જટાયુ

જન્મ અને પરિવાર

રામ તેમને પહેલી વાર મળ્યા ત્યારે જટાયુએ સૃષ્ટિની શરૂઆતથી પોતાના પરિવારની કથા કહી. કશ્યપ ઋષિએ દક્ષની પુત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યાં, અને તેમનાથી બધા પ્રકારનાં પ્રાણીઓ જન્મ્યાં. કશ્યપનાં પત્ની વિનતાને બે પુત્રો હતા, ગરુડ અને અરુણ. અરુણે શ્યેની સાથે લગ્ન કર્યાં, અને તેમના પુત્રો હતા મોટા સંપાતિ અને જટાયુ.

આમ જટાયુ ભગવાન વિષ્ણુનું વાહન એવા મહાબળવાન ગરુડના ભત્રીજા હતા. તેમણે ઘણા લાંબા સમય સુધી પૂર્વજોનું રાજ્ય સંભાળ્યું હતું; પછી તેમણે રાવણને કહ્યું કે મારા જન્મને સાઠ હજાર વર્ષ થયાં છે. વૃદ્ધ હોવા છતાં તેઓ બળવાન, બહાદુર અને જ્ઞાની હતા.

દશરથના મિત્ર

પંચવટી જતાં રામ, સીતા અને લક્ષ્મણે એક વૃક્ષ પર બેઠેલું વિશાળ પક્ષી જોયું. પહેલાં તેમને લાગ્યું કે કદાચ વેશ બદલેલો રાક્ષસ હશે. પણ તેમણે પ્રેમથી કહ્યું, “વત્સ, મને તમારા પિતાનો મિત્ર જાણો.” એ સાંભળીને રામે તેમનું સન્માન કર્યું અને તેમના કુળ વિશે પૂછ્યું, અને જટાયુએ પોતાની કથા કહી.

પછી જટાયુએ કહ્યું, “તમે ઇચ્છો તો હું તમારી સાથે રહીશ. તમે અને લક્ષ્મણ વનમાં જશો ત્યારે હું સીતાની રક્ષા કરીશ.” રામ ખૂબ ખુશ થયા. પિતા સાથેની જટાયુની મિત્રતા જાણીને તેમણે વૃદ્ધ પક્ષીને ભેટીને આદરથી પ્રણામ કર્યા, અને બધા સાથે પંચવટી ગયા.

રાવણ સાથે યુદ્ધ

એક દિવસ રાવણે છળથી રામ અને લક્ષ્મણને દૂર કર્યા, સીતાને પકડી અને રથમાં આકાશમાં ઊડ્યો. સીતા રસ્તામાં આવતા સૌને પોકારતાં હતાં. વૃક્ષ પર જટાયુને જોઈને તેમણે પોકાર્યું, “આર્ય જટાયુ, જુઓ, આ પાપી રાક્ષસ મને ઉપાડી જાય છે. રામ અને લક્ષ્મણને બધું કહેજો.” જટાયુ ઊંઘમાંથી જાગ્યા અને રાવણને જોયો.

જટાયુએ પહેલાં તેને સારી સલાહ આપી. “હું ગીધોનો રાજા જટાયુ છું. રામ જગતના સ્વામી છે. તું બીજાની પત્નીને કેવી રીતે ઉપાડી જઈ શકે? બુદ્ધિમાન રાજા બીજાની પત્નીની રક્ષા પોતાની પત્ની જેવી જ કરે છે. હું વૃદ્ધ છું, અને તું યુવાન, શસ્ત્રધારી અને રથમાં છે, છતાં હું જીવતો છું ત્યાં સુધી તું તેમને લઈ જઈ નહીં શકે.”

રાવણે ન માન્યું, અને બંને વચ્ચે આકાશમાં ભયંકર યુદ્ધ થયું. જટાયુએ રાવણનું રત્નજડિત ધનુષ તોડ્યું, રથ ખેંચતાં પ્રાણીઓને માર્યાં, સારથિને માર્યો અને રથ પણ તોડી નાખ્યો, એટલે રાવણ સીતાને લઈને જમીન પર પડ્યો. પણ જટાયુ વૃદ્ધાવસ્થા અને લાંબા યુદ્ધથી થાકી ગયા હતા. રાવણે તલવાર કાઢી અને તેમની પાંખો અને પગ કાપી નાખ્યા, અને મહાન પક્ષી ધરતી પર પડ્યા. સીતા રડતાં તેમની પાસે દોડ્યાં, પણ રાવણે ફરી તેમને પકડ્યાં અને ઊડી ગયો.

રામને અંતિમ વચનો

રામ અને લક્ષ્મણ પાછા આવ્યા તો આશ્રમ સૂનો હતો. વનમાં શોધતાં તેમણે જટાયુને ગંભીર રીતે ઘાયલ પડેલા જોયા. શોકથી વ્યાકુળ રામને પહેલાં લાગ્યું કે આ પક્ષીના રૂપમાં કોઈ રાક્ષસ છે જેણે સીતાને નુકસાન કર્યું છે, અને તેમણે ધનુષ ઉઠાવ્યું. પણ જટાયુ ધીમા અવાજે બોલ્યા, “આ મહાવનમાં કીમતી ઔષધિની જેમ તમે જેને શોધો છો, તેમને રાવણ ઉપાડી ગયો છે, અને મારા પ્રાણ પણ.”

તેમણે રામને કહ્યું કે તેઓ કેવી રીતે લડ્યા, રાવણનો રથ કેવી રીતે તોડ્યો અને પાંખો કપાતાં કેવી રીતે પડ્યા, અને રાવણ સીતાને લઈને દક્ષિણ તરફ ગયો. તેમણે રામને આશ્વાસન પણ આપ્યું: રાવણે સીતાનું હરણ “વિંદ” નામના મુહૂર્તમાં કર્યું છે, અને એ સમયે ચોરાયેલું ધન જલદી તેના માલિકને પાછું મળે છે. એટલે રામને સીતા જરૂર પાછાં મળશે.

રામે રાવણ વિશે વધુ પૂછ્યું: તે ક્યાં રહે છે, કેટલો બળવાન છે અને તેણે આવું કેમ કર્યું. જટાયુએ જવાબ આપવાનું શરૂ કર્યું, કહ્યું કે રાવણ વિશ્રવાનો પુત્ર અને કુબેરનો ભાઈ છે, પણ તેમની શક્તિ ખૂટી ગઈ. બોલતાં બોલતાં જ ગીધોના વીર રાજાએ રામની સામે પ્રાણ છોડ્યા.

પુત્રની જેમ અંતિમ સંસ્કાર

પોતાના પિતા માટે રડ્યા હતા તેમ રામ તેમના માટે રડ્યા. તેમણે લક્ષ્મણને કહ્યું, “સીતાના હરણનું દુઃખ મને એટલું નથી જેટલું મારા માટે પ્રાણ આપનાર આ પક્ષીના મૃત્યુનું છે. મારા પિતા દશરથની જેમ આ પક્ષીરાજ પણ મારા માટે પૂજનીય અને સન્માનનીય છે.” તેમણે લક્ષ્મણને લાકડાં લાવવા કહ્યું અને પોતે જટાયુને ચિતા પર મૂક્યા.

પુત્ર પિતા માટે કરે તેમ રામે બધી વિધિ કરી, ગોદાવરી નદીએ પિંડ અને જળ અર્પણ કર્યું અને પવિત્ર મંત્રો બોલ્યા. તેમણે જટાયુને આશીર્વાદ આપ્યા, “યજ્ઞ કરનારાઓ અને પાછી પાની ન કરનારા વીરોને મળતા ઉત્તમ લોકમાં જાઓ.” પછી બંને ભાઈઓએ સીતાની શોધ ચાલુ રાખી.

પછી સીતાને શોધતા વાનરો દક્ષિણ સમુદ્રના કિનારે જટાયુના મોટા ભાઈ સંપાતિને મળ્યા, ત્યારે તેમની પાસેથી જ સંપાતિએ પહેલી વાર ભાઈના મૃત્યુના સમાચાર સાંભળ્યા. હવે ઊડી ન શકતા એ વૃદ્ધ પક્ષી ખૂબ દુઃખી થયા. તેમણે કહ્યું કે યુવાનીમાં બંને ભાઈઓએ સૂર્ય તરફ ઊડવાની હરીફાઈ કરી હતી, અને તેમણે પોતાની પાંખોથી જટાયુને ઢાંક્યા હતા, ત્યાં સુધી કે તેમની પાંખો બળી ગઈ. પછી રામની મદદ માટે તેમણે વાનરોને કહ્યું કે સીતા લંકામાં છે.

સ્વભાવ અને ગુણો

જટાયુ જાણતા હતા કે યુવાન, શસ્ત્રધારી રાવણને સહેલાઈથી હરાવી નહીં શકાય, છતાં તેમણે એક ક્ષણ પણ ખચકાટ ન કર્યો. પહેલાં તેમણે સારા શબ્દોથી રાવણને ખોટા માર્ગેથી પાછો વાળવા પ્રયત્ન કર્યો, અને તે નિષ્ફળ ગયું ત્યારે પૂરી શક્તિથી લડ્યા. સંકટમાં પડેલી સ્ત્રીની રક્ષા કરવા અને રામને આપેલું વચન પાળવા તેમણે પ્રાણ આપ્યા.

વાલ્મીકિ તેમને મહાન વીર તરીકે સન્માને છે. અયોધ્યાના રાજકુમાર રામે તેમને પિતા જેવા અંતિમ સંસ્કાર આપ્યા અને પુણ્યશાળીઓના લોકમાં જવાના આશીર્વાદ આપ્યા. જટાયુ બતાવે છે કે હિંમત અને સદ્ગુણ યુવાની કે બળ પર આધાર રાખતાં નથી.