રાવણ

જન્મ અને પરિવાર

ઉત્તરકાંડ રાવણની કથા શરૂઆતથી કહે છે. ઘણા સમય પહેલાં રાક્ષસરાજ સુમાલી અને તેમના ભાઈઓ લંકામાં રહેતા હતા. આ નગરી દેવોના શિલ્પી વિશ્વકર્માએ બાંધી હતી. ભગવાન વિષ્ણુએ તેમને હરાવ્યા ત્યારે તેઓ પાતાળમાં ભાગી ગયા. પછી ધનના સ્વામી કુબેર લંકામાં રહેવા લાગ્યા; કુબેર મહર્ષિ વિશ્રવાના પુત્ર હતા.

સુમાલી પોતાની જાતિનો વૈભવ પાછો મેળવવા માગતા હતા. તેમણે પોતાની પુત્રી કૈકસીને વિશ્રવા ઋષિ પાસે મોકલી, અને તેણે તેમનાં સંતાનની માતા બનવાની ઇચ્છા જણાવી. વિશ્રવાએ કહ્યું કે તું સાંજના ભયંકર સમયે આવી છે, તેથી તારા પુત્રો ક્રૂર રાક્ષસ થશે. કૈકસીએ વિનંતી કરી ત્યારે તેમણે આશીર્વાદ આપ્યો કે તારો છેલ્લો પુત્ર ધર્માત્મા થશે.

આમ કૈકસીને ચાર સંતાન થયાં. પહેલો પુત્ર દસ મસ્તક સાથે જન્મ્યો, તેથી તેનું નામ દશગ્રીવ પડ્યું; પછી તે રાવણ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો. તેના પછી વિશાળકાય કુંભકર્ણ, પછી પુત્રી શૂર્પણખા, અને છેલ્લે શાંત સ્વભાવના વિભીષણ જન્મ્યા. વિશ્રવાની બીજી પત્નીના પુત્ર કુબેર તેમના સાવકા મોટા ભાઈ હતા.

તપ અને બ્રહ્માજીનું વરદાન

એક દિવસ કૈકસીએ કુબેરને તેમના ભવ્ય વિમાનમાં ઊડતા જોયા અને મોટા પુત્રને કહ્યું, “તારા ભાઈનો વૈભવ જો. તારે પણ તેના જેવો મહાન બનવું જોઈએ.” આ વાત મનમાં ચૂભી, અને દશગ્રીવ પોતાના બંને ભાઈઓ સાથે ગોકર્ણના વનમાં ગયા. ત્રણેયે બ્રહ્માજીને પ્રસન્ન કરવા કઠોર તપ શરૂ કર્યું.

વાલ્મીકિજી કહે છે કે દશગ્રીવે દસ હજાર વર્ષ ઉપવાસ કરીને તપ કર્યું. દર હજાર વર્ષને અંતે તે પોતાનું એક મસ્તક કાપીને પવિત્ર અગ્નિમાં હોમી દેતો. આ રીતે નવ મસ્તક હોમાઈ ગયાં, અને તે દસમું મસ્તક હોમવા જતો હતો ત્યાં જ પ્રસન્ન થયેલા બ્રહ્માજી પ્રગટ થયા અને વરદાન માગવા કહ્યું.

દશગ્રીવે માગ્યું કે કોઈ પક્ષી, નાગ, યક્ષ, દૈત્ય, દાનવ, રાક્ષસ કે દેવ તેને મારી ન શકે. માણસોનું તો તેણે નામ પણ ન લીધું, કારણ કે તે તેમને સાવ નબળા માનતો હતો. બ્રહ્માજીએ વરદાન આપ્યું, તેનાં બધાં મસ્તક પાછાં આપ્યાં, અને ઇચ્છા પ્રમાણે રૂપ ધારણ કરવાની શક્તિ પણ આપી. માણસો વિશેનું આ ઘમંડી મૌન જ એક દિવસ તેનું ભાગ્ય નક્કી કરવાનું હતું.

લંકા, પુષ્પક અને “રાવણ” નામ

વરદાન મળતાં જ દશગ્રીવે કુબેર પાસે લંકા માગી. પિતા વિશ્રવાએ કુબેરને ઝઘડો ટાળવાની સલાહ આપી, એટલે કુબેર લંકા છોડીને કૈલાસ પર્વત પાસે જઈ વસ્યા. દશગ્રીવ લંકાના રાજા બન્યા અને રાક્ષસો તેમની આસપાસ ભેગા થયા. પછી તેણે કુબેર પર જ ચડાઈ કરી, યુદ્ધમાં તેમને હરાવ્યા અને તેમનું અદ્ભુત ઊડતું વિમાન પુષ્પક છીનવી લીધું.

પુષ્પકમાં પાછા ફરતાં તે એક પર્વત પાસે આવ્યો, જ્યાં ભગવાન શિવ બિરાજતા હતા, અને વિમાન અચાનક અટકી ગયું. શિવજીના સેવક નંદીશ્વરે તેને પાછા વળી જવા કહ્યું. દશગ્રીવ નંદીના વાનર જેવા મુખ પર હસ્યો, ત્યારે નંદીએ ચેતવણી આપી કે મારા જેવા વાનરો જ એક દિવસ તારા કુળનો નાશ કરશે. ગુસ્સામાં દશગ્રીવે પર્વત નીચે પોતાની ભુજાઓ નાખી અને તેને ઊંચકવા લાગ્યો.

શિવજીએ માત્ર પગના અંગૂઠાથી પર્વત દબાવ્યો, અને દશગ્રીવની ભુજાઓ તેની નીચે દબાઈ ગઈ. તેણે એટલી મોટી ચીસ પાડી કે ત્રણે લોક કાંપી ઊઠ્યા. પછી મંત્રીઓની સલાહથી તેણે લાંબા સમય સુધી શિવજીની સ્તુતિ કરી. પ્રસન્ન થઈને શિવજીએ તેને છોડ્યો અને કહ્યું, “તેં લોકોને રડાવ્યા, તેથી તું રાવણ કહેવાઈશ.” તેમણે તેને ચમકતી ચંદ્રહાસ તલવાર પણ આપી.

વિજયો અને શાપ

રાવણે દાનવોના મહાન શિલ્પી મયની પુત્રી મંદોદરી સાથે લગ્ન કર્યાં, અને તેમનો પુત્ર મેઘનાદ જન્મ્યો. પછી રાવણ જગત જીતવા નીકળ્યો. તેણે રાજાઓ, નાગો અને યક્ષોને હરાવ્યા, અને સ્વર્ગમાં દેવો સામે પણ લડ્યો. એ યુદ્ધમાં તેના પુત્ર મેઘનાદે ખુદ ઇન્દ્રને પકડી લીધા, અને ત્યારથી તે ઇન્દ્રજીત કહેવાયો.

પણ બધા જીતી શકાય એવા ન હતા. વાલ્મીકિજી કહે છે કે હજાર ભુજાવાળા રાજા કાર્તવીર્ય અર્જુને રાવણને કેદ કરી રાખ્યો, અને પુલસ્ત્ય ઋષિએ વિનંતી કરી ત્યારે જ છોડ્યો. વાનરરાજ વાલીએ પણ એક વાર તેને પકડીને બગલમાં દબાવી રાખ્યો અને સંધ્યાવંદન કરતાં કરતાં ચારે સમુદ્રો પર ફર્યા. પછી રાવણે વાલી સાથે મિત્રતા કરી.

સ્ત્રીઓ સાથેના વર્તનને કારણે રાવણને શાપ પણ મળ્યા. ભગવાન વિષ્ણુને પતિ રૂપે પામવા તપ કરતી વેદવતીનું તેણે અપમાન કર્યું, ત્યારે તે અગ્નિમાં પ્રવેશી ગઈ અને કહેતી ગઈ કે હું ફરી જન્મ લઈને તારા અંતનું કારણ બનીશ. અને તેણે અપ્સરા રંભા પર બળજબરી કરી ત્યારે કુબેરના પુત્ર નલકૂબરે શાપ આપ્યો: જો તું ફરી કોઈ અનિચ્છુક સ્ત્રી પર બળજબરી કરીશ, તો તારું મસ્તક ટુકડે ટુકડા થઈ જશે.

વાલ્મીકિજી રાવણને મહાન વૈભવવાળા રાજા તરીકે પણ બતાવે છે. તેના રાજમાં લંકા સોનાના મહેલો, બગીચા અને દરવાજાઓની, સંગીતથી ગુંજતી નગરી હતી, અને પછી હનુમાનજીએ ત્યાંનાં ઘરોમાં વેદપાઠ પણ સાંભળ્યો. રાવણ વિદ્વાન અને શક્તિશાળી હતો, છતાં પોતાની કામનાને કાબૂમાં ન રાખી શક્યો, અને આ એક નબળાઈ તેને સૌથી મોટા અપરાધ તરફ લઈ ગઈ.

સીતાહરણ

વર્ષો પછી દંડકારણ્યમાં શ્રીરામે ખર, દૂષણ અને તેમની ચૌદ હજારની સેનાનો નાશ કર્યો. બચી ગયેલા અકંપને રાવણને આ સમાચાર આપ્યા અને શ્રીરામનાં પત્ની સીતાજીનું હરણ કરવાની સલાહ આપી. રાવણ વૃદ્ધ રાક્ષસ મારીચ પાસે ગયો, પણ મારીચે તેને રોક્યો, અને રાવણ ઘેર પાછો ફર્યો. પછી ઘાયલ અને ગુસ્સે થયેલી શૂર્પણખા લંકા આવી, ભરી સભામાં ભાઈને ઠપકો આપ્યો અને સીતાજીના સૌંદર્યનાં વખાણ કર્યાં.

આ વખતે રાવણે સારી સલાહ ન માની. તેણે મારીચને સોનાના હરણનું રૂપ લઈને શ્રીરામને પંચવટીની કુટિરથી દૂર લઈ જવા મજબૂર કર્યો. લક્ષ્મણજી પણ ગયા ત્યારે રાવણ ભિક્ષુક સંન્યાસીના વેશમાં સીતાજી પાસે આવ્યો. સીતાજીએ તેનો અતિથિ તરીકે સત્કાર કર્યો. પછી તેણે પોતાનું સાચું રૂપ બતાવ્યું, સીતાજીને પકડી લીધાં અને સોનાના રથમાં લઈ ગયો.

વૃદ્ધ ગીધરાજ જટાયુએ તેમને બચાવવા બહાદુરીથી લડાઈ કરી અને રથ તોડી નાખ્યો, પણ રાવણે તલવારથી તેમની પાંખો કાપી નાખી અને આગળ ઊડી ગયો. લંકામાં તેણે સીતાજીને પોતાને સ્વીકારવા બાર મહિનાનો સમય આપ્યો, અને અશોકવાટિકામાં રાક્ષસીઓના પહેરા હેઠળ રાખ્યાં. નલકૂબરના શાપને કારણે તે ક્યારેય બળજબરી કરવાની હિંમત ન કરી શક્યો, પણ વારંવાર ધમકીઓ આપતો રહ્યો.

લંકાનું યુદ્ધ

હનુમાનજીએ સીતાજીને શોધી કાઢ્યાં અને લંકા બાળી, ત્યારે રાવણે સભા બોલાવી. તેના ભાઈ વિભીષણે સીતાજીને શ્રીરામને પાછાં સોંપી સંધિ કરવા વિનંતી કરી. રાવણે તેમનું અપમાન કર્યું, અને વિભીષણ લંકા છોડીને શ્રીરામ પાસે ગયા. રાવણના મોસાળ પક્ષના વડીલ, વૃદ્ધ રાક્ષસ માલ્યવાને પણ એ જ સલાહ આપી, અને તેમની વાત પણ ન સ્વીકારાઈ. રાવણે યુદ્ધ પસંદ કર્યું.

શ્રીરામની સેના નજીક આવી ત્યારે રાવણે સીતાજીનું મન તોડવા છળ પણ કર્યું. તેણે એક માયાવી પાસે શ્રીરામનું ખોટું મસ્તક અને તેમના જેવું ધનુષ્ય બનાવડાવ્યું, અને સીતાજીને બતાવીને કહ્યું કે રામ ઊંઘમાં માર્યા ગયા. સીતાજી રડી પડ્યાં, પણ વિભીષણનાં પત્ની સરમાએ છાનામાના આવીને કહ્યું કે આ તો માત્ર માયા છે, શ્રીરામ જીવંત છે અને નજીક જ છે.

નલે બાંધેલા સેતુ પરથી શ્રીરામની સેના સમુદ્ર પાર કરી ગઈ. બંને રાજાઓની પહેલી મોટી લડાઈમાં રાવણે લક્ષ્મણજી પર પ્રચંડ શક્તિ ફેંકી, પણ હનુમાનજી લક્ષ્મણજીને ઉપાડી લઈ ગયા. પછી શ્રીરામે રાવણનો રથ, ધનુષ્ય અને મુકુટ તોડી નાખ્યાં, અને તેને થાકેલો અને શસ્ત્રહીન જોઈને જવા દીધો. તેમણે કહ્યું, “ઘેર જઈને આરામ કર. ફરી લડવા તૈયાર થાય ત્યારે પાછો આવજે.”

લજ્જિત રાવણે ભાઈ કુંભકર્ણને જગાડીને યુદ્ધમાં મોકલ્યો, અને પછી એક પછી એક પુત્રો અને સેનાપતિઓને. કુંભકર્ણ પડ્યો, અને અતિકાય, નરાંતક, દેવાંતક અને ત્રિશિરા પણ પડ્યા. અંતે તેનો સૌથી વહાલો પુત્ર ઇન્દ્રજીત લક્ષ્મણજીના હાથે માર્યો ગયો. રાવણ ભયંકર શોકમાં ડૂબી ગયો, અને છેવટે છેલ્લા યુદ્ધ માટે જાતે નીકળ્યો.

છેલ્લું યુદ્ધ અને તેમની સ્મૃતિ

ઇન્દ્રએ પોતાનો રથ અને સારથિ માતલિને શ્રીરામ પાસે મોકલ્યા. અગસ્ત્ય ઋષિ રણભૂમિમાં આવ્યા અને શ્રીરામને સૂર્યની સ્તુતિ, આદિત્ય હૃદય, શીખવ્યું. રામ અને રાવણનું યુદ્ધ એટલું ભીષણ હતું કે વાલ્મીકિજી કહે છે કે તેની સરખામણી તેની પોતાની સાથે જ થઈ શકે. શ્રીરામ રાવણનું એક મસ્તક કાપતા, તો તેની જગ્યાએ નવું ઊગી નીકળતું.

ત્યારે માતલિએ શ્રીરામને બ્રહ્માસ્ત્રની યાદ અપાવી, જે બ્રહ્માજીએ ઇન્દ્ર માટે બનાવ્યું હતું અને અગસ્ત્ય ઋષિએ શ્રીરામને આપ્યું હતું. શ્રીરામે પવિત્ર મંત્ર સાથે તે છોડ્યું, અને તે રાવણના હૃદયમાં વાગ્યું. લંકાપતિ રથ પરથી પડ્યો અને મૃત્યુ પામ્યો. વિભીષણ અને મંદોદરી તેના માટે રડ્યાં, અને શ્રીરામે વિભીષણને કહ્યું, “મૃત્યુ સાથે વેરનો અંત આવે છે. તેના અંતિમ સંસ્કાર કરો; હવે તે જેટલો તમારો છે, એટલો જ મારો પણ છે.”

વાલ્મીકિજી રાવણની મહાનતા છુપાવતા નથી. હનુમાનજીએ તેને પહેલી વાર સભામાં જોયો ત્યારે વિચાર્યું, “જો આ રાજા આટલો અધર્મી ન હોત, તો તે દેવલોકનું પણ રક્ષણ કરી શકત.” પણ રાવણે પોતાની શક્તિ પારકું છીનવવામાં વાપરી, અને પોતાના હિતેચ્છુઓની વાત ન સાંભળી. તેનું પતન બતાવે છે કે સંયમ વગરની શક્તિ સૌથી બળવાનનો પણ નાશ કરે છે.