લક્ષ્મણ

જન્મ અને બાળપણ

રાજા દશરથે પુત્રકામેષ્ટિ યજ્ઞ કર્યો ત્યારે દિવ્ય ખીર ત્રણે રાણીઓમાં વહેંચી. સુમિત્રાને બે ભાગ મળ્યા, તેથી તેમણે જોડિયા પુત્રો લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્નને જન્મ આપ્યો. સુમિત્રાના પુત્ર હોવાથી લક્ષ્મણને ઘણી વાર સૌમિત્રિ કહેવામાં આવે છે.

નાનપણથી જ લક્ષ્મણ રામને પોતાના પ્રાણ કરતાં વધુ ચાહતા, જેમ શત્રુઘ્ન ભરતને ચાહતા. વાલ્મીકિ કહે છે કે લક્ષ્મણ વિના રામને ઊંઘ ન આવતી, અને લક્ષ્મણ સાથે ન હોય તો રામ સારું ભોજન પણ ન લેતા. રામ ઘોડા પર શિકારે જતા ત્યારે લક્ષ્મણ ધનુષ્ય લઈને પાછળ પાછળ તેમની રક્ષા કરતા.

વિશ્વામિત્ર ઋષિ યજ્ઞની રક્ષા માટે રામને લઈ ગયા ત્યારે લક્ષ્મણ પણ સાથે ગયા. તેમણે રામ સાથે બલા અને અતિબલા મંત્રો શીખ્યા, રાક્ષસો સામે લડવામાં મદદ કરી, અને છ દિવસ-રાત યજ્ઞની પાસે પહેરો ભર્યો. મિથિલામાં રામનાં સીતા સાથે લગ્ન થયાં ત્યારે લક્ષ્મણનાં લગ્ન સીતાનાં નાનાં બહેન ઊર્મિલા સાથે થયાં.

રામ સાથે વનવાસ

કૈકેયીનાં વરદાનોથી રામને વનવાસ મળ્યો ત્યારે લક્ષ્મણ ક્રોધથી સળગી ઊઠ્યા. તેમણે કહ્યું કે વૃદ્ધ રાજાને ભરમાવવામાં આવ્યા છે, અને રામ માટે બળથી રાજ્ય લઈ લેવાની વાત કરી. રામે શાંતિથી સમજાવ્યું કે પિતાનું વચન પાળવું એ ધર્મ છે, અને જે થયું તે દૈવની ઇચ્છા છે, દ્વેષનું કારણ નથી. લક્ષ્મણે માથું નમાવ્યું અને આજ્ઞા માની.

પછી તેમણે રામ સાથે આવવાની વિનંતી કરી. તેમણે કહ્યું કે તેઓ ધનુષ્ય લઈને રામ-સીતાની આગળ ચાલશે, કોદાળી અને ટોપલી ઊંચકશે, અને તેમના માટે કંદમૂળ અને ફળ લાવશે. રામે હા પાડી. માતા સુમિત્રાએ પ્રખ્યાત શબ્દોથી આશીર્વાદ આપ્યા: “રામને પિતા દશરથ સમજજે, સીતાને મને સમજજે, અને વનને અયોધ્યા સમજજે. દીકરા, સુખેથી જા.”

ગંગાકિનારે પહેલી રાત્રે રામ અને સીતા ઘાસની પથારી પર સૂતાં હતાં, ત્યારે લક્ષ્મણ ધનુષ્ય લઈને વનના રાજા ગુહ સાથે આખી રાત જાગતા રહ્યા. ગુહે કહ્યું કે તેઓ પહેરો ભરશે, લક્ષ્મણ આરામ કરે; પણ લક્ષ્મણે કહ્યું કે મોટા ભાઈ ખુલ્લી જમીન પર સૂતા હોય ત્યારે તેમને ઊંઘ કેમ આવે? ચિત્રકૂટમાં તેમણે પોતાના હાથે બંને માટે પાંદડાંની ઝૂંપડી બાંધી.

વનમાં રક્ષક

ભરત મોટા સમુદાય સાથે ચિત્રકૂટ આવ્યા ત્યારે લક્ષ્મણે ઊંચા સાલવૃક્ષ પર ચડીને સેનાની ધજાઓ જોઈ અને માન્યું કે ભરત હુમલો કરવા આવ્યા છે. તેમણે લડવા માટે ધનુષ્ય ઉપાડ્યું. રામે પ્રેમથી તેમને સુધાર્યા: ભરત આપણને ચાહે છે અને જરૂર સારા મનથી આવ્યા છે. લક્ષ્મણને પોતાની શંકા પર શરમ આવી, અને થોડી જ વારમાં તેમણે ભરતને રડતાં રડતાં રામના ચરણોમાં પડતા જોયા.

દંડકારણ્યમાં લક્ષ્મણ રામની સાથે રાક્ષસ વિરાધ સામે લડ્યા અને ઋષિઓની રક્ષામાં મદદ કરી. પંચવટીમાં તેમણે ફરી ઝૂંપડી બાંધી. રાવણની બહેન શૂર્પણખા સીતા પર ધસી આવી ત્યારે રામની આજ્ઞાથી લક્ષ્મણે તેનાં નાક-કાન કાપ્યાં. પછી ખરની સેના આવી ત્યારે રામ લડતા હતા અને લક્ષ્મણ સીતાને પર્વતની ગુફામાં સુરક્ષિત લઈ ગયા.

પછી સોનેરી હરણ આવ્યું. લક્ષ્મણે રામને ચેતવ્યા કે આ જરૂર વેશ બદલેલો રાક્ષસ મારીચ છે, પણ રામ તેની પાછળ ગયા. રામના અવાજમાં બૂમ સંભળાઈ ત્યારે લક્ષ્મણ સમજી ગયા કે આ છળ છે અને સીતાને છોડવાની ના પાડી. પણ ડરથી વ્યાકુળ સીતાએ તેમના પર ભયંકર આરોપો મૂક્યા. ઊંડા દુઃખ સાથે લક્ષ્મણે વનદેવતાઓને સીતાની રક્ષા કરવા પ્રાર્થના કરી અને રામને શોધવા ગયા. તેઓ દૂર હતા ત્યારે રાવણ સીતાને ઉપાડી ગયો.

સીતાની શોધ

રામે ઝૂંપડી ખાલી જોઈ ત્યારે તેમનું દુઃખ એવા ક્રોધમાં બદલાઈ ગયું કે તેમણે આખા જગતનો નાશ કરવાની વાત કરી. લક્ષ્મણે શાંત અને સમજદાર શબ્દોથી તેમને રોક્યા: અપરાધ એક વ્યક્તિએ કર્યો છે, તેથી તેને શોધવી જોઈએ, આખા જગતને સજા ન કરાય. રામે વાત માની, અને બંને આગળ શોધતા ગયા; રસ્તામાં તેઓ મરણાસન્ન જટાયુને, પછી કબંધ અને શબરીને મળ્યા.

ઋષ્યમૂક પર્વત પર વાનર સુગ્રીવે સીતાએ આકાશમાંથી નાખેલાં ઘરેણાં બતાવ્યાં. રામે લક્ષ્મણને પૂછ્યું કે શું તે આ ઓળખે છે. લક્ષ્મણે કહ્યું કે બાજુબંધ કે કુંડળ તો તેઓ ઓળખતા નથી, પણ ઝાંઝર સારી રીતે ઓળખે છે, કારણ કે રોજ તેઓ ભાભીના ચરણોમાં વંદન કરતા. તેમને માટે સીતા માતા સમાન હતાં.

સુગ્રીવ રાજા બન્યા પછી ચોમાસું વીતી ગયું, અને તેઓ સીતાની શોધમાં મદદ કરવાનું વચન ભૂલી ગયા હોય એવું લાગ્યું. રામે લક્ષ્મણને કિષ્કિંધા મોકલ્યા. લક્ષ્મણ ક્રોધમાં ગયા અને ધનુષ્યની પણછનો એવો ટંકાર કર્યો કે આખું નગર ધ્રૂજી ઊઠ્યું. વાલીનાં વિધવા તારાએ બહાર આવીને મીઠા શબ્દોથી તેમને શાંત કર્યા, અને સુગ્રીવે તરત જ પોતાની સેનાઓ શોધ માટે મોકલી.

લંકાના યુદ્ધના વીર

લંકામાં લક્ષ્મણ મોખરે રહીને લડ્યા. રાવણના પુત્ર ઇન્દ્રજીતે બે વાર બંને ભાઈઓને પાડી દીધા: એક વાર નાગબાણોથી, જેમાંથી મહાન ગરુડે તેમને મુક્ત કર્યા, અને એક વાર બ્રહ્માસ્ત્રથી, જેણે લગભગ આખી સેનાને પાડી દીધી, ત્યાં સુધી કે હનુમાન હિમાલયમાંથી ઔષધિઓ લાવ્યા. લક્ષ્મણે રાવણના બળવાન પુત્ર અતિકાયનો પણ વધ કર્યો.

બીજી એક લડાઈમાં રાવણે લક્ષ્મણ પર પ્રચંડ શક્તિ ફેંકી, જે તેમની છાતીમાં વાગી. લક્ષ્મણ પડ્યા, અને રામ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગયા. વાનર વૈદ્ય સુષેણે હનુમાનને દૂરના પર્વત પરથી ઔષધિઓ લાવવા મોકલ્યા. હનુમાન આખું શિખર ઉપાડી લાવ્યા, અને ઔષધિઓથી લક્ષ્મણ ફરી સાજા અને બળવાન થયા.

ઇન્દ્રજીત અદૃશ્ય થઈ શકતો હતો, અને તેને હરાવવો સૌથી કઠિન હતો. વિભીષણે જણાવ્યું કે તે અજેય બનવા નિકુંભિલાના સ્થાને ગુપ્ત યજ્ઞ કરી રહ્યો છે, ત્યારે રામે લક્ષ્મણને તેને રોકવા મોકલ્યા. લક્ષ્મણ તેની સાથે લાંબું અને ભીષણ યુદ્ધ લડ્યા. અંતે તેમણે ધનુષ્ય પર ઇન્દ્રનું અસ્ત્ર ચડાવીને કહ્યું, “જો દશરથપુત્ર રામ ધર્મનિષ્ઠ અને સત્યવચની હોય, તો આ બાણ ઇન્દ્રજીતનો વધ કરે.” બાણ વાગ્યું, અને ઇન્દ્રજીત પડ્યો.

રામે આનંદથી ભાઈને ભેટી પડ્યા, અને સુષેણે તેમના ઘા રુઝાવ્યા. રાવણના મૃત્યુ પછી રામે લક્ષ્મણને વિભીષણનો લંકાના રાજા તરીકે અભિષેક કરવા મોકલ્યા, કારણ કે રામે વનવાસ દરમિયાન કોઈ નગરમાં પ્રવેશ ન કરવાનું વ્રત લીધું હતું.

પછીનું જીવન અને અંત

અયોધ્યા પાછા ફર્યા પછી રામ લક્ષ્મણને યુવરાજ બનાવવા ઇચ્છતા હતા, પણ લક્ષ્મણે ના પાડી, અને ભરત યુવરાજ બન્યા. લક્ષ્મણે મહેલમાં પણ વન જેટલી જ વફાદારીથી રામની સેવા કરી. તેમના જીવનનું સૌથી કઠિન કામ ત્યારે આવ્યું જ્યારે રામે સગર્ભા સીતાને વાલ્મીકિના આશ્રમ પાસેના વનમાં મૂકી આવવાની આજ્ઞા આપી. લક્ષ્મણે આંસુ સાથે આજ્ઞા પાળી અને ગંગાકિનારે ભાભીને સાચી વાત કહી.

લક્ષ્મણ અને ઊર્મિલાને બે પુત્રો હતા, અંગદ અને ચંદ્રકેતુ, અને પાછળથી રામે તેમને કારુપથ દેશનાં બે નગરોના રાજા બનાવ્યા. રામનાં અંતિમ વર્ષોમાં સ્વયં કાળ રામ સાથે એકાંતમાં વાત કરવા આવ્યો, અને રામે આજ્ઞા કરી કે જે કોઈ વચ્ચે આવે તેણે મરવું પડશે. લક્ષ્મણ દરવાજે પહેરો ભરતા ઊભા રહ્યા.

ત્યારે ક્રોધી સ્વભાવના દુર્વાસા ઋષિ આવ્યા અને તરત રામને મળવાની જીદ કરી, નહીં તો આખા કુળને શાપ આપવાની ધમકી આપી. કુળને બચાવવા લક્ષ્મણ અંદર ગયા, જાણતા હોવા છતાં કે તેની કિંમત તેમનું જીવન હશે. વસિષ્ઠની સલાહથી રામે તેમનો ત્યાગ કર્યો, કારણ કે સજ્જન માટે ત્યાગ મૃત્યુ સમાન છે. લક્ષ્મણ સીધા સરયૂ નદીએ ગયા, યોગમાં બેસી શ્વાસ રોકી દીધો, અને ઇન્દ્ર તથા દેવો તેમને સ્વર્ગમાં લઈ ગયા.

સ્વભાવ અને ગુણો

લક્ષ્મણ સૌથી વધુ પોતાની ભક્તિ માટે યાદ કરાય છે. ચૌદ વર્ષ સુધી તેમણે ઊંઘ, સુખ અને પોતાનું પારિવારિક જીવન છોડ્યું, જેથી રામ અને સીતા સુરક્ષિત રહે. તેમણે પોતાના માટે કદી કંઈ માગ્યું નહીં; યુવરાજનું પદ પણ તેમણે નકાર્યું.

તેઓ પ્રામાણિક અને તેજસ્વી સ્વભાવના પણ હતા. અન્યાય સામે તેઓ ઊંચા અવાજે બોલતા, અને ક્યારેક તેમનો ગુસ્સો ઉતાવળે ભભૂકી ઊઠતો, જેમ ચિત્રકૂટમાં ભરત સામે થયું. છતાં રામ સુધારતા ત્યારે તેઓ હંમેશાં સાંભળતા, અને તેમનો ગુસ્સો કદી પોતાના માટે નહીં, માત્ર પ્રિયજનો માટે હતો. સીતાએ કઠોર શબ્દો કહ્યા ત્યારે પણ તેમણે કઠોર જવાબ ન આપ્યો, પણ દેવોને તેમની રક્ષા કરવા પ્રાર્થના કરી.