શત્રુઘ્ન

જન્મ અને પરિવાર

રાજા દશરથના મોટા યજ્ઞ પછી પવિત્ર પાયસ ત્રણેય રાણીઓમાં વહેંચાયું. કૌશલ્યાને અડધો ભાગ મળ્યો, અને રાણી સુમિત્રાને બે વખત ભાગ મળ્યો, તેથી તેમણે જોડિયા પુત્રો લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્નને જન્મ આપ્યો. વાલ્મીકિ કહે છે કે બંનેનો જન્મ આશ્લેષા નક્ષત્રમાં થયો હતો, અને ચારેય રાજકુમારોની જેમ તેમનામાં પણ ભગવાન વિષ્ણુના તેજનો અંશ હતો.

શત્રુઘ્ન નામનો અર્થ છે “શત્રુઓનો નાશ કરનાર.” નાનપણથી જ તેઓ ભરતને સમર્પિત હતા, જેમ લક્ષ્મણ રામને સમર્પિત હતા. ભાઈઓની આ બંને જોડી કદી છૂટી પડતી નહીં. ચારેય રાજકુમારોએ વેદ અને ધનુર્વિદ્યા શીખી, પિતા અને ગુરુઓની આદરથી સેવા કરી અને અયોધ્યાની પ્રજાના લાડકા બનીને મોટા થયા.

મિથિલામાં રામ અને સીતાનાં લગ્ન થયાં ત્યારે શત્રુઘ્નનાં લગ્ન શ્રુતકીર્તિ સાથે થયાં, જે રાજા જનકના નાના ભાઈ કુશધ્વજની નાની દીકરી હતી. તેની મોટી બહેન માંડવીનાં લગ્ન ભરત સાથે થયાં. થોડા સમય પછી શત્રુઘ્ન ભરત સાથે તેમના નાનાના દેશ કેકય ગયા, એટલે રામને વનમાં મોકલવામાં આવ્યા ત્યારે તેઓ પણ દૂર હતા.

અયોધ્યામાં દુઃખ અને ક્રોધ

બંને ભાઈઓ ઘેર પાછા આવ્યા ત્યારે પિતાનું અવસાન થઈ ગયું હતું અને રામ, સીતા અને લક્ષ્મણ વનમાં જતાં રહ્યાં હતાં. શત્રુઘ્ન દુઃખ અને ક્રોધથી ભરાઈ ગયા. તેઓ મોટેથી વિચારવા લાગ્યા કે આટલા બળવાન અને બહાદુર લક્ષ્મણે રામને વનમાં મોકલતાં પહેલાં રાજાને આવો અન્યાયી નિર્ણય લેતા કેમ ન રોક્યા.

એ જ વખતે મંથરા, જેની વાતોએ કૈકેયીનું મન ફેરવી નાખ્યું હતું, સુંદર વસ્ત્રો અને ઘરેણાં પહેરીને ત્યાંથી પસાર થઈ. દ્વારપાળોએ શત્રુઘ્નને કહ્યું કે આ બધી મુશ્કેલીનું કારણ આ જ છે. ગુસ્સામાં શત્રુઘ્ને તેને પકડીને ઘસડી, અને બીજી દાસીઓ ડરીને ભાગી ગઈ.

ભરતે તેમને રોક્યા. તેમણે કહ્યું કે સ્ત્રીનો વધ કદી ન કરાય, અને જો રામ આ વાત સાંભળશે તો આપણી સાથે ફરી કદી નહીં બોલે. શત્રુઘ્ને તરત તેને છોડી દીધી. આમાં તેમનો સ્વભાવ દેખાય છે: અન્યાય જુએ ત્યારે ઉગ્ર, પણ મોટા ભાઈની વાત માનવા હંમેશાં તૈયાર.

ચિત્રકૂટ અને નંદીગ્રામમાં ભરત સાથે

રામને પાછા આવવા વિનંતી કરવા શત્રુઘ્ન ભરત સાથે વનમાં ગયા. ચિત્રકૂટમાં તેઓ પણ રડતાં રડતાં રામના પગમાં પડ્યા. રામે ભરતને પાદુકા આપી ત્યારે શત્રુઘ્નને પણ એક ખાસ જવાબદારી સોંપી: “માતા કૈકેયીનું રક્ષણ કરજે અને તેમના પર ગુસ્સો ન કરતો. મારા અને સીતાના સોગંદ આપીને હું તને આ કહું છું.”

ચૌદ વર્ષ સુધી ભરત નંદીગ્રામથી રામના નામે રાજ ચલાવતા રહ્યા, અને શત્રુઘ્ન તેમની પડખે ઊભા રહ્યા. તેઓ લંકાના યુદ્ધમાં ન ગયા; તેમની ફરજ રાજ્યને સુરક્ષિત રાખવામાં અને માતાઓની સંભાળ લેવામાં મદદ કરવાની હતી. રામ પાછા આવે છે એવા સમાચાર આવ્યા ત્યારે ભરતે શત્રુઘ્નને નગર તૈયાર કરવા કહ્યું, અને રામના સ્વાગત માટે રસ્તા સાફ કરી, પાણી છાંટીને શણગારવામાં આવ્યા.

રામ આવ્યા ત્યારે શત્રુઘ્ન ભરત, માતાઓ અને નગરજનો સાથે નંદીગ્રામ ગયા. ચૌદ લાંબાં વર્ષના વિયોગ પછી તેમણે રામ અને લક્ષ્મણના પગે પડીને પ્રણામ કર્યા અને ઊંડા આદરથી સીતાને વંદન કર્યાં. રાજ્યાભિષેક માટે રામ અયોધ્યામાં પ્રવેશ્યા ત્યારે શત્રુઘ્ને જ તેમના માથા પર સફેદ રાજછત્ર ધર્યું હતું.

લવણનું કાર્ય

રામના રાજ્યાભિષેકનાં વર્ષો પછી ચ્યવન મુનિની આગેવાનીમાં યમુના કિનારેથી ઋષિઓનું એક જૂથ આવ્યું. તેમણે લવણ નામના ક્રૂર રાક્ષસની ફરિયાદ કરી, જે મધુપુરમાંથી રાજ કરતો હતો અને તપસ્વીઓને હેરાન કરતો હતો. તે મધુનો પુત્ર હતો, જેને એક વખત ભગવાન શિવ પાસેથી એક શક્તિશાળી ત્રિશૂળ મળ્યું હતું. જ્યાં સુધી લવણના હાથમાં એ ત્રિશૂળ હોય ત્યાં સુધી કોઈ તેને હરાવી ન શકે.

રામે પૂછ્યું કે કયો ભાઈ જશે. ભરત તૈયાર થયા, પણ શત્રુઘ્ને આગળ આવીને આ કામ પોતે માગ્યું અને કહ્યું કે રામ દૂર હતા ત્યારે ભરતે ઘણી સેવા કરી છે. રામે સંમતિ આપી, અને શત્રુઘ્ન જાય તે પહેલાં તેમને મધુના દેશના રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો. તેમણે એક દિવ્ય બાણ પણ આપ્યું — એ જ બાણ, જેનાથી ભગવાન વિષ્ણુએ ઘણા સમય પહેલાં મધુ અને કૈટભ નામના દૈત્યોનો નાશ કર્યો હતો.

રામે તેમને સમજદાર સલાહ પણ આપી. લવણ રોજ ત્રિશૂળ વગર શિકારે જાય છે, તેથી શત્રુઘ્ને નગરના દરવાજે રાહ જોવી અને તે ત્રિશૂળ લેવા અંદર જાય તે પહેલાં જ તેને પડકારવો. મનમાં આ યોજના અને પાછળ સેના લઈને શત્રુઘ્ન યમુના તરફ નીકળ્યા.

વાલ્મીકિનો આશ્રમ અને મધુપુરમાં વિજય

રસ્તામાં શત્રુઘ્ન એક રાત વાલ્મીકિ મુનિના આશ્રમમાં રોકાયા. સંજોગવશાત્ એ જ રાતે અયોધ્યા છોડીને ત્યાં રહેતાં સીતાએ જોડિયા પુત્રોને જન્મ આપ્યો. મધરાતે નાના શિષ્યો આ શુભ સમાચાર વાલ્મીકિ પાસે લઈ ગયા, અને શત્રુઘ્ને એ સાંભળ્યું ત્યારે તેઓ આનંદથી ભરાઈ ગયા.

શત્રુઘ્ન યમુના પહોંચ્યા અને રામની સલાહ પ્રમાણે જ નગરના દરવાજે રાહ જોઈ. લવણ શિકારેથી પાછો આવ્યો ત્યારે તેણે જોયું કે એક યુવાન રાજકુમાર તેનો રસ્તો રોકીને ઊભો છે. ભીષણ દ્વંદ્વયુદ્ધ થયું. છેવટે શત્રુઘ્ને વિષ્ણુનું બાણ ધનુષ્ય પર ચડાવીને છોડ્યું, અને લવણ પોતાના ત્રિશૂળ સુધી પહોંચ્યા વગર જ પડ્યો; ત્રિશૂળ પછી ભગવાન શિવ પાસે પાછું ગયું. દેવો અને ઋષિઓ આનંદિત થયા.

દેવોએ વરદાન આપવાનું કહ્યું ત્યારે શત્રુઘ્ને માગ્યું કે ત્યાંનું સુંદર નગર જલદી વસી જાય. તેમણે યમુના કિનારે મધુરા નગર વસાવ્યું, અને બારમા વર્ષ સુધીમાં તે સુખી લોકો, લીલાં ખેતરો અને ધમધમતાં બજારોથી ભરાઈ ગયું. આ એ જ નગર છે જે આજે મથુરા તરીકે ઓળખાય છે.

પછીનું જીવન અને સ્વભાવ

બારમા વર્ષે શત્રુઘ્ન રામને મળવા નીકળ્યા. ફરી તેઓ વાલ્મીકિના આશ્રમમાં રોકાયા, અને ત્યાં તેમણે સંગીત સાથે ગવાતી રામની કથા સાંભળી. તેઓ અને તેમના સૈનિકો ભાવવિભોર થઈને રડી પડ્યા અને આશ્ચર્યમાં ડૂબી ગયા, પણ શત્રુઘ્ને મુનિને એ વિશે કશું પૂછ્યું નહીં. અયોધ્યામાં તેઓ રામ પાસે રહેવા ઇચ્છતા હતા, પણ સાત દિવસ પછી રામે પ્રેમથી તેમને પ્રજાની સંભાળ માટે પાછા મોકલ્યા.

રામે પૃથ્વી છોડવાનો નિર્ણય કર્યો ત્યારે શત્રુઘ્ને પોતાના બંને પુત્રોનો અભિષેક કર્યો — સુબાહુનો મધુરામાં અને શત્રુઘાતીનો વિદિશામાં — અને ઉતાવળે ભાઈ પાસે પહોંચ્યા. ભરત સાથે તેઓ પણ રામની પાછળ સરયૂમાં પ્રવેશ્યા. શત્રુઘ્નનું જીવન બતાવે છે કે પ્રશંસાની આશા વગર કરેલી શાંત, સ્થિર સેવા કોઈ પણ પ્રસિદ્ધ પરાક્રમ જેટલી જ મહાન છે.