મંથરા

કૈકેયીની વૃદ્ધ દાસી

વાલ્મીકિ મંથરાને કૈકેયીની પિયરની દાસી તરીકે વર્ણવે છે, જેના જન્મ અને કુળ વિશે કોઈ જાણતું ન હતું. કેકયમાં રાણીના બાળપણથી તે તેમની સાથે રહેતી, અને કૈકેયીએ રાજા દશરથ સાથે લગ્ન કર્યાં ત્યારે તેમની સાથે અયોધ્યા આવી. તેનું શરીર ખૂંધથી વળેલું હતું અને તેની જીભ તીખી હતી.

વર્ષો જતાં મંથરા કૈકેયીની નિકટની સાથી બની ગઈ. કૈકેયી તેના પર પૂરો વિશ્વાસ રાખતાં, અને એક વાર તો તેમણે યુદ્ધમાં દશરથને બચાવીને બે વરદાન મેળવ્યાં હતાં તેની જૂની વાત પણ તેને કહી હતી. મંથરા એ વાત ક્યારેય ભૂલી નહીં.

મહેલમાં મંથરા માત્ર દાસી હતી, પણ રાણીની ખૂબ નજીક હતી. તે કૈકેયીનો ગર્વ, પુત્ર ભરત માટેનો પ્રેમ અને રાજાના હૃદયમાં તેમનું સ્થાન જાણતી હતી. કયા શબ્દો કૈકેયીને શાંતિ આપશે અને કયા તેમને ડરાવશે, તે તે સારી રીતે જાણતી હતી.

કૈકેયી પ્રત્યે મંથરાની વફાદારી પોતાની રીતે સાચી હતી, પણ એ સાંકડી વફાદારી હતી. તેને ફક્ત પોતાની સ્વામિની અને તેમના પુત્રની જ ચિંતા હતી, અને બીજું કોઈ — રામ જેવો સજ્જન અને કોમળ રાજકુમાર પણ — ઊંચું સ્થાન પામે એ તેને સહન થતું ન હતું.

ઉત્સવમાં ડૂબેલું નગર

રામના રાજ્યાભિષેકની આગલી સાંજે મંથરા સહજ રીતે ચંદ્ર જેવા ઉજ્જવળ મહેલના ધાબા પર ચડી. નીચે જોતાં તેણે જોયું કે અયોધ્યા જાણે મોટા ઉત્સવ માટે શણગારેલી છે: રસ્તા ધોઈને પાણી છાંટેલું, ધજાઓ લહેરાતી, બધે ફૂલો, વાજાં વાગતાં અને લોકો આનંદ મનાવતા.

આખા નગરની જાણે એક જ ઇચ્છા હતી — રામને પોતાના યુવરાજ તરીકે જોવાની. અમીર-ગરીબ, વૃદ્ધ-યુવાન બધા બીજી કોઈ વાત જ કરતા ન હતા. ખુશખુશાલ રસ્તાઓથી ઊંચે ઊભેલી એકલી મંથરા જ આ આનંદને ભારે અને ઈર્ષ્યાળુ હૃદયે જોઈ રહી હતી.

નવાઈ પામીને તેણે નજીક સુંદર વસ્ત્રોમાં આનંદથી ઝળકતી ઊભેલી રામની વૃદ્ધ ધાવને પૂછ્યું કે નગર આટલું ખુશ કેમ છે. “કાલે રાજા દશરથ રામને યુવરાજ બનાવશે,” ધાવે જવાબ આપ્યો.

આ સમાચારથી મંથરાને આનંદ ન થયો; તેનું મન ક્રોધથી ભરાઈ ગયું. તે ઉતાવળે કૈકેયીના ઓરડામાં ગઈ, જ્યાં રાણી આરામ કરતાં હતાં, અને બોલી, “ઊઠો, ભોળી રાણી! તમારા પર મોટું સંકટ આવ્યું છે, અને તમે અહીં સૂતાં છો!”

કૈકેયીના કાનમાં ઝેર

રામનો અભિષેક થશે એ સાંભળીને કૈકેયી ખુશ થયાં અને મંથરાને ઇનામમાં કીમતી ઘરેણું આપ્યું. મંથરાએ ગુસ્સામાં તે ફેંકી દીધું. “તમે દુઃખના સાગરમાં ડૂબી રહ્યાં છો અને તમને ખબર પણ નથી,” તે બોલી.

કૈકેયીએ રામનો બચાવ કર્યો: તેઓ ધર્મી છે અને ભાઈઓની પિતાની જેમ સંભાળ રાખશે. મંથરાએ જવાબ આપ્યો કે રામ પછી ગાદી રામના પુત્રને જશે, ભરતને નહીં. કૌશલ્યા મહેલમાં રાજ કરશે અને કૈકેયી તેમની દાસી બનશે. એથીયે ખરાબ, રામના વંશ માટે રાજ્ય સુરક્ષિત રાખવા ભરતને દૂર મોકલી દેવાશે, અથવા મારી પણ નખાશે.

ધીમે ધીમે કૈકેયીનો ચહેરો બદલાયો. “આને કેવી રીતે રોકું?” તેમણે પૂછ્યું. મંથરાએ બે વરદાન યાદ કરાવ્યાં અને યોજના આપી. તેમણે “કોપભવન”માં જઈ મેલાં વસ્ત્રોમાં જમીન પર સૂઈ જવું, અને રાજા જે ઘરેણાં કે સુખ આપે તે બધું નકારવું. પછી ભરતનો રાજ્યાભિષેક અને રામ માટે ચૌદ વર્ષનો વનવાસ માગવો, કારણ કે એટલા સમયમાં ભરત રાજા તરીકે મજબૂત રીતે સ્થિર થઈ જશે.

હવે કૈકેયી પૂરેપૂરાં તેની વાતમાં આવી ગયાં. તેમણે મંથરાને પોતાની સૌથી સાચી સખી કહીને વખાણી અને તેની ખૂંધ માટે સોનાનું ઘરેણું બનાવડાવવાનું વચન આપ્યું. પછી મંથરાની યોજના પ્રમાણે જ તેઓ કોપભવનમાં ગયાં.

ભરત પાછા આવ્યા ત્યારે

યોજના સફળ થઈ. રામ સીતા અને લક્ષ્મણ સાથે વનમાં ગયા, અને દશરથ શોકમાં મૃત્યુ પામ્યા. પણ ભરત કેકયથી ઘરે આવ્યા ત્યારે તેમણે ગાદી નકારી અને પિતા તથા ભાઈ માટે ઊંડો શોક કર્યો.

એક દિવસ મંથરા સુંદર વસ્ત્રો પહેરીને અને ઘરેણાંથી લદાઈને મહેલના પૂર્વ દરવાજે દેખાઈ. દ્વારપાળોએ તેને પકડીને શત્રુઘ્ન પાસે લાવ્યા અને કહ્યું કે રામના વનવાસ અને રાજાના મૃત્યુનું કારણ આ જ છે. ભારે ક્રોધમાં શત્રુઘ્ને તેને જમીન પર ઘસડી, અને તેનાં ઘરેણાં ચારે તરફ વેરાઈ ગયાં.

ભરતે તેમને રોક્યા. “સ્ત્રીનો વધ ન કરાય,” તેમણે કહ્યું. “ધર્મનિષ્ઠ રામ સાંભળશે કે આપણે તેને મારી નાખી, તો તેઓ આપણી સાથે ક્યારેય વાત નહીં કરે.” શત્રુઘ્ને તેને છોડી દીધી, અને મંથરા ધ્રૂજતી ધ્રૂજતી કૈકેયી પાસે ભાગી ગઈ.

હવે કૈકેયી પણ તેનો બચાવ કરી શકે તેમ ન હતાં. જે રાણીએ મંથરાને સૌથી સાચી સખી કહી હતી, તેમણે પોતાના જ પુત્રને મંથરાએ જે માટે મહેનત કરી હતી તે બધાથી તિરસ્કારપૂર્વક મોં ફેરવતો જોયો. આ પછી વાલ્મીકિ ફરી તેની વાત કરતા નથી.

મંથરા શું શીખવે છે

મંથરાએ કોઈ શસ્ત્ર ઉપાડ્યું ન હતું. તેની એકમાત્ર શક્તિ તેના શબ્દો હતા, જે તેણે પોતાના પર વિશ્વાસ રાખનારને કહ્યા. કૈકેયીના પુત્રપ્રેમ અને સ્થાન ગુમાવવાના ભયનો ઉપયોગ કરીને તેણે એક પ્રેમાળ માતાને મોટા દુઃખનું કારણ બનાવી દીધી.

વાલ્મીકિ એ પણ બતાવે છે કે આવા નુકસાનનો જવાબ વધુ ક્રૂરતા નથી. જે રાજકુમારને મદદ કરવાનો તે દાવો કરતી હતી, એ જ ભરતે તેની યોજના નકારી, અને રામને ખાતર તેનો જીવ બચાવ્યો. મંથરાની કથા ઈર્ષ્યાભરી સલાહના જોખમ વિશે અને સજ્જનો ખોટાનો જવાબ ખોટાથી નથી આપતા તે વિશેનો કાયમી પાઠ છે.

વાલ્મીકિની કથા એ પણ યાદ કરાવે છે કે કૈકેયી પર કોઈ જબરદસ્તી ન હતી. મંથરાએ સલાહ આપી, પણ તે માનવાનું કૈકેયીએ પસંદ કર્યું. રામાયણ બંનેને જવાબદાર ગણે છે, અને બતાવે છે કે આપણે દરેકે પોતાના હૃદયને નુકસાનકારક શબ્દોથી બચાવવું જોઈએ.