ભરત

જન્મ અને પરિવાર

ભરતની કથા અયોધ્યાના રાજા દશરથના મોટા યજ્ઞથી શરૂ થાય છે. રાજાને પુત્ર નહોતો. પુત્રકામેષ્ટિ યજ્ઞના અંતે અગ્નિમાંથી એક તેજસ્વી પુરુષ પવિત્ર પાયસનું પાત્ર લઈને પ્રગટ થયો. દશરથે તે પાયસ પોતાની ત્રણેય રાણીઓમાં વહેંચ્યું. કૌશલ્યાએ રામને, કૈકેયીએ ભરતને અને સુમિત્રાએ જોડિયા પુત્રો લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્નને જન્મ આપ્યો. વાલ્મીકિ કહે છે કે દરેક રાજકુમારમાં ભગવાન વિષ્ણુના તેજનો અંશ હતો.

ભરતનો જન્મ પુષ્ય નક્ષત્રમાં થયો હતો. ચારેય ભાઈઓ મોટા થયા તેમ પ્રેમથી બે-બેની જોડી બની ગઈ. લક્ષ્મણ હંમેશાં રામની સાથે બીજા પડછાયાની જેમ રહેતા, અને એ જ રીતે શત્રુઘ્ન ભરતને સમર્પિત હતા. ચારેયે વેદ અને શસ્ત્રવિદ્યા શીખી, અને ચારેય પોતાના સારા સ્વભાવ, વડીલો પ્રત્યેના માન અને અયોધ્યાની પ્રજા પ્રત્યેની દયા માટે જાણીતા હતા.

મિથિલામાં રામે શિવનું ધનુષ્ય તોડીને સીતાને મેળવ્યાં ત્યારે બાકીના ભાઈઓનાં લગ્ન પણ એ જ પ્રસંગે થયાં. ભરતનાં લગ્ન માંડવી સાથે થયાં, જે રાજા જનકના નાના ભાઈ કુશધ્વજની દીકરી હતી, એટલે કે સીતાની પિતરાઈ બહેન. થોડા સમય પછી ભરતના મામા યુધાજિત તેમને કેકય દેશમાં તેમના નાના પાસે લઈ જવા આવ્યા. શત્રુઘ્ન પણ સાથે ગયા, અને બંને ભાઈઓ ત્યાં લાંબો સમય રહ્યા.

સૂના મહેલમાં પાછા ફર્યા

ભરત કેકયમાં હતા ત્યારે અયોધ્યામાં બધું બદલાઈ ગયું. દાસી મંથરાની વાતોમાં આવીને કૈકેયીએ દશરથ પાસે એક વખત આપેલાં બે વરદાન માગ્યાં: ભરતનો રાજ્યાભિષેક થાય અને રામ ચૌદ વર્ષ વનમાં રહે. રામ સીતા અને લક્ષ્મણ સાથે વનમાં ગયા અને વૃદ્ધ રાજા દુઃખમાં દેહ છોડી ગયા. વસિષ્ઠ મુનિએ ઝડપી દૂતોને કેકય મોકલ્યા અને કહ્યું કે શું બન્યું છે તે કહેવું નહીં.

કેકયમાં ભરતને પિતા વિશે એક ભયાનક સપનું આવ્યું અને તેમનું મન બેચેન રહ્યું. દૂતો આવ્યા કે તરત તેઓ ઉતાવળે ઘેર આવ્યા. અયોધ્યા શાંત અને ઉદાસ લાગતી હતી. તેઓ પહેલાં માતા પાસે ગયા. કૈકેયીએ જાણે કોઈ શુભ સમાચાર હોય તેમ કહ્યું કે પિતાનું અવસાન થયું છે અને રામ વનમાં છે, એટલે હવે રાજ્ય તારું છે. ભરતનું હૈયું વીંધાઈ ગયું.

તેમણે માતાને બહુ કડવાં વેણ કહ્યાં કે તેમણે આખા કુળનો નાશ કર્યો છે અને આ રીતે મળેલું રાજ્ય તેઓ કદી નહીં સ્વીકારે. પછી તેઓ રાણી કૌશલ્યા પાસે ગયા. દુઃખમાં ડૂબેલાં કૌશલ્યાને લાગ્યું કે કદાચ ભરતે જ આ બધું ઇચ્છ્યું હશે. ભરત તેમના પગમાં પડ્યા અને એક પછી એક સોગંદ ખાઈને કહ્યું કે તેમને કશી ખબર નહોતી. કૌશલ્યાએ તેમને છાતીએ લગાડ્યા અને બંને સાથે રડ્યાં.

શત્રુઘ્ને મંથરાને સુંદર ઘરેણાં પહેરેલી જોઈ અને ગુસ્સામાં પકડી લીધી, ત્યારે ભરતે જ તેમને રોક્યા. તેમણે કહ્યું કે સ્ત્રીનો વધ કદી ન કરાય, અને જો આપણે એવું કરીએ તો રામ આપણી સાથે ફરી કદી વાત નહીં કરે. ત્યાર પછી ભરતે દીકરાની ફરજ પ્રમાણે ઊંડા દુઃખ સાથે પિતાના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા.

ચિત્રકૂટની યાત્રા

મંત્રીઓ અને વસિષ્ઠે ભરતને રાજગાદી સંભાળવા કહ્યું, ત્યારે તેમણે આખી સભા સામે ના પાડી. તેમણે કહ્યું કે રાજ્ય સૌથી મોટા ભાઈ રામનું છે, અને જાહેર કર્યું કે તેઓ વનમાં જઈને રામને પાછા લાવશે. વનમાં રસ્તો બનાવવામાં આવ્યો, અને ભરત માતાઓ, પુરોહિતો, સેના અને રામને ફરી જોવા આતુર નગરજનોના ટોળા સાથે નીકળ્યા.

ગંગા કિનારે રામના મિત્ર, નિષાદરાજ ગુહને પહેલાં શંકા થઈ કે ભરત રામને નુકસાન કરવા આવ્યા છે. પણ ભરતનાં આંસુ જોઈને અને તેમની વાત સાંભળીને તેમનું મન બદલાઈ ગયું. તેમણે ભરતને એ જગ્યા બતાવી જ્યાં ઇંગુદીના ઝાડ નીચે ઘાસની પથારી પર રામ અને સીતા સૂતાં હતાં. ભરત ભાવવિભોર થઈ ગયા, અને નક્કી કર્યું કે રામ પાછા આવે ત્યાં સુધી તેઓ પણ જમીન પર સૂશે અને વલ્કલ પહેરશે.

ભરદ્વાજ મુનિએ પણ રસ્તો બતાવતાં પહેલાં ભરતના મનની પરીક્ષા કરી, અને પછી પોતાના તપના બળથી આખી સેનાનું અદ્ભુત ભોજનથી સ્વાગત કર્યું. ચિત્રકૂટમાં લક્ષ્મણે સેનાને આવતી જોઈ અને માન્યું કે ભરત લડવા આવે છે. રામે તરત તેમને શાંત પાડ્યા અને કહ્યું કે ભરતે કદી આપણું ખોટું કર્યું નથી, તે જરૂર પ્રેમથી જ આવ્યો છે.

પાદુકા

ભરત દોડીને રામ પાસે ગયા અને રડતાં રડતાં તેમના પગમાં પડ્યા. તેમણે પિતાના અવસાનના સમાચાર આપ્યા, અને રામે પિતાને જળાંજલિ આપી. પછી ભરતે રામને પાછા આવીને રાજ કરવા વિનંતી કરી. વસિષ્ઠ, રાણીઓ અને નગરજનો પણ તેમની સાથે જોડાયા. રામે પ્રેમથી જવાબ આપ્યો કે પિતાનું વચન પાળવું જ જોઈએ, અને ભરતે પણ એ વચન માનીને અયોધ્યામાં રાજ કરવું જોઈએ.

ભરત તો રામની કુટિર સામે સૂઈ ગયા અને કહ્યું કે રામ નહીં માને ત્યાં સુધી ઉપવાસ કરશે, પણ રામે કહ્યું કે રાજકુમારને આ શોભતું નથી. છેવટે ભરતે રામ પાસે સુવર્ણથી શણગારેલી પાદુકા માગી. રામે તેના પર પગ મૂકીને તે ભરતને આપી. ભરતે પાદુકાને પ્રણામ કર્યા અને કહ્યું કે રામ પાછા આવે ત્યાં સુધી આ પાદુકા જ અયોધ્યા પર રાજ કરશે.

પછી તેમણે સૌની સામે પ્રતિજ્ઞા લીધી. ચૌદ વર્ષ સુધી તેઓ વલ્કલ અને જટા ધારણ કરશે, ફળ-મૂળ ખાશે અને નગરની બહાર રહીને રામ વતી રાજ્યનો ભાર ઉપાડશે. ભરતે કહ્યું કે ચૌદ વર્ષ પૂરાં થયા પછીના પહેલા જ દિવસે જો રામ પાછા નહીં આવે, તો તેઓ અગ્નિમાં પ્રવેશ કરશે.

નંદીગ્રામમાં ચૌદ વર્ષ

ભરત પાદુકા માથે મૂકીને પાછા આવ્યા, પણ મહેલમાં ન રહ્યા. તેઓ અયોધ્યા પાસેના નંદીગ્રામ ગામમાં રહ્યા, પાદુકાને સિંહાસન પર પધરાવી અને જાતે તેના પર રાજછત્ર ધર્યું. રાજ્યની દરેક બાબત પહેલાં પાદુકા સામે રજૂ થતી, અને પછી જ ભરત પગલું ભરતા.

ચૌદ વર્ષ સુધી તેઓ એક મોટું રાજ્ય ચલાવતાં ચલાવતાં તપસ્વીની જેમ જીવ્યા. લંકાથી વિજયી બનીને પાછા ફરતા રામે હનુમાનને આગળ ભરત પાસે મોકલ્યા, થોડુંક એ જોવા માટે પણ કે ભરતને રાજગાદીનો મોહ તો નથી થયો ને. હનુમાને જોયું કે ભરત દૂબળા થઈ ગયા છે, વલ્કલ પહેરે છે અને હજુ પણ માત્ર રામના નામે રાજ ચલાવે છે. સમાચાર સાંભળીને આનંદમાં આવી ગયેલા ભરતે હનુમાનને ઘણી ભેટો આપી.

રામ પુષ્પક વિમાનમાં આવ્યા ત્યારે ભરતે પોતાના હાથે પાદુકા ફરી મોટા ભાઈના પગમાં પહેરાવી. તેમણે કહ્યું, “તમે મારી પાસે થાપણ તરીકે મૂકેલું રાજ્ય હું હવે તમને પાછું સોંપું છું.” રાજ્યાભિષેક વખતે રામ લક્ષ્મણને યુવરાજ બનાવવા ઇચ્છતા હતા; લક્ષ્મણે ના પાડી ત્યારે રામે એ સન્માન ભરતને આપ્યું.

પછીનું જીવન અને સ્વભાવ

ઉત્તરકાંડમાં ભરત રામની આજ્ઞાથી સેના લઈને સિંધુ નદીના બંને કિનારે આવેલા ગંધર્વોના દેશમાં ગયા, તે જીત્યો અને પોતાના પુત્રો માટે બે નગર વસાવ્યાં: તક્ષ માટે તક્ષશિલા અને પુષ્કલ માટે પુષ્કલાવત. રામે રાજસૂય યજ્ઞ કરવાનો વિચાર કર્યો ત્યારે ભરતે નમ્રતાથી સલાહ આપી કે તેનાથી ઘણાં રાજકુળોમાં યુદ્ધ અને વિનાશ થઈ શકે, અને રામે તેમની સમજદારીની પ્રશંસા કરી.

રામે પૃથ્વી છોડવાનો નિર્ણય કર્યો ત્યારે ભરતે રાજા બનીને પણ પાછળ રહેવાની ના પાડી. તેમણે વિનંતી કરી કે રામના પુત્રો કુશ અને લવને રાજ્ય સોંપવામાં આવે, અને તેઓ રામ સાથે સરયૂ નદીમાં પ્રવેશીને દિવ્ય લોકમાં પાછા ગયા. ભરતનું જીવન બતાવે છે કે સાચી મહાનતા સત્તા મેળવવામાં નહીં, પણ જે ન્યાયથી આપણું નથી તેનો ત્યાગ કરવામાં છે.