સુગ્રીવ

જન્મ અને પરિવાર

રામાયણ કહે છે કે જ્યારે વિષ્ણુ શ્રીરામ રૂપે અવતરવાના હતા, ત્યારે બ્રહ્માએ દેવોને તેમના માટે બળવાન સહાયકો સર્જવા કહ્યું. એ રીતે દેવોના અંશથી વાનરો અને રીંછો જન્મ્યા. વાલી ઇન્દ્રના અંશથી અને સુગ્રીવ સૂર્યદેવના અંશથી જન્મ્યા. બંનેનો ઉછેર કિષ્કિંધાના વાનરરાજ ઋક્ષરાજના પુત્રો તરીકે થયો.

વાલી મોટા હતા, અને પિતા પછી તેઓ રાજા બન્યા. સુગ્રીવ મોટા ભાઈને પ્રેમ અને આદર આપતા અને નિષ્ઠાથી તેમની સેવા કરતા. તેમનાં લગ્ન રુમા સાથે થયાં, અને હનુમાન જેવા જ્ઞાની મંત્રીઓ તેમની સાથે હતા, જે દરેક મુશ્કેલીમાં તેમની પડખે રહ્યા.

વાલી સાથેનો ઝઘડો

એક રાત્રે માયાવી નામનો અસુર કિષ્કિંધાના દરવાજે આવ્યો અને વાલીને પડકાર ફેંક્યો. વાલી બહાર ધસી ગયા, અને સુગ્રીવ તેમની પાછળ ગયા. અસુર એક ઊંડી ગુફામાં ભાગી ગયો. વાલીએ સુગ્રીવને પ્રવેશદ્વાર પર રાહ જોવાનું કહ્યું અને અંદર ગયા. સુગ્રીવે આખું એક વર્ષ રાહ જોઈ. પછી તેમણે ગુફામાંથી ફીણ અને લોહી વહેતું જોયું અને અસુરોની ગર્જના સાંભળી, પણ ભાઈનો અવાજ ન સંભળાયો.

વાલી માર્યા ગયા છે એમ માનીને સુગ્રીવે દુઃખી મને ગુફાનું મોં એક મોટી શિલાથી બંધ કર્યું અને ઘેર પાછા આવ્યા. મંત્રીઓએ તેમને રાજા બનાવ્યા. પણ વાલી જીત્યા હતા, અને પાછા આવીને ગુફા બંધ તથા સુગ્રીવને સિંહાસને જોઈને તેમને લાગ્યું કે ભાઈએ દગો કર્યો છે. તેમણે સુગ્રીવની વાત સાંભળી જ નહીં. તેમને કાઢી મૂક્યા અને સુગ્રીવનાં પત્ની રુમાને પોતાની પાસે રાખ્યાં.

સુગ્રીવ હનુમાન અને થોડા વફાદાર મિત્રો સાથે ઋષ્યમૂક પર્વત પર ભાગી ગયા. વાલી ત્યાં જઈ શકતા ન હતા, કેમ કે માતંગ ઋષિએ તેમને એ જગ્યાએ કદી ન પ્રવેશવાનો શાપ આપ્યો હતો. છતાં સુગ્રીવ મોટા ભાઈના સતત ડરમાં જીવતા.

શ્રીરામ સાથે મૈત્રી

રામ-લક્ષ્મણ પંપા સરોવર પાસે આવ્યા ત્યારે હનુમાન તેમને સુગ્રીવ પાસે લઈ ગયા. હનુમાને અગ્નિ પ્રગટાવ્યો, અને રામ તથા સુગ્રીવે તેની પ્રદક્ષિણા કરીને જીવનભર મિત્ર રહેવાનું વચન આપ્યું. પછી સુગ્રીવે રામને સીતાજીનાં ઉત્તરીય વસ્ત્ર અને ઘરેણાંની પોટલી બતાવી, જે રાવણ તેમને આકાશમાર્ગે લઈ જતો હતો ત્યારે તેમણે નીચે નાખી હતી. તે જોઈને રામ રડી પડ્યા. લક્ષ્મણે કહ્યું કે હું કુંડળ કે બાજુબંધ ઓળખતો નથી, પણ ઝાંઝર ઓળખું છું, કેમ કે રોજ હું ભાભીના ચરણે પ્રણામ કરતો.

સુગ્રીવને શંકા હતી કે વાલીને કોઈ હરાવી શકે કે નહીં. તેમને વિશ્વાસ અપાવવા શ્રીરામે વાલીએ મારેલા અસુર દુંદુભિના વિશાળ સૂકા હાડપિંજરને પગથી દૂર ફંગોળ્યું, અને પછી એક જ બાણથી એક હારમાં ઊભેલાં સાત મોટાં સાલવૃક્ષો વીંધી નાખ્યાં. હવે સુગ્રીવને પોતાના મિત્ર પર પૂરો વિશ્વાસ બેઠો.

આ પરીક્ષા પહેલાં સુગ્રીવે રામને પોતાની આખી દુઃખભરી કથા કહી હતી: વાલીએ કેવી રીતે આખી પૃથ્વી પર તેમનો પીછો કર્યો, ક્યાંય તેમને શાંતિ ન મળી, અને વાલીએ તેમનાં પત્નીને લઈ લીધાં. રામે સહાનુભૂતિથી સાંભળ્યું હતું અને વચન આપ્યું હતું કે તેમનાં બાણ વાલીના અન્યાયનો અંત લાવશે. હવે વર્ષો પછી પહેલી વાર સુગ્રીવના મનમાં સાચી આશા જાગી.

સુગ્રીવે વાલીને યુદ્ધ માટે પડકાર્યા. પહેલી વાર બંને ભાઈ એટલા સરખા દેખાતા હતા કે રામ તેમને ઓળખી ન શક્યા અને બાણ ન છોડ્યું. સુગ્રીવ ઘાયલ થઈને પાછા આવ્યા. બીજી વાર લક્ષ્મણે નિશાની તરીકે સુગ્રીવના ગળામાં ફૂલોની માળા પહેરાવી. એ લડાઈમાં રામે વાલી પર બાણ છોડ્યું. સુગ્રીવે ભાઈ માટે શોક કર્યો, તેમના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા, અને રાજા બન્યા; અંગદ યુવરાજ બન્યા.

વર્ષાઋતુ અને શોધ

વર્ષાઋતુના મહિના આવ્યા, અને શોધ માટે રાહ જોવી પડી. પણ વરસાદ પૂરો થયા પછી પણ નવા રાજ્યના સુખમાં ડૂબેલા સુગ્રીવ પોતાનું વચન ભૂલી ગયા. હનુમાને તેમને યાદ કરાવ્યું, અને સુગ્રીવે બધેથી વાનરોને બોલાવવાનું શરૂ કર્યું. રામ ચિંતિત થયા અને લક્ષ્મણને મોકલ્યા, જેઓ ખૂબ ક્રોધમાં કિષ્કિંધા આવ્યા. તારાએ તેમને શાંત કર્યા, અને સુગ્રીવે નમ્રતાથી રામની માફી માગી.

પછી વાનરો અને રીંછોની વિશાળ સેના ભેગી થઈ. સુગ્રીવે પૂર્વ, પશ્ચિમ, ઉત્તર અને દક્ષિણમાં શોધ-ટુકડીઓ મોકલી, દરેક પ્રદેશનું વિગતે વર્ણન કર્યું અને પાછા આવવા એક મહિનાનો સમય આપ્યો. તેમણે શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓને અંગદ, હનુમાન અને જાંબવાન સાથે દક્ષિણમાં મોકલ્યા, અને એ જ ટુકડીએ સીતાજીનો પત્તો મેળવ્યો.

રામે સુગ્રીવને પૂછ્યું કે તમે આખી પૃથ્વીને આટલી સારી રીતે કેવી રીતે જાણો છો. સુગ્રીવે સમજાવ્યું કે વાલીએ પીછો કર્યો ત્યારે તેઓ પૂર્વ, પશ્ચિમ, ઉત્તર અને દક્ષિણ, દરેક દિશામાં ભાગ્યા હતા, એટલે આ બધા પ્રદેશો તેમણે પોતાની આંખે જોયા હતા. માત્ર ઋષ્યમૂક પર, જ્યાં વાલી જઈ શકતા ન હતા, તેમને સલામતી મળી. તેમનાં દુઃખનાં વર્ષો હવે રામસેવામાં કામ આવ્યાં.

લંકાના યુદ્ધમાં ભૂમિકા

સુગ્રીવ શ્રીરામ સાથે દક્ષિણ સમુદ્ર સુધી ગયા અને નલે બાંધેલા સેતુ પરથી સેનાને લંકા લઈ ગયા. સુવેલ પર્વત પરથી તેમણે પહેલી વાર નગરના દરવાજા પર ઊભેલા રાવણને જોયો ત્યારે પોતાનો ક્રોધ રોકી ન શક્યા. તેઓ કૂદીને ત્યાં પહોંચ્યા, રાવણનો મુગટ પાડી દીધો અને તેની સાથે મલ્લયુદ્ધ કરીને પાછા આવ્યા. રામે તેમને ભેટી પડ્યા, પણ પ્રેમથી સમજાવ્યું કે રાજાએ એકલા આવું જોખમ ન લેવું જોઈએ.

એ પહેલાં, રાવણના નાના ભાઈ વિભીષણ સમુદ્ર પાર કરીને શરણ માગવા આવ્યા ત્યારે સુગ્રીવને શંકા થઈ હતી. તેમણે રામને ચેતવ્યા કે શત્રુના જ પરિવારનો રાક્ષસ જાસૂસ પણ હોઈ શકે. રામે બધા સલાહકારોની વાત સાંભળી અને પછી વિભીષણને સ્વીકાર્યા, અને કહ્યું કે શરણે આવેલાને હું કદી પાછો નહીં કાઢું. સુગ્રીવે આ વાતનું માન રાખ્યું અને વિભીષણને મિત્ર તરીકે આવકાર્યા.

યુદ્ધમાં સુગ્રીવ ઘણા મહાન રાક્ષસો સામે લડ્યા. એક વાર કુંભકર્ણ તેમને મૂર્છિત કરીને ઉપાડી ગયો, પણ સુગ્રીવ ભાનમાં આવ્યા, એ વિશાળ રાક્ષસને ઘાયલ કર્યો અને છૂટીને પોતાની સેનામાં પાછા આવ્યા. તેમણે કુંભકર્ણના પુત્ર કુંભને તથા રાક્ષસ સેનાપતિઓ વિરૂપાક્ષ અને મહોદરને માર્યા. વિજય પછી તેઓ રામ સાથે અયોધ્યા આવ્યા, અને વાનરવીરો રામના રાજ્યાભિષેક માટે પવિત્ર જળ લાવ્યા.

પછીનું જીવન અને સ્વભાવ

સુગ્રીવે શ્રીરામના વફાદાર મિત્ર તરીકે કિષ્કિંધા પર રાજ કર્યું. ઉત્તરકાંડમાં, જ્યારે રામ પૃથ્વી છોડવાના હતા, ત્યારે સુગ્રીવે અંગદને કિષ્કિંધાના સિંહાસને બેસાડ્યા અને રામની પાછળ જવા આવ્યા. તેઓ રામ સાથે સરયૂનાં જળમાં પ્રવેશ્યા અને જે સૂર્યદેવમાંથી જન્મ્યા હતા તેમનામાં પાછા ભળી ગયા.

સુગ્રીવ સંપૂર્ણ ન હતા. તેઓ ક્યારેક ડરી જતા, ઉતાવળ કરતા અને સુખમાં ભૂલી પણ જતા. પણ પોતાની ભૂલ પ્રામાણિકપણે સ્વીકારતા, તરત માફી માગતા, અને એક વાર તેમનું હૃદય રામકાર્યને સમર્પિત થયું પછી તેમણે પોતાનું બધું બળ અને આખી સેના તેમાં લગાવી દીધી.