મારીચ

તાડકાનો પુત્ર

બાલકાંડમાં વિશ્વામિત્ર ઋષિ શ્રીરામને મારીચના પરિવારની કથા કહે છે. સુકેતુ નામના એક યક્ષને બ્રહ્માજી પાસેથી તાડકા નામની પુત્રી મળી, જે હજાર હાથી જેટલી બળવાન હતી. તાડકાનાં લગ્ન સુંદ સાથે થયાં, અને તેમનો પુત્ર મારીચ હતો.

સુંદના મૃત્યુ પછી તાડકા અને કિશોર મારીચ ગુસ્સામાં મહર્ષિ અગસ્ત્ય પર ધસી ગયાં. અગસ્ત્યે મારીચને રાક્ષસ બનવાનો, અને તાડકાને ભયંકર નરભક્ષી બનવાનો શાપ આપ્યો. ત્યારથી તાડકાએ અગસ્ત્ય જ્યાં રહેતા હતા એ પ્રદેશ ઉજાડી નાખ્યો, અને મારીચ ઋષિઓને પીડનાર બન્યો.

શ્રીરામ તાડકાનો સામનો કરે તે પહેલાં વિશ્વામિત્રે તેમને આ કથા કહી. ઋષિની આજ્ઞાથી શ્રીરામ તેની સામે લડ્યા અને બાણોથી તેના જીવનનો અંત આણ્યો. આમ મારીચે શ્રીરામના હાથે માતા ગુમાવી, અને અયોધ્યાના રાજકુમાર સાથેની તેની મુલાકાતોની આ તો માત્ર શરૂઆત હતી.

શ્રીરામનું પહેલું બાણ

વિશ્વામિત્ર કિશોર રામ અને લક્ષ્મણને પોતાના આશ્રમે લાવ્યા, ત્યારે બંને રાજકુમારોએ છ દિવસ અને છ રાત તેમના યજ્ઞની રક્ષા કરી. છઠ્ઠા દિવસે મારીચ અને સુબાહુ પોતાની રાક્ષસ ટોળી સાથે યજ્ઞ બગાડવા અને વેદી અપવિત્ર કરવા ઊડતા આવ્યા.

શ્રીરામે ધનુષ્ય પર માનવાસ્ત્ર ચડાવ્યું અને મારીચની છાતીમાં માર્યું. તેને મારવાનો તેમનો ઇરાદો ન હતો. બાણે મારીચને સો યોજન દૂર સમુદ્રમાં ફેંકી દીધો, જ્યાં તે બેભાન પણ જીવતો પડ્યો. પછી આગ્નેયાસ્ત્રથી શ્રીરામે સુબાહુને માર્યો, અને યજ્ઞ શાંતિથી પૂરો થયો.

વિશ્વામિત્ર અને બીજા ઋષિઓએ શ્રીરામની પ્રશંસા કરી. દૂર સમુદ્રમાં મારીચ ભાનમાં આવ્યો અને ધીમે ધીમે કિનારે પાછો ફર્યો. પહેલી વાર તેને સમજાયું કે આ કિશોર રાજકુમાર કેટલો બળવાન છે.

મારીચે પછી રાવણને કહ્યું કે તેણે તરત પોતાની રીત બદલી ન હતી. એક વાર બીજા બે રાક્ષસો સાથે હરણનું રૂપ લઈને તેણે દંડકારણ્યમાં શ્રીરામ પર હુમલો કર્યો. શ્રીરામે ત્રણ બાણ છોડ્યાં; બંને સાથીઓ માર્યા ગયા, અને મારીચ માંડ માંડ બચ્યો.

ભયભીત તપસ્વી

ત્યારથી મારીચે પોતાનું જૂનું જીવન છોડી દીધું. તે સમુદ્ર કિનારે એક એકાંત આશ્રમમાં રહેવા ગયો; વલ્કલ અને મૃગચર્મ પહેરતો, જટા રાખતો, સાદું ખાતો અને તપ કરતો.

ખરના મૃત્યુ પછી રાવણ પહેલી વાર સીતાહરણમાં મદદ માગવા તેની પાસે આવ્યો, ત્યારે મારીચે આ વિચાર છોડી દેવા વિનંતી કરી, અને શાંત થયેલો રાવણ લંકા પાછો ફર્યો.

પણ શ્રીરામનો ભય તેના મનમાંથી ક્યારેય ગયો નહીં. શૂર્પણખા લંકા ગઈ પછી રાવણ બીજી વાર તેની પાસે આવ્યો, ત્યારે મારીચે કહ્યું, “મને દરેક વૃક્ષમાં રામ દેખાય છે. સપનામાં પણ ધનુષ્ય ધારણ કરેલા રામ દેખાય છે. ‘ર’થી શરૂ થતા શબ્દો, જેમ કે રત્ન અને રથ, પણ મને ભયભીત કરી દે છે.”

તેણે રાવણને એ પણ ચેતવ્યો કે રાવણ માને છે તેમ રામ ક્રૂર કે લોભી નથી, પણ સત્યવાદી, દયાળુ અને પિતાના વચનને સમર્પિત છે. મારીચે કહ્યું, “તેઓ માત્ર પિતાનું વચન પાળવા વનમાં આવ્યા છે. આવો માણસ તો સાક્ષાત્ ધર્મ છે. તેમને શત્રુ ન બનાવો.”

રાવણની બીજી મુલાકાત

આ વખતે રાવણ એક યોજના લઈને આવ્યો હતો: મારીચે સોનેરી મૃગનું રૂપ લઈને શ્રીરામને દૂર લઈ જવા. મારીચે તેને ફરી, વિસ્તારથી, ચેતવ્યો. તેણે શ્રીરામની સારપ અને બળની વાત કરી અને કહ્યું, “હંમેશાં મીઠું બોલનારા લોકો સહેલાઈથી મળે છે. પણ અપ્રિય છતાં હિતકારી વાત કહેનાર દુર્લભ છે, અને તેને સાંભળનાર પણ દુર્લભ છે.”

રાવણે ન સાંભળ્યું. “જો તું ના પાડીશ,” તેણે કહ્યું, “તો હું તને અત્યારે જ મારી નાખીશ.” મારીચે વિચાર્યું, “જાઉં તો રામ મારશે; ન જાઉં તો રાવણ મારશે. રામના હાથે મરવું વધુ સારું.” ભારે હૃદયે તેણે હા પાડી, અને રાવણ સાથે રથમાં બેસીને પંચવટી ગયો.

જતાં પહેલાં મારીચે દુઃખથી કહ્યું કે મને તો લંકાનો નાશ અને બધા રાક્ષસો સાથે રાવણનું મૃત્યુ દેખાય છે, કારણ કે અધર્મ કરનાર રાજા આખી પ્રજાનો વિનાશ નોતરે છે. તેના શબ્દો સાચા પડ્યા.

સોનેરી મૃગ

શ્રીરામની કુટિર પાસે મારીચ એક અદ્ભુત મૃગ બની ગયો. તેનું શરીર સોનેરી હતું, તેના પર ચાંદી જેવાં ટપકાં હતાં, અને શિંગડાં રત્નોથી ઝગમગતાં હતાં. તે વૃક્ષો વચ્ચે પાંદડાં ખાતું ફરતું, ક્યારેક નજીક આવતું તો ક્યારેક કૂદીને દૂર જતું. સીતાજી તેને જોઈને મોહિત થયાં અને શ્રીરામને તે પકડી લાવવા કહ્યું.

લક્ષ્મણજીએ ચેતવ્યા, “આ મારીચ જ હશે. કોઈ સાચું હરણ આવું દેખાતું નથી.” શ્રીરામે કહ્યું કે જો તે મારીચ હશે તો હું તેને મારીશ, અને સાચું હરણ હશે તો સીતા માટે લઈ આવીશ. તેમણે લક્ષ્મણજીને સીતાજીની રક્ષા કરવા કહ્યું અને મૃગની પાછળ ગયા, જે તેમને વનમાં ખૂબ દૂર લઈ ગયું.

અંતે શ્રીરામે બાણ છોડ્યું અને તે મૃગને વાગ્યું. પડતાં પડતાં મારીચે પોતાનું સાચું રૂપ પાછું લીધું અને શ્રીરામના અવાજની નકલ કરીને પોકાર્યું, “હા સીતા! હા લક્ષ્મણ!” પછી તે મૃત્યુ પામ્યો. શ્રીરામ તરત છળ સમજી ગયા અને ચિંતાથી ઉતાવળે પાછા ફર્યા. પણ પોકારે પોતાનું કામ કરી દીધું હતું: સીતાજીએ લક્ષ્મણજીને શ્રીરામ પાછળ મોકલ્યા, અને રાવણ સૂની કુટિરે આવ્યો.

તેનું વ્યક્તિત્વ

મારીચ રામાયણના એ થોડા રાક્ષસોમાંનો એક છે, જેમણે શ્રીરામની મહાનતા સ્પષ્ટ જોઈ અને રાવણને સત્ય કહ્યું. પોતાના દુઃખમાંથી તે શીખ્યો હતો અને જીવન બદલવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો.

રાવણને આપેલી તેની સલાહ લંકામાં બોલાયેલા સૌથી વિવેકી શબ્દોમાંની એક છે. તેણે શ્રીરામને માનવ રૂપે સાક્ષાત્ ધર્મ કહ્યા, અને રાવણને કહ્યું કે સીતાજીને સ્પર્શ કરીને તું પોતાનું મૃત્યુ નોતરીશ.

છતાં અંતે ડરને કારણે તેણે રાવણને મોટું પાપ કરવામાં મદદ કરી. તેની કથા બતાવે છે કે શક્તિશાળી વ્યક્તિ અન્યાયી માગણી કરે ત્યારે અડગ રહેવું કેટલું અઘરું છે, અને એક નબળી ક્ષણ કેવી રીતે મોટા અનિષ્ટનું સાધન બની જાય છે.