રામને દિવ્ય અસ્ત્રોનો મોટો સમૂહ આપ્યો, જેમાં તેજસ્વી ચક્રો, ત્રિશૂળ અને બ્રહ્મશિર જેવાં અસ્ત્રો હતાં, અને દરેકને પાછું બોલાવવાની રીત પણ શીખવી. સિદ્ધાશ્રમમાં, જ્યાં ભગવાન વિષ્ણુ વામન રૂપે પ્રગટ થયા પહેલાં તપ કરતા હતા, બંને ભાઈઓએ છ દિવસ અને છ રાત યજ્ઞની રક્ષા કરી. રાક્ષસો આવ્યા ત્યારે રામના માનવ અસ્ત્રે મારીચને સો યોજન દૂર સમુદ્રમાં ફેંકી દીધો, અને આગ્નેય અસ્ત્રે સુબાહુનો વધ કર્યો. યજ્ઞ શાંતિથી પૂરો થયો.

મિથિલા તરફ: અહલ્યા અને ધનુષ

પછી વિશ્વામિત્ર રાજકુમારોને મિથિલા તરફ લઈ ગયા, જ્યાં રાજા જનક મોટો યજ્ઞ કરતા હતા અને એક અદ્ભુત ધનુષ રાખતા હતા. રસ્તામાં તેમણે ઘણી પ્રાચીન કથાઓ કહી, જેમ કે રામના જ પૂર્વજ રાજા ભગીરથ ગંગાને પૃથ્વી પર લાવ્યા તે કથા. મિથિલા પાસે તેઓ રામને ગૌતમ ઋષિના સૂના આશ્રમે લઈ ગયા, જ્યાં અહલ્યા સૌની નજરથી અદૃશ્ય રહીને તપ કરતાં હતાં, અને રામના આગમનથી તેઓ મુક્ત થયાં.

મિથિલામાં વિશ્વામિત્રે જનકને કહ્યું કે રાજકુમારોને શિવજીનું ધનુષ બતાવો. રામે તેને ઉપાડ્યું, પણછ ચડાવી અને તોડી નાખ્યું, અને જનકે આનંદથી સીતા રામને આપ્યાં. વિશ્વામિત્રે વસિષ્ઠ સાથે મળીને એવું પણ સૂચવ્યું કે ભરત અને શત્રુઘ્નનાં લગ્ન જનકના નાના ભાઈ કુશધ્વજની પુત્રીઓ સાથે થાય. ચારેય લગ્ન પછી તેમણે બંને રાજાઓની વિદાય લીધી અને ઉત્તરના પર્વતો તરફ ચાલ્યા ગયા.

સ્વભાવ અને ગુણો

વિશ્વામિત્રનું જીવન પુરુષાર્થની શક્તિ બતાવે છે. તેઓ ક્ષત્રિય અને રાજા તરીકે જન્મ્યા, છતાં તપ, ધીરજ અને સંયમથી ઋષિનું સૌથી ઊંચું પદ પામ્યા. અભિમાન, કામના અને ક્રોધને કારણે તેઓ ઘણી વાર પડ્યા, પણ દરેક વખતે ભૂલ સમજીને ફરી શરૂઆત કરી. વાલ્મીકિ તેમને શરૂઆતથી સંપૂર્ણ નહીં, પણ ધીમે ધીમે આગળ વધતા વ્યક્તિ તરીકે બતાવે છે.

તેઓ ઉદાર ગુરુ પણ હતા. તેમણે રામને પસંદ કર્યા, એક કિશોરને મોટું કામ સોંપ્યું અને પોતાની પાસેનાં શ્રેષ્ઠ અસ્ત્રો આપ્યાં. વિશ્વામિત્ર દ્વારા જ રામે પહેલી વાર વન જોયું, રાક્ષસો સામે લડ્યા, પોતાની ભૂમિની પવિત્ર કથાઓ સાંભળી અને સીતા સુધી લઈ જનાર ધનુષ પાસે પહોંચ્યા. એક રીતે રામાયણની મહાન યાત્રા વિશ્વામિત્રના અયોધ્યા આગમનથી જ શરૂ થાય છે.