ગુહ

નિષાદોના રાજા

નિષાદો વન અને નદીના લોકો હતા. તેઓ ગંગાનાં પાણીને સારી રીતે ઓળખતા, માછલી પકડતા, વનમાં શિકાર કરતા અને હોડીમાં ફરતા. ગુહ તેમના રાજા હતા, બળવાન અને આદરણીય, અને તેમની આસપાસ ઘણા સગાં અને યોદ્ધાઓ હતા. તેમનું નગર શૃંગવેરપુર ગંગાના કિનારે હતું.

વાલ્મીકિ ગુહના જન્મ કે પરિવાર વિશે કશું કહેતા નથી, પણ સૌથી મહત્ત્વની વાત કહે છે: ગુહ રામના મિત્ર હતા, રામને પોતાના આત્મા જેટલા પ્રિય. વનવાસ પહેલાં પણ અયોધ્યાના રાજકુમાર અને વનવાસી પ્રજાના રાજા વચ્ચે પ્રેમનો સંબંધ હતો.

શૃંગવેરપુરમાં રામનું સ્વાગત

રામ સીતા અને લક્ષ્મણ સાથે અયોધ્યાથી નીકળ્યા ત્યારે સારથિ સુમંત્ર તેમને ગંગા સુધી લાવ્યા. તેઓ શૃંગવેરપુર પાસે એક મોટા ઇંગુદી વૃક્ષ નીચે રોકાયા. રામ આવ્યા છે એ સાંભળતાં જ ગુહ મંત્રીઓ અને સગાં સાથે દોડી આવ્યા. રામને વનવાસીના વેશમાં જોઈને ગુહ ખૂબ દુઃખી થયા. રામે તેમને પ્રેમથી ભેટી પડ્યા, અને ગુહે નમીને પૂછ્યું કે હું આપની શી સેવા કરું.

ગુહે કહ્યું, “જેમ અયોધ્યા તમારી છે, તેમ આ ભૂમિ પણ તમારી છે. તમારા જેવો પ્રિય અતિથિ બીજા કોને મળે?” તેઓ ચોખા, મીઠાઈ અને અનેક પ્રકારનાં ભોજન-પીણાં લાવ્યા અને રાત માટે નરમ પથારી આપી. પણ રામે પ્રેમથી ના પાડી. “મેં વનવાસી તપસ્વીનું વ્રત લીધું છે,” તેમણે કહ્યું. “હું ફળ-મૂળ પર જીવીશ. માત્ર મારા પિતાના પ્રિય ઘોડાઓને ચારો આપો.” ગુહે આનંદથી એમ જ કર્યું.

એ રાતે રામ અને સીતા ઇંગુદી વૃક્ષ નીચે ઘાસની પથારી પર સૂતાં. સવારે રામે ગુહ પાસે વડનું દૂધ મંગાવ્યું, અને તેમણે તથા લક્ષ્મણે તેનાથી ઋષિઓની જેમ જટા બાંધી. ગુહ કુશળ નાવિકો સાથે સારી હોડી લાવ્યા. રામે સુમંત્રને અયોધ્યા પાછા મોકલ્યા, મિત્રની વિદાય લીધી અને સીતા-લક્ષ્મણ સાથે ગંગા પાર કરી.

લક્ષ્મણ સાથે જાગરણની રાત

રામ અને સીતા સૂતાં હતાં ત્યારે લક્ષ્મણ ધનુષ લઈને જાગતા રહ્યા. ગુહે તેમને કહ્યું, “મેં તમારા માટે આરામદાયક પથારી બનાવી છે. અમે વનવાસીઓ કષ્ટ સહેવા ટેવાયેલા છીએ. શાંતિથી સૂઈ જાઓ; હું મારા લોકો સાથે રામની રક્ષા કરીશ, કારણ કે આખા જગતમાં મને તેમનાથી વધુ પ્રિય કોઈ નથી.”

લક્ષ્મણે આભાર માન્યો પણ આરામ ન કર્યો. “રામ સીતા સાથે જમીન પર સૂતા હોય ત્યારે હું કેવી રીતે સૂઈ શકું, કે મારા સુખનો વિચાર કરું?” તેમણે કહ્યું. આખી રાત બંને સાથે બેઠા, અને લક્ષ્મણે પિતાના દુઃખ અને અયોધ્યાના શોકની વાત કરી. તેમને ડર હતો કે રામના વિયોગનું દુઃખ વૃદ્ધ રાજા સહી નહીં શકે. ગુહ સાંભળતા રહ્યા અને સવાર સુધી તેમની સાથે રડ્યા.

ભરતની પરીક્ષા

થોડા સમય પછી નદીકિનારે એક વિશાળ સેના દેખાઈ. એ ભરત હતા, જે રાણીઓ, પુરોહિતો અને પ્રજા સાથે અયોધ્યાથી આવતા હતા. ગુહને શંકા થઈ. તેમણે સગાંને કહ્યું, “જો ભરત રામનું અહિત કરવા માગતા હોય તો આપણે તેમને પાર જવા નહીં દઈએ.” તેમણે પાંચસો હોડીઓ તૈયાર રાખવાનો આદેશ આપ્યો, દરેકમાં સો યુવાન યોદ્ધાઓ.

પછી ગુહ ભરતના મનમાં શું છે તે જાણવા માછલી, માંસ, મધ અને પોતાની પ્રજાના બીજા ખાદ્ય પદાર્થોની ભેટ લઈને તેમને મળવા ગયા. ભરતે ભરદ્વાજ ઋષિના આશ્રમનો રસ્તો પૂછ્યો. ગુહે પ્રામાણિકપણે કહ્યું, “મારા લોકો તમને રસ્તો બતાવશે. પણ આટલી મોટી સેના જોઈને મને ડર લાગે છે કે તમે રામનું અહિત કરવા માગો છો.” ભરતે કહ્યું, “એવો સમય કદી ન આવે. રામ મારા પિતા સમાન છે. હું તેમને પાછા લાવવા જાઉં છું.” ગુહનો ચહેરો આનંદથી ખીલી ઊઠ્યો, અને તેમણે ભરતની પ્રશંસા કરી કે જગતમાં તમારા જેવું કોઈ નથી, કારણ કે વિના પ્રયત્ને મળેલું રાજ્ય તમે છોડી રહ્યા છો.

એ રાતે ગુહે ભરતને રામના રોકાણની બધી વાત કહી: રામે કેવી રીતે સમૃદ્ધ ભોજનની ના પાડી, ઇંગુદી વૃક્ષ નીચે ઘાસ પર કેવી રીતે સૂતા અને લક્ષ્મણે કેવી રીતે ચોકી કરી. રામ અને લક્ષ્મણે તપસ્વીઓની જેમ જટા બાંધી છે એ સાંભળતાં ભરત શોકથી ઢળી પડ્યા. ગુહે તેમને ઘાસની પથારી બતાવી, જે હજી રામ-સીતા સૂતાં હતાં ત્યાં દબાયેલી હતી. સવારે ગુહની હોડીઓએ ભરત અને તેમની આખી સેનાને ગંગા પાર કરાવી.

રામના પાછા ફરવાના સમાચાર

ગુહની મિત્રતા ભુલાઈ નહીં. વનવાસના અંતે, લંકામાં વિજય પછી, રામ પુષ્પક વિમાનમાં અયોધ્યા તરફ પાછા આવતાં ભરદ્વાજ ઋષિના આશ્રમે રોકાયા. ત્યાંથી તેમણે હનુમાનને સંદેશ સાથે આગળ મોકલ્યા, અને કહ્યું કે પહેલાં શૃંગવેરપુર જઈને મારા મિત્ર ગુહને કહેજો કે રામ કુશળ છે અને ઘરે આવે છે.

રામે કહ્યું કે પોતાના આત્મા જેવા પ્રિય મિત્ર ગુહ આ સમાચારથી ખૂબ આનંદિત થશે, અને તેઓ હનુમાનને ભરત સુધીનો રસ્તો અને અયોધ્યાના સમાચાર કહેશે. હનુમાને શૃંગવેરપુર જઈ ગુહને કહ્યું, “તમારા મિત્ર રામ ભરદ્વાજના આશ્રમે છે; કાલે તમે તેમને જોશો,” અને પછી ભરતને મળવા આગળ ઊડ્યા. આમ નિષાદરાજ રામના પાછા ફરવાના સમાચાર સાંભળનારા સૌથી પહેલા લોકોમાંના એક હતા.

સ્વભાવ અને ગુણો

ગુહ સરળ, પ્રેમાળ અને અત્યંત વફાદાર હતા. રામે રાજ્ય ગુમાવ્યું તેની તેમને પરવા ન હતી; રાજકુમાર હોય કે તપસ્વી, તેઓ રામને એટલો જ પ્રેમ કરતા અને તેમના મિત્ર હોવાનો ગર્વ અનુભવતા. તેમણે પોતાનું સર્વસ્વ ધર્યું, અને રામે ના પાડી ત્યારે રામ સ્વીકારે તે રીતે સેવા કરી.

તેમની વફાદારી વિવેકભરી પણ હતી. મિત્ર માટે લડવા તૈયાર હોવા છતાં તેમણે આંખ મીંચીને ભરત પર હુમલો ન કર્યો. પહેલાં પરીક્ષા કરી, તેમનો જવાબ સાંભળ્યો અને પછી પૂરા હૃદયથી મદદ કરી. વાલ્મીકિ બતાવે છે કે સાચો મિત્ર આપણી રક્ષા કરે છે, પણ બીજાનો ન્યાય પણ યોગ્ય રીતે કરે છે.