અરણ્યકાંડ

લંકા સુધી સમાચાર

આપણે જોયું તેમ, જનસ્થાનના યુદ્ધમાંથી બચેલાં બે જણ લંકા તરફ ઉતાવળે જઈ રહ્યાં હતાં. પહેલો હતો અકંપન. તેણે રાવણને કહ્યું કે દશરથપુત્ર રામે એકલાએ ખર, દૂષણ અને ચૌદ હજાર રાક્ષસોને મારી નાખ્યા છે. રાવણ ક્રોધે ભરાયો અને તરત રામનો નાશ કરવા માગતો હતો. અકંપને કહ્યું કે યુદ્ધમાં રામને કોઈ હરાવી શકે નહીં, પણ જો તેમની પ્રિય પત્ની સીતાને તેમનાથી છીનવી લેવાય, તો રામ શોકથી જ મરી જશે.

રાવણને આ યોજના ગમી. તે રથમાં બેસીને સમુદ્ર પાર મારીચના આશ્રમે ગયો, એ જ રાક્ષસ જેણે એક વાર વિશ્વામિત્રના યજ્ઞમાં રામનો સામનો કર્યો હતો. પણ મારીચે ચેતવણી આપી: “જેણે તને આ સલાહ આપી છે તે તારો નાશ ઇચ્છે છે. રામ ભડભડતા અગ્નિ જેવા છે. તેમની નજીક ન જા.” રાવણે વાત માની અને લંકા પાછો ફર્યો.

પછી શૂર્પણખા રાવણની સભામાં આવી, જ્યાં તે મંત્રીઓ વચ્ચે સોનાના સિંહાસન પર બેઠો હતો. તેણે ક્રોધથી કહ્યું કે તું ભોગવિલાસમાં ડૂબેલો છે અને તારા જ રાજ્યમાં શું થાય છે તેની તને ખબર પણ નથી. તેણે કહ્યું કે રામે ખર અને તેની સેનાને કેવી રીતે મારી, અને પછી સીતાના સૌંદર્યનાં વખાણ કરીને કહ્યું કે આવી પત્ની ફક્ત રાવણને જ શોભે. “તેને ઉપાડી લાવ,” તેણે ઉશ્કેર્યો, “રામ શોકથી જ નાશ પામશે.”

આ વખતે રાવણનું મન નક્કી થઈ ગયું. તેણે મંત્રીઓને વિદાય આપી, પિશાચ જેવા મોઢાવાળા ગધેડા જોડેલા પોતાના સોનાના રથમાં બેઠો, અને ફરી સમુદ્ર પાર મારીચ પાસે ઊડ્યો. મારીચ હવે વલ્કલ અને જટા ધારણ કરીને, સમુદ્રકિનારે એક શાંત આશ્રમમાં તપસ્વી તરીકે રહેતો હતો.

મારીચની ચેતવણી

રાવણે મારીચને પોતાની યોજના કહી. મારીચે રૂપેરી ટપકાંવાળા સુવર્ણ મૃગનું રૂપ લઈને રામની કુટીર પાસે ફરવાનું હતું. સીતાને તે મૃગ જોઈશે, રામ અને લક્ષ્મણ તેની પાછળ જશે, અને રાવણ સીતાને ઉપાડી જશે. મારીચ ડરથી ફિક્કો પડી ગયો. તેણે રાવણને કહ્યું કે તું માને છે તેવા રામ ક્રૂર કે અન્યાયી નથી, તેઓ તો મૂર્તિમંત ધર્મ છે.

પછી તેણે પોતાની કથા કહી. રામ નાના હતા અને વિશ્વામિત્રના યજ્ઞની રક્ષા કરતા હતા, ત્યારે તેમના એક જ બાણે મારીચને સો યોજન દૂર સમુદ્રમાં ફેંકી દીધો હતો. પછી દંડકારણ્યમાં મારીચ અને તેના બે સાથીઓએ ભયંકર મૃગનું રૂપ લઈને રામ પર હુમલો કર્યો. રામનાં બાણે બીજા બંનેને મારી નાખ્યા, અને મારીચ માંડ બચ્યો. “ત્યારથી,” તેણે કહ્યું, “જ્યાં જોઉં ત્યાં મને રામ જ દેખાય છે. સપનામાં પણ રામ આવે છે.”

મારીચે રાવણને વિનંતી કરી કે ઘરે જઈને પોતાની રાણીઓ સાથે સુખથી રહે, અને ચેતવ્યો કે આ કામ તને, તારા કુળને અને તારા નગરને નષ્ટ કરશે. પણ રાવણે ન સાંભળ્યું. તેણે કહ્યું કે હું સલાહ લેવા નહીં, આજ્ઞા આપવા આવ્યો છું, અને જો તું ના પાડીશ, તો હું તને અહીં જ મારી નાખીશ.

મારીચે મનમાં વિચાર્યું: “જાઉં તો રામ મને મારશે. ના પાડું તો રાવણ મારશે. રામના હાથે મરવું વધુ સારું.” ભારે હૈયે તે તૈયાર થયો અને રાવણ સાથે ઊડતા રથમાં નીકળ્યો. પંચવટી પાસેના વનમાં પહોંચ્યા ત્યારે રાવણ સંતાઈ ગયો, અને મારીચે પોતાનું રૂપ બદલ્યું.

સુવર્ણ મૃગ

કુટીર પાસે એક અદ્ભુત હરણ ફરવા લાગ્યું. તેનું શરીર સોનાની જેમ ચમકતું અને રૂપેરી ટપકાંથી ભરેલું હતું, તેનાં શિંગડાંની ટોચે રત્નો હતાં, અને તેની ખરીઓ કીમતી નીલમણિ જેવી ઝળકતી હતી. ફૂલ વીણતાં સીતાએ તેને જોયું અને અચરજથી ભરાઈ ગયાં. તેમણે રામ અને લક્ષ્મણને આ અદ્ભુત પ્રાણી જોવા બોલાવ્યા.

લક્ષ્મણને તરત શંકા ગઈ. “જગતમાં આવું હરણ હોતું જ નથી,” તેમણે કહ્યું. “આ જરૂર મારીચ છે, જેણે આવાં રૂપ લઈને આ વનમાં ઘણા રાજાઓને માર્યા છે.” પણ સીતા મોહિત થઈ ગયાં હતાં. તેમણે રામને હરણને જીવતું પકડી લાવવા કહ્યું, જેથી તેને આશ્રમમાં રાખી શકાય અને પછી અયોધ્યા લઈ જવાય, અથવા જો તે મરી જાય તો તેનું સોનેરી ચામડું લાવવા કહ્યું.

રામ સંમત થયા. તેમણે લક્ષ્મણને કહ્યું, “જો આ સાચું હરણ હશે, તો આપણને તેનું ચામડું મળશે. જો આ મારીચ હશે, તો ઋષિઓને સતાવનાર એ રાક્ષસને મારે મારવો જ છે.” તેમણે લક્ષ્મણને જટાયુની મદદથી સીતાની સાથે રહીને સાવધાનીથી રક્ષા કરવા અને એક ક્ષણ પણ તેમને એકલાં ન છોડવા કહ્યું. પછી ધનુષ્ય અને તલવાર લઈને તેઓ હરણની પાછળ ગયા.

હરણ રામને વનમાં ઊંડે સુધી લઈ ગયું; ક્યારેક દેખાય, ક્યારેક અદૃશ્ય થાય, ક્યારેક નજીક આવે અને પાછું દૂર કૂદી જાય. છેવટે રામે ઝળહળતું બાણ છોડ્યું, જે તેના હૃદયને વીંધી ગયું. પડતાં પડતાં મારીચે પોતાનું સાચું રૂપ લીધું, અને છેલ્લા શ્વાસે બરાબર રામ જેવા અવાજે બૂમ પાડી: “હા સીતા! હા લક્ષ્મણ!” રામ તરત છળ સમજી ગયા અને ચિંતાતુર થઈને ઉતાવળે પાછા ફર્યા.

દ્વારે આવેલો તપસ્વી

એ બૂમ કુટીર સુધી પહોંચી. સીતા ગભરાઈ ગયાં અને લક્ષ્મણને ભાઈની મદદે જવા વિનવવા લાગ્યાં. લક્ષ્મણે તેમને સાંત્વન આપ્યું. તેમણે કહ્યું કે ત્રણે લોકમાં રામને કોઈ હરાવી શકે નહીં, અને આ જરૂર કોઈ રાક્ષસની માયા છે. રામે મને અહીં રહેવાની આજ્ઞા આપી છે, એટલે હું તમને એકલાં નહીં છોડું.

પણ ભય અને દુઃખમાં સીતાએ લક્ષ્મણને ઘણા કઠોર અને અન્યાયી શબ્દો કહ્યા, તેમની વફાદારી અને ઇરાદા પર પણ શંકા કરી. આ શબ્દોથી લક્ષ્મણને ઊંડો આઘાત લાગ્યો. તેમણે કહ્યું કે આપ મારા માટે દેવી સમાન છો, એટલે હું આપને જવાબ આપી શકતો નથી; આપ મને મજબૂર કરો છો એટલે જ હું જાઉં છું. તેમણે વનદેવતાઓને સીતાની રક્ષા કરવા પ્રાર્થના કરી અને ભારે હૈયે નીકળી ગયા.

રાવણ આ જ ક્ષણની રાહ જોતો હતો. તે ભગવાં વસ્ત્ર પહેરીને, હાથમાં દંડ અને કમંડળ લઈને, ભ્રમણ કરતા સંન્યાસીના રૂપે કુટીરે આવ્યો. તેના ભયથી વૃક્ષો પણ સ્થિર થઈ ગયાં અને ગોદાવરી જાણે ધીમી વહેવા લાગી. દ્વારે સાધુને જોઈને સીતાએ અતિથિ તરીકે તેનું સ્વાગત કર્યું, આસન, જળ અને વનનાં ફળ-મૂળનું ભોજન આપ્યું.

તેણે સીતાને તેમનો પરિચય પૂછ્યો, ત્યારે સીતાએ સરળતાથી કહ્યું કે હું જનકની પુત્રી અને રામની પત્ની છું, અને અમે રાજા દશરથનું વચન પાળવા વનમાં આવ્યાં છીએ. પછી રાવણે પોતાની ઓળખ આપી. તેણે કહ્યું કે હું લંકાનો રાજા છું, સીતાના સૌંદર્યનાં વખાણ કર્યાં અને તેમને પોતાની પટરાણી બનવા કહ્યું. સીતાએ નિર્ભયતાથી જવાબ આપ્યો કે રામ સિંહ જેવા છે અને તું શિયાળ જેવો, હું ક્યારેય તારી નહીં થાઉં. રાવણે પોતાનું સાચું ભયાનક રૂપ લીધું, સીતાને પકડીને રથમાં બેસાડી દીધાં.

જટાયુનું યુદ્ધ

રથ આકાશમાં ઊંચે ચડ્યો ત્યારે સીતાએ રામ અને લક્ષ્મણને પોકાર કર્યો. તેમણે વૃક્ષો, ફૂલછોડ, ગોદાવરી અને વનનાં પ્રાણીઓને કહ્યું કે રામને જણાવજો કે રાવણ મને ઉપાડી ગયો છે. પછી તેમણે ઊંચા વૃક્ષ પર બેઠેલા વૃદ્ધ ગીધરાજ જટાયુને જોયા અને મદદ માટે બોલાવ્યા.

જટાયુ જાગ્યા અને ગૌરવથી રાવણને કહ્યું કે હું સાઠ હજાર વર્ષથી પક્ષીઓનો રાજા છું, રામ જગતના સ્વામી છે, અને રાજાએ બીજાની પત્નીઓની રક્ષા કરવી જોઈએ, તેમનું હરણ નહીં. “હું વૃદ્ધ છું અને તું યુવાન તથા શસ્ત્રધારી છે,” તેમણે કહ્યું, “પણ હું જીવું છું ત્યાં સુધી તું સીતાને લઈ જઈ નહીં શકે.” પછી તેઓ રાવણ પર તૂટી પડ્યા.

આકાશમાં ભયંકર યુદ્ધ થયું. ચાંચ અને નહોરથી જટાયુએ રાવણનું ધનુષ્ય તોડ્યું, તેના ગધેડાઓને પાડી દીધા, સારથિને મારી નાખ્યો અને આખો રથ ચૂરેચૂરા કરી નાખ્યો. રાવણ સીતાને હાથમાં લઈને જમીન પર પડ્યો. પણ વૃદ્ધ પક્ષી થાકી ગયા, અને રાવણ ફરી ઊભો થયો. તલવારથી તેણે જટાયુની પાંખો અને પગ કાપી નાખ્યા, અને વીર જટાયુ મરણતોલ હાલતમાં ધરતી પર પડ્યા.

રાવણ ફરી સીતાને પકડીને આકાશમાર્ગે દક્ષિણ તરફ ઊડ્યો. સીતા રડતાં હતાં, અને લઈ જવાતાં તેમનાં ફૂલ અને ઘરેણાં નીચે પડતાં ગયાં. એક પર્વત પરથી પસાર થતાં તેમણે શિખર પર બેઠેલા પાંચ વાનરો જોયા. તેમણે ઝડપથી પોતાના પીળા રેશમી ઉત્તરીયમાં થોડાં ઘરેણાં બાંધીને તેમની વચ્ચે નાખ્યાં, એ આશાએ કે તેઓ એક દિવસ રામને કહેશે. રાવણનું ધ્યાન ન ગયું.

રાવણ સમુદ્ર પાર કરીને સીતાને લંકામાં પોતાના મહેલમાં લાવ્યો. તેણે પોતાનો બધો વૈભવ બતાવ્યો અને રાણી બનવા વિનવ્યાં. સીતાએ પોતાની અને તેની વચ્ચે એક તણખલું મૂકીને તેને ના પાડી. રાવણે તેમને મન બદલવા બાર મહિનાનો સમય આપ્યો, અને પછી ભયંકર રાક્ષસીઓના પહેરા હેઠળ અશોકવાટિકામાં રખાવ્યાં.

રામનો શોક અને જટાયુના છેલ્લા શબ્દો

આ બાજુ ઉતાવળે પાછા ફરતા રામને રસ્તામાં લક્ષ્મણ મળ્યા, અને તેમનું હૃદય બેસી ગયું. “સીતાને એકલાં કેમ છોડ્યાં?” તેમણે પૂછ્યું. લક્ષ્મણે કહ્યું કે સીતાના કઠોર શબ્દોએ મને જવા મજબૂર કર્યો. રામે કહ્યું કે ભયમાં તેમણે ગમે તે કહ્યું હોય, તારે તેમને છોડવાં નહોતાં. તેઓ દોડીને કુટીરે પહોંચ્યા અને તે ખાલી હતી.

રામે સીતાનું નામ પોકારતાં બધે શોધ કરી. તેમણે વૃક્ષો, નદી અને પર્વતોને પૂછ્યું કે તમે સીતાને જોયાં? વનનાં હરણોએ દક્ષિણ દિશા તરફ જોયું અને જાણે માર્ગ બતાવતાં હોય તેમ એ તરફ દોડ્યાં. બંને ભાઈઓને વેરાયેલાં ફૂલ મળ્યાં, અને પછી મોટા યુદ્ધનાં ચિહ્નો: તૂટેલું ધનુષ્ય, કવચ, રથના ટુકડા અને મરેલા ગધેડા.

રામનો શોક ભયંકર ક્રોધમાં બદલાઈ ગયો. તેમણે કહ્યું કે જો દેવો સીતાને પાછાં નહીં આપે, તો હું મારાં બાણથી બધા લોકનો નાશ કરીશ. લક્ષ્મણે સમજદારીભર્યા શબ્દોથી તેમને શાંત કર્યા: એક વ્યક્તિના અપરાધ માટે આખા જગતને દંડ ન અપાય; આપણે અપરાધીને શોધીને તેને જ દંડ આપીએ. રામે નાના ભાઈની વાત સાંભળી અને શાંત થયા.

આગળ જતાં તેમણે જટાયુને ગંભીર રીતે ઘાયલ થઈને જમીન પર પડેલા જોયા. જટાયુએ રામને કહ્યું કે રાવણ સીતાને દક્ષિણ તરફ લઈ ગયો છે, મેં તેને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને તેણે મને ઘાયલ કર્યો. તેમણે રામને સાંત્વન આપ્યું કે સીતાનું હરણ વિંદ નામના મુહૂર્તમાં થયું છે, એટલે ચોરેલી વસ્તુ ચોર જરૂર ગુમાવશે. તેમણે કહ્યું કે રાવણ વિશ્રવાનો પુત્ર અને કુબેરનો ભાઈ છે, અને પછી તેમના પ્રાણ નીકળી ગયા.

રામ જટાયુ માટે પોતાના પિતાની જેમ રડ્યા. “આ પક્ષીરાજે મારા માટે પ્રાણ આપ્યા,” તેમણે કહ્યું. તેમણે લાકડાં ભેગાં કર્યાં, પોતે ચિતા પ્રગટાવી અને પ્રેમથી બધી વિધિ કરી, અને વાલ્મીકિ કહે છે કે જટાયુ પરમ લોકમાં ગયા. પછી ભારે હૈયે પણ દૃઢ સંકલ્પ સાથે રામ અને લક્ષ્મણ દક્ષિણ તરફ વળ્યા અને સીતાની લાંબી શોધ શરૂ કરી.

ખાલી કુટિર

ગયા પ્રકરણમાં રાવણ સીતાને દક્ષિણ દિશામાં લઈ ગયો અને વીર જટાયુ ઘાયલ થઈને જમીન પર પડ્યા. હવે આપણે શ્રીરામ પાસે પાછા ફરીએ. મારીચને માર્યા પછી રામ ઉતાવળે પંચવટીના આશ્રમ તરફ પાછા આવી રહ્યા હતા. પાછળ શિયાળ રડતાં હતાં અને ચારે બાજુ અપશુકન દેખાતાં હતાં. ત્યાં જ સામેથી લક્ષ્મણને આવતા જોઈને રામનું હૃદય બેસી ગયું. તેમણે પૂછ્યું, “રાક્ષસોથી ભરેલા વનમાં સીતાને એકલી કેમ છોડી આવ્યો?”

લક્ષ્મણે હાથ જોડીને બધી વાત કહી. મારીચે રામના અવાજમાં ખોટી બૂમ પાડી ત્યારે સીતાને લાગ્યું કે રામ સંકટમાં છે. તેમણે લક્ષ્મણને જવા માટે વિનંતી કરી અને ગભરાટમાં તેમને ખૂબ કઠોર વચનો પણ કહ્યાં. ત્યારે જ લક્ષ્મણ ઇચ્છા વિરુદ્ધ નીકળ્યા. રામે પ્રેમથી પણ દૃઢતાથી કહ્યું, “તોય ભાઈ, ડરમાં બોલાયેલા શબ્દોને કારણે તારે તેને એકલી છોડવી ન જોઈએ.”

આશ્રમે પહોંચ્યા તો તે ખાલી હતો. મૃગચર્મ અને દર્ભનાં આસન વિખરાયેલાં પડ્યાં હતાં, અને નાનકડી કુટિર શિયાળામાં સુકાયેલા કમળના તળાવ જેવી ઉજ્જડ લાગતી હતી. રામ સીતાનું નામ પોકારતા એક ઝાડથી બીજા ઝાડ સુધી દોડ્યા. તેમણે કદંબ, બીલી અને અશોકનાં વૃક્ષોને પૂછ્યું, “તમે મારી સીતાને જોઈ છે? કહો, તે ક્યાં ગઈ?” પણ વૃક્ષો કશો જવાબ ન આપી શક્યાં.

સીતા જ્યાં વારંવાર પાણી ભરવા જતાં તે ગોદાવરીના કિનારે રામ દોડી ગયા અને નદીને પૂછ્યું. પણ ગોદાવરી જાણે રાવણના ડરથી ચૂપ રહી. ત્યારે વનનાં હરણો એકસાથે ઊભાં થયાં, રામ સામે જોયું, પછી પોતાનાં મોં દક્ષિણ તરફ ફેરવીને આકાશ તરફ તાકી રહ્યાં. લક્ષ્મણ તરત સમજી ગયા. “મોટા ભાઈ, તેઓ આપણને દિશા બતાવે છે. ચાલો, દક્ષિણ તરફ જઈએ.”

દક્ષિણ તરફ જતાં તેમને સીતાના વાળમાંથી ખરેલાં ફૂલ મળ્યાં, અને પછી એક રાક્ષસનાં મોટાં પગલાં દેખાયાં. આગળ સોનાથી શણગારેલું તૂટેલું ધનુષ, ભાંગેલો રથ, રાજછત્ર, બખ્તરના ટુકડા અને લોહીનાં ટીપાં પડ્યાં હતાં. રામને લાગ્યું કે રાક્ષસોએ સીતા માટે અંદરોઅંદર લડાઈ કરી છે અને તેમને હાનિ પહોંચાડી છે. તેમનું દુઃખ ભભૂકતા ક્રોધમાં બદલાઈ ગયું.

રામનો ક્રોધ અને જટાયુના અંતિમ શબ્દો

રામે ધનુષ પર ઝળહળતું બાણ ચડાવ્યું. તેમણે કહ્યું, “જો દેવો મારી સીતા મને પાછી નહીં આપે, તો હું મારાં બાણોથી ત્રણે લોકને હલાવી નાખીશ.” તેમનું મુખ પ્રલયકાળના અગ્નિ જેવું પ્રજ્વલિત થઈ ગયું. વનનાં પ્રાણીઓ ધ્રૂજી ઊઠ્યાં, કારણ કે શાંત રામને આવા રૂપમાં તેમણે ક્યારેય જોયા ન હતા.

લક્ષ્મણ હાથ જોડીને સામે ઊભા રહ્યા. “મોટા ભાઈ, તમે હંમેશાં શાંત, દયાળુ અને સંયમી રહ્યા છો. એક વ્યક્તિના અપરાધ માટે આખા જગતનો નાશ કરવો યોગ્ય નથી. પહેલાં આપણે શોધીએ કે આ કોણે કર્યું. મોટા મોટા મહાપુરુષોના જીવનમાં પણ દુઃખ આવ્યું છે. તમે જ્ઞાની છો, તેથી આ દુઃખને જ્ઞાનથી સહન કરો.” ધીમે ધીમે રામનો ક્રોધ શમ્યો અને બંને આગળ ચાલ્યા.

થોડે આગળ તેમણે પર્વતના શિખર જેવા વિશાળ જટાયુને લોહીથી લથપથ જમીન પર પડેલા જોયા. પહેલાં તો રામને લાગ્યું કે આ કોઈ રાક્ષસ છે જેણે સીતાને હાનિ કરી છે, અને તેમણે ધનુષ ઉઠાવ્યું. પણ વૃદ્ધ પક્ષીએ ધીમા અવાજે કહ્યું, “તમે જે દેવીને શોધો છો તેમને અને મારા પ્રાણને, બંનેને રાવણે હરી લીધાં છે. મેં તેની સાથે યુદ્ધ કર્યું, તેનો રથ અને ધનુષ તોડ્યાં, પણ તેણે મારી પાંખો કાપી નાખી.”

રામે ધનુષ નીચે ફેંકી દીધું, જટાયુને બાથમાં લઈને રડી પડ્યા. અંતિમ શ્વાસે જટાયુએ કહ્યું કે વિશ્રવાનો પુત્ર અને કુબેરનો ભાઈ રાવણ દક્ષિણ દિશામાં ઊડી ગયો છે. “તેણે સીતાનું હરણ ‘વિંદ’ નામના મુહૂર્તમાં કર્યું છે,” તેમણે કહ્યું, “એ એવો સમય છે જેમાં ચોરાયેલું ધન જલદી તેના માલિક પાસે પાછું આવે છે. શોક ન કરો, તમને સીતા પાછાં મળશે.” આટલું કહીને ગીધરાજે પ્રાણ છોડ્યા.

રામે કહ્યું, “લક્ષ્મણ, આ પક્ષીરાજે મારે માટે પ્રાણ આપ્યા છે. તે મારા પિતા દશરથ જેટલા જ આદરને યોગ્ય છે.” રામે પોતાના હાથે ચિતા રચી, જટાયુના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા અને ગોદાવરીમાં તેમને જલાંજલિ આપી, જેમ પુત્ર પિતા માટે કરે છે. રામના આશીર્વાદથી જટાયુ ઉત્તમ લોકમાં ગયા.

કબંધ

બંને ભાઈ ક્રૌંચ વન પસાર કરીને એક ગાઢ અને અંધારા જંગલમાં પહોંચ્યા. અચાનક એક વિશાળકાય પ્રાણીએ તેમને પકડી લીધા. તેને માથું કે ગરદન ન હતાં. તેની છાતીમાં એક મોટી આંખ સળગતી હતી અને તીક્ષ્ણ દાંતવાળું મોં તેના પેટમાં હતું. તેના બે હાથ એક એક યોજન લાંબા હતા, અને પાસે આવતા દરેક જીવને તે તેનાથી પકડી લેતો. એ હતો કબંધ.

તેણે બંને ભાઈઓને કસીને પકડ્યા અને કહ્યું, “તમે મારો આહાર બનવા આવ્યા છો.” લક્ષ્મણ ચિંતિત થયા, પણ રામ સ્થિર રહ્યા. તરત જ બંને ભાઈઓએ તલવાર કાઢી. રામે તેનો જમણો હાથ અને લક્ષ્મણે ડાબો હાથ કાપી નાખ્યો. મોટી ગર્જના સાથે કબંધ જમીન પર પડ્યો અને પૂછ્યું કે તમે કોણ છો. લક્ષ્મણે કહ્યું કે આ રાજા દશરથના પુત્ર શ્રીરામ છે.

કબંધ આનંદથી ભરાઈ ગયો. “પધારો! મારું સૌભાગ્ય કે તમે આવ્યા.” તેણે કહ્યું કે ઘણા સમય પહેલાં તેનું રૂપ સુંદર અને તેજસ્વી હતું, પણ તે ભયંકર રૂપ ધારણ કરીને ઋષિઓને ડરાવતો. સ્થૂલશિરા ઋષિએ તેને શાપ આપ્યો કે તે એ જ ભયાનક રૂપમાં રહેશે. તેણે દયા માગી ત્યારે ઋષિએ કહ્યું, “જ્યારે રામ તારા હાથ કાપીને તને વનમાં બાળશે, ત્યારે તું મુક્ત થઈશ.”

પછી બ્રહ્માજીએ આપેલા દીર્ઘ આયુષ્યના ગર્વમાં તેણે ઇન્દ્ર પર હુમલો કર્યો. ઇન્દ્રે વજ્ર માર્યું, જેનાથી તેનું માથું અને સાથળ શરીરમાં ઘૂસી ગયાં. તે જીવી શકે એ માટે ઇન્દ્રે તેને આ લાંબા હાથ અને પેટમાં મોં આપ્યું. કબંધે કહ્યું, “મારા શરીરને અગ્નિદાહ આપો, પછી હું તમને કહીશ કે સીતાને શોધવામાં કોણ મદદ કરી શકે.”

ભાઈઓએ તેના શરીરને એક ખાડામાં મૂકીને અગ્નિ પ્રગટાવ્યો. જ્વાળાઓમાંથી સ્વચ્છ વસ્ત્રો પહેરેલું એક તેજસ્વી દિવ્ય સ્વરૂપ દિવ્ય વિમાનમાં બેઠેલું પ્રગટ થયું. તેણે કહ્યું, “સૂર્યદેવના પુત્ર વાનર સુગ્રીવ સાથે મિત્રતા કરો, જેને તેના મોટા ભાઈ વાલીએ કાઢી મૂક્યો છે. તે પંપા સરોવર પાસેના ઋષ્યમૂક પર્વત પર રહે છે, અને રાક્ષસો જ્યાં જ્યાં રહે છે તે બધા પ્રદેશો તે જાણે છે.” તેણે મતંગ ઋષિના આશ્રમમાં રહેતાં શબરી વિશે પણ કહ્યું, અને પછી આકાશમાં ચાલ્યો ગયો.

શબરીની લાંબી પ્રતીક્ષા

કબંધે બતાવેલા માર્ગે ચાલીને બંને ભાઈ પશ્ચિમ તરફ પંપા સરોવરના પશ્ચિમ કિનારે પહોંચ્યા. ત્યાં મતંગ ઋષિનો આશ્રમ હતો, અને ત્યાં શબરી રહેતાં હતાં, એક વૃદ્ધ તપસ્વિની, જેમણે વર્ષો સુધી મતંગ ઋષિના શિષ્યોની સેવા કરી હતી. બંને રાજકુમારોને જોતાં જ તે ઊભાં થયાં, હાથ જોડીને તેમના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યા અને પગ ધોવા તથા આચમન માટે જળ આપીને સ્વાગત કર્યું.

રામે પ્રેમથી પૂછ્યું, “તમારું તપ બરાબર ચાલે છે ને? તમે શાંતિમાં છો ને?” શબરીએ કહ્યું, “આજે તમારાં દર્શનથી મારું તપ સફળ થયું. જે ઋષિઓની મેં સેવા કરી, તેઓ તમે ચિત્રકૂટ આવ્યા ત્યારે ઉત્તમ લોકમાં ગયા. જતાં પહેલાં તેમણે મને કહ્યું, ‘રામ આ પવિત્ર આશ્રમમાં આવશે. તેમનું અતિથિ તરીકે સ્વાગત કરજે, અને તેમનાં દર્શન કરીને તું અક્ષય લોકમાં જઈશ.’”

“તમારે માટે,” તેમણે કહ્યું, “મેં પંપાના કિનારેથી અનેક પ્રકારનાં વનફળ ભેગાં કર્યાં છે.” રામે પ્રેમથી તેમની ભેટ સ્વીકારી. તેમણે શબરીની ઉંમર કે સાદું જીવન ન જોયું; તેમણે ફક્ત તેમની નિર્મળ ભક્તિ અને વર્ષોની પ્રતીક્ષા જોઈ. શબરીનું આખું જીવન જાણે આ એક દિવસ માટે જ હતું.

પછી તેમણે બંનેને મતંગ વન બતાવ્યું. ત્યાં એ વેદી હતી જ્યાં ઋષિઓ પૂજા કરતા; આજે પણ તે તેમના તપના તેજથી ઝળહળતી હતી. ઋષિઓએ ઝાડ પર સૂકવવા મૂકેલાં વલ્કલ વસ્ત્રો હજી સુકાયાં ન હતાં, અને તેમણે ચડાવેલાં ફૂલ કરમાયાં ન હતાં. તેમણે કહ્યું કે ઋષિઓના સંકલ્પના બળથી સાતે સમુદ્રોનાં જળ તેમના સ્નાન માટે અહીં આવ્યાં હતાં.

પછી રામની આજ્ઞા લઈને શબરીએ પવિત્ર અગ્નિમાં પોતાનું શરીર અર્પણ કર્યું અને વીજળી જેવા તેજસ્વી રૂપે, જ્યાં તેમના ગુરુઓ ગયા હતા તે પવિત્ર લોકમાં ગયાં. રામે લક્ષ્મણને કહ્યું, “આપણે આ અદ્ભુત આશ્રમ જોયો. હવે ચાલો પંપા જઈએ અને સુગ્રીવને શોધીએ.” સીતાહરણ પછી પહેલી વાર રામના હૃદયમાં આશા જાગવા લાગી.