કૈકેયી

કેકયની રાજકુમારી

કૈકેયી ઉત્તર-પશ્ચિમના કેકય દેશના રાજા અશ્વપતિની પુત્રી હતાં. તેમના ભાઈ રાજકુમાર યુધાજિત હતા. દશરથ સાથે લગ્ન કરીને તેઓ અયોધ્યા આવ્યાં ત્યારે તેમની સાથે વૃદ્ધ દાસી મંથરા પણ આવી, જે બાળપણથી પિયરમાં તેમની સાથે રહેતી હતી.

કૈકેયી સુંદર, તેજસ્વી અને હિંમતવાન હતાં. બધી રાણીઓમાં દશરથ તેમને સૌથી વધુ ચાહતા અને ઘણી વાર તેમના મહેલમાં રહેતા. યજ્ઞ પછી દિવ્ય પાયસ વહેંચાયું ત્યારે કૈકેયીને પણ ભાગ મળ્યો, અને તેમણે ભરતને જન્મ આપ્યો — એક ઉમદા અને ધર્મી રાજકુમાર, જે પછી રામ પ્રત્યેના પ્રેમ માટે પ્રખ્યાત થયા.

ચારેય રાજકુમારોનાં લગ્ન પછી કૈકેયીના ભાઈ યુધાજિત ભરતને, શત્રુઘ્ન સાથે, કેકયમાં તેમના નાના પાસે લઈ ગયા. અયોધ્યા પર મોટું તોફાન આવ્યું ત્યારે બંને ત્યાં જ હતા, તેથી ભરતને પોતાની માતાની યોજનાની કંઈ ખબર ન હતી.

યુદ્ધ અને બે વરદાન

રામના જન્મ ઘણા પહેલાં દેવો અને અસુરો વચ્ચે યુદ્ધ થયું, અને દશરથ શંબર નામના શક્તિશાળી અસુર સામે ઇન્દ્રને મદદ કરવા ગયા. કૈકેયી પણ સાથે ગયાં. ભીષણ લડાઈમાં રાજા ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા અને બેભાન થઈ ગયા. કૈકેયી તેમને રણભૂમિમાંથી દૂર લઈ ગયાં અને તેમનો જીવ બચાવ્યો.

આભારવશ દશરથે તેમને બે વરદાન આપ્યાં — બે ઇચ્છાઓ, જે તેઓ માગે ત્યારે પૂરી કરવાનું વચન. કૈકેયીએ કહ્યું કે તેઓ પછી માગશે. વર્ષો સુધી એ વચન ભુલાઈ ગયું. કૈકેયીએ એક વાર આ વાત પોતાની દાસી મંથરાને કહી હતી, પણ તેનું શું પરિણામ આવશે તેની કલ્પના પણ ન હતી.

રામ પ્રત્યે પ્રેમ

રામના બાળપણ અને યુવાનીમાં કૈકેયી તેમને ખૂબ ચાહતાં. રામ પણ પોતાની માતા જેટલા જ આદરથી તેમની સેવા કરતા. મંથરા દોડતી આવી અને કહ્યું કે બીજી સવારે રામનો અભિષેક થશે, ત્યારે કૈકેયી ખુશ થઈ ગયાં. શુભ સમાચારના ઇનામ તરીકે તેમણે મંથરાને એક કીમતી ઘરેણું આપ્યું.

“મારા માટે રામ ભરત જેટલો જ વહાલો છે,” તેમણે કહ્યું. “તે કૌશલ્યા કરતાં પણ વધારે મારી સેવા કરે છે. રાજ્ય તેનું હોય તો તે ભરતનું પણ છે.” આ શબ્દોમાં મન ફરી જાય તે પહેલાંનાં સારાં કૈકેયી દેખાય છે.

શરૂઆતમાં તો કૈકેયીએ મંથરા સાથે દલીલ પણ કરી. તેમણે દાસીને યાદ કરાવ્યું કે રામ મોટા પુત્ર છે, વિદ્વાન અને સત્યવાદી છે, અને રાજગાદી ન્યાયથી તેમની જ છે. “રામ સો વર્ષ રાજ કરે પછી,” તેમણે કહ્યું, “ભરતને પણ બાપદાદાનું રાજ્ય મળશે.” મંથરા વારંવાર દબાણ કરતી રહી ત્યારે જ તેમનું મન ડગવા લાગ્યું.

એક અંધારી રાત

પણ મંથરાએ ઘરેણું ફેંકી દીધું અને બોલતી રહી. તેણે ચેતવણી આપી કે રામ રાજા બનશે એટલે કૌશલ્યા મહેલમાં રાજ કરશે, કૈકેયી તેમની દાસી બનશે, અને ભરતને દૂર મોકલી દેવાશે અથવા મારી પણ નખાશે. ધીમે ધીમે કૈકેયીના મનમાં ભય અને ઈર્ષ્યા પેઠાં. મંથરાએ તેમને બે વરદાન યાદ કરાવ્યાં અને શું માગવું તે બરાબર સમજાવ્યું.

કૈકેયીએ ઘરેણાં ઉતારી નાખ્યાં, મેલું વસ્ત્ર પહેર્યું અને “કોપભવન”ની ખુલ્લી જમીન પર સૂઈ ગયાં. આનંદથી ભરેલા દશરથ આવ્યા અને તેમને ત્યાં જોયાં, ત્યારે તેમને ખુશ કરવા કંઈ પણ કરવાનું વચન આપ્યું, રામના જ સોગંદ ખાઈને. ત્યારે કૈકેયીએ પોતાનાં વરદાન માગ્યાં: ભરતનો રાજ્યાભિષેક થાય, અને રામ તપસ્વીના વેશે ચૌદ વર્ષ દંડકારણ્યમાં રહે.

રાજાએ આખી રાત તેમના પગે પડીને વિનંતી કરી. કૈકેયી અડગ રહ્યાં. સવારે તેમણે રામને બોલાવીને પોતે જ વાત કહી. રામે શાંતિથી સ્વીકાર્યું અને એ જ દિવસે જવાનું કહ્યું. સમય આવ્યો ત્યારે કૈકેયી વનવાસી તપસ્વીઓનાં વલ્કલ વસ્ત્રો લઈ આવ્યાં. સીતાને પણ વલ્કલ પહેરવા અપાય છે એ જોઈને વસિષ્ઠે પણ તેમને ઠપકો આપ્યો.

સારથિ સુમંત્ર એટલા વ્યથિત થયા કે તેમણે કૈકેયીને તેમની જ માતાની એક કડવી કથા કહી, જેમણે એક વાર પોતાની જિદને પતિના જીવ કરતાં વધારે મહત્ત્વ આપ્યું હતું. છતાં કૈકેયી ન બદલાયાં. રામ, સીતા અને લક્ષ્મણ ગયા, અને કૈકેયીનો ત્યાગ કરી ચૂકેલા દશરથ છ રાત પછી શોકમાં મૃત્યુ પામ્યા.

ભરતનો રોષ

કૈકેયીએ આ બધું ભરત માટે કર્યું હતું. પણ ભરત કેકયથી પાછા આવ્યા અને માતાએ ખુશીથી કહ્યું કે હવે રાજ્ય તારું છે, ત્યારે ભરત હચમચી ગયા. તેઓ પિતા અને રામ માટે રડ્યા અને ભારે ક્રોધથી માતાને કહ્યું કે તમે કુળનો નાશ કર્યો છે, અને હું ક્યારેય રાજગાદી નહીં લઉં.

રામને પાછા લાવવા ભરત ચિત્રકૂટ ગયા, અને કૈકેયી પણ બીજી રાણીઓ સાથે ગયાં. રામે બધી માતાઓનો આદરથી સત્કાર કર્યો. તેમણે પિતાનું વચન તોડવાની ના પાડી, પણ ભરતને કહ્યું કે કૈકેયી પર ગુસ્સો ન કરે અને તેમની સંભાળ રાખે. રામે પહેલાં પણ કહ્યું હતું કે કૈકેયીના મનનું અચાનક બદલાવું દૈવનું જ કામ હશે, કારણ કે તેઓ હંમેશાં તેમને ચાહતાં હતાં.

ભરતે રામની પાદુકા સિંહાસન પર મૂકી, રામના સેવક તરીકે નંદીગ્રામથી રાજ ચલાવ્યું. કૈકેયીએ એ ચૌદ વર્ષ અયોધ્યામાં વિતાવ્યાં, અને પોતાના જ પુત્રને પોતે જીતેલું રાજ્ય નકારતો જોયો.

ક્ષમા અને પુનરાગમન

રાવણના પતન પછી દશરથ સ્વર્ગમાંથી પ્રગટ થયા. રામે તેમને કૈકેયી અને ભરતનો ત્યાગ પાછો ખેંચવા વિનંતી કરી, અને રાજાએ સ્વીકાર્યું. રામ ઘરે પાછા આવ્યા ત્યારે કૈકેયી કૌશલ્યા અને સુમિત્રા સાથે નંદીગ્રામ તેમને મળવા ગયાં, અને રામ પોતાની માતાને નમ્યા તેમ જ તેમને પણ નમ્યા.

કૈકેયી સરળ પાત્ર નથી. તેઓ હિંમતવાન અને પ્રેમાળ હતાં, છતાં ભયની એક રાતમાં તેમણે મોટું દુઃખ સર્જ્યું. તેમની કથા ભક્તોને યાદ કરાવે છે કે ખોટી સલાહ કેટલી સહેલાઈથી સારા હૃદયને ઝેરી બનાવી શકે છે, અને રામે આ ભૂલનો જવાબ પણ ધીરજ અને આદરથી આપ્યો.