શબરી

માતંગ ઋષિનો આશ્રમ

જટાયુના મૃત્યુ પછી રામ અને લક્ષ્મણ વનમાં સીતાને શોધતા રહ્યા. ત્યાં તેમને કબંધ નામનો વિચિત્ર જીવ મળ્યો, જે બંને ભાઈઓએ તેની સાથે લડીને તેના શરીરનો અગ્નિસંસ્કાર કર્યો ત્યારે શાપમાંથી મુક્ત થયો. તે પહેલાં તેજસ્વી જીવ હતો, અને તેનું ભયાનક રૂપ એ શાપનું ફળ હતું. સ્વર્ગમાં જતાં પહેલાં કબંધે રામને કહ્યું કે પંપા સરોવરે જઈ વાનર સુગ્રીવ સાથે મિત્રતા કરો, અને રસ્તામાં માતંગ ઋષિના આશ્રમે જજો.

કબંધે એ આશ્રમનું વર્ણન કર્યું. ત્યાં માતંગ ઋષિના શિષ્યો રહેતા હતા. ગુરુ માટે વનની વસ્તુઓનો ભાર ઉપાડતા ત્યારે તેમના શરીર પરથી પરસેવાનાં ટીપાં જમીન પર પડતાં, અને તેમના તપના પ્રભાવથી એ ટીપાં કદી ન કરમાતાં ફૂલો બની ગયાં. ઋષિઓ તો ઘણા સમય પહેલાં ચાલ્યા ગયા હતા, પણ તેમના આશ્રમની એક સ્ત્રી હજી ત્યાં રહેતી હતી: તપસ્વિની શબરી.

કબંધે કહ્યું કે શબરી ધર્મપરાયણ છે અને રામનાં દર્શન કરીને તેઓ સ્વર્ગમાં જશે. તેણે નિર્મળ પાણી, કમળો અને અનેક પક્ષીઓવાળા પંપા સરોવરની સુંદરતાનું વર્ણન પણ કર્યું. રામ અને લક્ષ્મણ તરત પંપાના પશ્ચિમ કિનારા તરફ ચાલ્યા.

પ્રતીક્ષાનાં વર્ષો

શબરીએ ઘણાં વર્ષ માતંગ આશ્રમના ઋષિઓની સેવા કરી હતી. તેઓ વલ્કલ અને મૃગચર્મ પહેરતાં, તપસ્વીની જેમ જટા રાખતાં અને સાદું જીવન જીવતાં. તેમણે ભક્તિથી ગુરુઓની સંભાળ રાખી, અને સેવા તથા તપથી તેઓ સિદ્ધા, એટલે કે પૂર્ણ આત્મા, બન્યાં. ગુરુઓ ગયા પછી પણ તેઓ એકલાં રહીને આશ્રમને પવિત્ર રાખતાં.

રામ ચિત્રકૂટમાં રહેતા હતા ત્યારે તેમના ગુરુઓ તેજસ્વી વિમાનોમાં સ્વર્ગલોકમાં ગયા. જતાં પહેલાં તેમણે કહ્યું, “રામ આ પવિત્ર આશ્રમે આવશે. તેમનું અને લક્ષ્મણનું અતિથિ તરીકે સ્વાગત કરજે. તેમનાં દર્શન કરીને તું અક્ષય લોકમાં જઈશ.” તે દિવસથી શબરી રામની રાહ જોતાં, અને તેમને અર્પણ કરવા પંપાના કિનારે ઊગતાં અનેક પ્રકારનાં વનફળો ભેગાં કર્યાં.

રામ આવ્યા

છેવટે રામ અને લક્ષ્મણ એ સુંદર આશ્રમે પહોંચ્યા. તેમને જોતાં જ શબરી હાથ જોડીને ઊભાં થયાં અને રામ તથા બુદ્ધિમાન લક્ષ્મણના ચરણ સ્પર્શ્યા. તેમણે પગ ધોવા અને આચમન માટે પાણી આપ્યું અને ગુરુઓએ શીખવ્યું હતું તે રીતે યોગ્ય સ્વાગત કર્યું. તેમની લાંબી પ્રતીક્ષા પૂરી થઈ.

રામે આદરણીય ઋષિને પૂછે તેમ પ્રેમથી તેમના જીવન વિશે પૂછ્યું. “શું તમારાં બધાં વિઘ્નો દૂર થયાં? તમારું તપ વધે છે? ક્રોધ અને આહાર પર સંયમ રહ્યો છે? તમારાં વ્રતો પળાયાં છે, અને મન શાંત છે? ગુરુઓની સેવા સફળ થઈ છે?”

શબરીએ કહ્યું, “આજે તમારાં દર્શનથી મારું તપ સફળ થયું. આજે મારો જન્મ સાર્થક થયો અને ગુરુઓની સેવા પૂર્ણ થઈ. તમારી કૃપાથી હું ઊંચા લોકમાં જઈશ.” પછી તેમણે ગુરુઓના વચનની વાત કરી અને રામ માટે ભેગાં કરેલાં વનફળો અર્પણ કર્યાં. એ સાદી ભેટ હતી, પણ પ્રેમથી ભેગી કરેલી અને લાંબી પ્રતીક્ષા દરમિયાન સાચવી રાખેલી.

ગુરુઓનું પવિત્ર વન

રામે કહ્યું, “મેં કબંધ પાસેથી તમારા ગુરુઓના મહિમા વિશે સાંભળ્યું છે. તમારી ઇચ્છા હોય તો હું તે મારી આંખે જોવા માગું છું.” શબરી આનંદથી બંને ભાઈઓને માતંગ વનમાં લઈ ગયાં. તેમણે એ વેદી બતાવી જ્યાં તેમના ગુરુઓ વૃદ્ધાવસ્થામાં ધ્રૂજતા હાથે આહુતિ આપતા, અને જે હજી તેમના તપના તેજથી ઝળહળતી હતી.

તેમણે બીજું આશ્ચર્ય પણ બતાવ્યું: સાત સમુદ્રો, જેને ઋષિઓ ઉપવાસથી એટલા દુર્બળ થયા કે સ્નાન કરવા જઈ ન શકતા ત્યારે મનના બળથી ત્યાં બોલાવ્યા હતા. તેમણે ધોયેલાં વલ્કલ હજી વૃક્ષો પર લટકતાં હતાં અને સુકાયાં ન હતાં, અને દેવોને ચડાવેલી કમળની માળાઓ કરમાઈ ન હતી.

પછી શબરીએ કહ્યું, “તમે આખું વન જોયું. હવે તમારી આજ્ઞા હોય તો આ શરીર છોડીને જેમની મેં સેવા કરી તે મહાત્માઓ પાસે જવા માગું છું.” અત્યંત પ્રસન્ન થઈ રામે કહ્યું, “તમે મારું સન્માન કર્યું છે. તમારી ઇચ્છા હોય ત્યાં સુખેથી જાઓ.”

ઊંચા લોકની યાત્રા

રામની આજ્ઞાથી જટા, વલ્કલ અને મૃગચર્મ ધારણ કરેલાં શબરીએ પોતાને પવિત્ર અગ્નિમાં અર્પણ કર્યાં. તેમાંથી તેઓ દિવ્ય વસ્ત્રો, આભૂષણો અને માળાઓ ધારણ કરેલા તેજસ્વી દિવ્ય રૂપે ઊઠ્યાં, અને વીજળીના ઝબકારાની જેમ આખી જગ્યા પ્રકાશિત કરી. પછી તેઓ એ પવિત્ર લોકમાં ગયાં જ્યાં તેમના મહાન ગુરુઓ રહેતા હતા.

રામ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા. તેમણે લક્ષ્મણને કહ્યું કે આપણે પવિત્ર અને અદ્ભુત સ્થાન જોયું, અને હવે પંપા જવું જોઈએ, કારણ કે સુગ્રીવ પાસે જ ઋષ્યમૂક પર્વત પર રહે છે. આ જ માતંગ ઋષિના શાપને કારણે વાલી ઋષ્યમૂકથી દૂર રહેતો, અને તે સુગ્રીવ માટે સલામત ઘર બન્યું. શબરીની મુલાકાત એ છેલ્લું પગલું હતું, જે પછી રામને સીતાને શોધવામાં મદદ કરનારા મિત્રો મળ્યા.

સ્વભાવ અને ગુણો

શબરી પાસે ન રાજ્ય હતું, ન સેના, ન ધન. તેમની પાસે હતી શ્રદ્ધાભરી સેવા, સાદું જીવન અને રામની રાહ જોતાં કદી ન થાકતું હૃદય. રાજકુમાર રામે તેમને ખૂબ માન આપ્યું, મહાન ઋષિને પૂછે તેમ તેમના તપ વિશે પૂછ્યું અને પ્રેમથી તેમનો સત્કાર સ્વીકાર્યો.

વાલ્મીકિ તેમને સિદ્ધા, એટલે કે પૂર્ણ આત્મા, કહે છે. તેમની કથા બતાવે છે કે રામની દૃષ્ટિએ સાચી મહાનતા ભક્તિ, પવિત્રતા અને સેવામાં છે, જન્મ, ધન કે પદમાં નહીં. રામે તેમના કુળ કે જન્મ વિશે કશું ન પૂછ્યું; તેમણે માત્ર તેમના તપ અને વ્રતો વિશે પૂછ્યું.