શૂર્પણખા

જન્મ અને પરિવાર

શૂર્પણખા કૈકસીનું ત્રીજું સંતાન હતી; રાવણ અને કુંભકર્ણ પછી અને વિભીષણ પહેલાં જન્મી. તેના નામનો અર્થ છે “સૂપડા જેવા નખવાળી.” ભાઈઓ સત્તામાં આગળ વધતા હતા ત્યારે તે લંકામાં મોટી થઈ, અને કાલકેય દાનવોના રાજકુમાર વિદ્યુજ્જિહ્વ સાથે તેનાં લગ્ન થયાં.

ઉત્તરકાંડ કહે છે કે વિજય યાત્રા દરમિયાન રાવણ કાલકેયો સામે લડ્યો, અને એ યુદ્ધમાં વિદ્યુજ્જિહ્વ તેના હાથે માર્યો ગયો. શૂર્પણખા રડતી રડતી ભાઈ પાસે આવી અને પતિના મૃત્યુ માટે તેને દોષ આપ્યો.

રાવણે સ્વીકાર્યું કે યુદ્ધના આવેશમાં, બહેનનો વિચાર કર્યા વગર, તેણે વિદ્યુજ્જિહ્વને માર્યો હતો. તેને બહેનના દુઃખનો અફસોસ થયો, અને તે સન્માન અને સુખથી રહી શકે એવું સ્થાન આપવા ઇચ્છ્યું.

તેને આશ્વાસન આપવા રાવણે તેને માસીના દીકરા ખર સાથે દંડકારણ્યમાં રહેવા મોકલી; શૂર્પણખા ખરને ભાઈ કહેતી. તેણે ખર અને દૂષણની આગેવાની હેઠળ ચૌદ હજાર રાક્ષસોની સેના આપી, અને શૂર્પણખા ત્યાં મરજી મુજબ વનમાં ફરતી, સ્વતંત્રપણે રહેવા લાગી.

પંચવટીમાં

વર્ષો પછી શ્રીરામ, સીતાજી અને લક્ષ્મણજીએ ગોદાવરી નદીના કિનારે પંચવટીમાં પાંદડાંની કુટિર બાંધી. એક દિવસ વનમાં ફરતી શૂર્પણખાએ કુટિર બહાર બેઠેલા શ્રીરામને જોયા. તેઓ યુવાન, સુંદર અને તેજસ્વી હતા, અને તેને તરત જ તેમને પતિ બનાવવાની ઇચ્છા થઈ.

તેણે પોતાની ઓળખ આપી કે હું રાવણ અને ખરની બહેન છું, અને સીતાજીને છોડીને પોતાની સાથે લગ્ન કરવા કહ્યું. તેણે સીતાજી વિશે કઠોર વાતો કહી અને તેમને ધમકી પણ આપી. શ્રીરામે હસીને મજાકમાં કહ્યું, “હું તો પરણેલો છું. મારો નાનો ભાઈ લક્ષ્મણ અહીં પત્ની વગર છે. તેની પાસે જા.”

લક્ષ્મણજીએ પણ મજાકમાં જવાબ આપ્યો. “હું તો મારા ભાઈનો સેવક છું,” તેમણે કહ્યું. “સેવકની પત્ની બનવાની ઇચ્છા શા માટે? રામ પાસે પાછી જા.” શૂર્પણખા સમજી ન શકી કે તેઓ મજાક કરે છે, અને ફરી શ્રીરામ તરફ વળી.

વાલ્મીકિજી આ દૃશ્યમાં તીવ્ર વિરોધાભાસ બતાવે છે: શ્રીરામ સૌમ્ય, સુંદર અને શાંત હતા, જ્યારે શૂર્પણખા ઉગ્ર અને કઠોર બોલનારી, જે જોઈએ તે લઈ લેવાની ટેવવાળી હતી. ના સાંભળવાની તે કલ્પના પણ કરી શકતી ન હતી, અને તેની ઇચ્છા ઝડપથી ક્રોધમાં બદલાઈ ગઈ.

હુમલો અને તેનું પરિણામ

સીતાજી પોતાના માર્ગમાં આડે છે એમ માનીને શૂર્પણખા ક્રોધમાં તેમને નુકસાન કરવા ધસી. શ્રીરામે તરત તેને રોકી અને લક્ષ્મણજીને કહ્યું, “આવા ક્રૂર જીવ સાથે મજાક ન કરાય. જો, સીતા સંકટમાં છે. આ રાક્ષસીને સજા કર.” લક્ષ્મણજીએ તલવાર કાઢી અને તેનાં નાક-કાન કાપી નાખ્યાં.

રડતી અને લોહીલુહાણ શૂર્પણખા જનસ્થાનમાં ખર પાસે દોડી ગઈ. ખરે પહેલાં ચૌદ રાક્ષસોને ભાઈઓને મારવા મોકલ્યા, અને શ્રીરામે તે બધાનો નાશ કર્યો. પછી ખર, દૂષણ અને સેનાપતિ ત્રિશિરા ચૌદ હજારની આખી સેના લઈને ચડી આવ્યા.

શ્રીરામે લક્ષ્મણજીને સીતાજી સાથે સુરક્ષિત ગુફામાં મોકલ્યા અને એકલા સેનાનો સામનો કર્યો. ભીષણ યુદ્ધમાં શ્રીરામે ખર, દૂષણ અને ત્રિશિરા સહિત બધાને માર્યા. વનના ઋષિઓએ તેમને આશીર્વાદ આપ્યા, કારણ કે લાંબા સમયથી તેમને પીડતા રાક્ષસો હવે ન રહ્યા.

અકંપન નામનો એક રાક્ષસ યુદ્ધમાંથી બચી ગયો અને સૌથી પહેલાં લંકા સમાચાર લઈ ગયો. પણ શૂર્પણખાની પોતાની ભાઈ પાસેની મુલાકાતે જ એ સમાચારને બદલો લેવાની યોજનામાં ફેરવી નાખ્યા.

રાવણની સભામાં

શૂર્પણખા ઊડીને લંકા પહોંચી અને સભામાં બેઠેલા રાવણ સામે હાજર થઈ. તેણે તેને સખત ઠપકો આપ્યો. “તમે ભોગવિલાસમાં ડૂબેલા છો,” તેણે કહ્યું, “અને તમારા જ રાજ્યમાં શું થાય છે તેની પણ તમને ખબર નથી. જે રાજા ગુપ્તચરો અને કાળજીથી પોતાના દેશ પર નજર નથી રાખતો, તેને પ્રજા સુકાઈ ગયેલી નદીની જેમ જલદી છોડી દે છે.”

પછી તેણે કહ્યું કે શ્રીરામે એકલા હાથે ખર અને તેની સેનાનો નાશ કર્યો છે. તેણે સીતાજીના સૌંદર્યનાં ખૂબ વખાણ કર્યાં અને કહ્યું, “તે તમારે યોગ્ય પત્ની બનશે. તેનું હરણ કરો અને તમારી બહેન તથા જનસ્થાનનો બદલો લો.”

રાવણે પૂછ્યું કે રામ કોણ છે અને દેખાવે કેવા છે. તેણે કહ્યું કે તેઓ યુવાન, બળવાન અને સુંદર છે, લાંબી ભુજાઓ અને મોટાં નેત્રોવાળા, તપસ્વીની જેમ વલ્કલ પહેરે છે, છતાં યુદ્ધમાં એટલા ઝડપી કે મેં માત્ર તેમનું ધનુષ્ય ફરતું અને રાક્ષસોને પડતા જોયા.

તેના શબ્દોએ રાવણની કામના અને અભિમાન જગાડ્યાં. મારીચે એક વાર ચેતવ્યો હતો છતાં, હવે રાવણે સીતાહરણનો નિશ્ચય કરી લીધો. અહીંથી જ લંકાના યુદ્ધ તરફ દોરી જતી ઘટનાઓની સાંકળ શરૂ થઈ.

કથામાં તેનું સ્થાન

લંકામાંના તેના ભાષણ પછી વાલ્મીકિજી શૂર્પણખાનો ફરી ઉલ્લેખ કરતા નથી. રામાયણમાં તેની ભૂમિકા ટૂંકી છે, પણ એ જ તણખો છે જેણે યુદ્ધની આખી આગ સળગાવી.

તેની કથા દ્વારા આપણે એ પણ જાણીએ છીએ કે વનના રાક્ષસોએ વર્ષો સુધી દંડકારણ્યના ઋષિઓને કેવા પીડ્યા હતા. શ્રીરામે એ ઋષિઓનું રક્ષણ કરવાનું વચન આપ્યું હતું, અને શૂર્પણખાના ક્રોધથી શરૂ થયેલા ખરની સેના સાથેના યુદ્ધથી એ વચન પણ પૂરું થયું.

તેની કથા બતાવે છે કે ક્રોધ અને ઘવાયેલું અભિમાન આગની જેમ ફેલાય છે. તેણે શાંતિ ન શોધી, જે થયું તે સ્વીકાર્યું નહીં; તેણે બદલો શોધ્યો. અંતે તેણે શરૂ કરેલા બદલાએ તેના ભાઈઓનો અને આખી લંકા નગરીનો વિનાશ કર્યો.