હનુમાન

જન્મ અને બાળપણ

હનુમાનનાં માતા અંજના પહેલાં પુંજિકસ્થલા નામની અપ્સરા હતાં. એક શાપને કારણે તેઓ પૃથ્વી પર વાનરી તરીકે જન્મ્યાં અને વાનરવીર કેસરીનાં પત્ની બન્યાં. એક દિવસ તેઓ પર્વતના શિખર પર ઊભાં હતાં ત્યારે પવનદેવ વાયુ તેમના પર મોહિત થયા. તેમણે કહ્યું કે તમને પવન જેવો બળવાન અને વેગવાન પુત્ર થશે. એ પુત્ર એટલે હનુમાન.

નાનપણમાં હનુમાને એક વાર ઊગતો સૂર્ય જોયો અને તેને પાકેલું ફળ માની લીધું. તેને પકડવા તેઓ આકાશમાં કૂદ્યા. દેવરાજ ઇન્દ્રે તેમના પર વજ્ર ફેંક્યું, બાળક પર્વત પર પડ્યું અને તેમની હડપચી (હનુ) ઘવાઈ. આથી તેમનું નામ હનુમાન પડ્યું. પુત્રને થયેલી ઈજાથી દુઃખી થઈને વાયુએ વહેવાનું બંધ કર્યું, અને બધા જીવો પીડાવા લાગ્યા.

વાયુને શાંત કરવા બ્રહ્મા અને બીજા દેવોએ બાળકને વરદાન આપ્યાં. બ્રહ્માએ તેમને બધાં શસ્ત્રોથી અવધ્ય બનાવ્યા, અને ઇન્દ્રે વરદાન આપ્યું કે તેમનું મૃત્યુ તેમની પોતાની ઇચ્છાથી જ થશે. ઉત્તરકાંડ ઉમેરે છે કે નટખટ બાળ હનુમાન આશ્રમોમાં ઋષિઓને હેરાન કરતા, તેથી ઋષિઓએ હળવો શાપ આપ્યો: કોઈ યાદ ન કરાવે ત્યાં સુધી તેઓ પોતાનું મહાબળ ભૂલી જશે.

સુગ્રીવના મંત્રી અને શ્રીરામ સાથે મિલન

મોટા ભાઈ વાલીએ સુગ્રીવને કિષ્કિંધામાંથી કાઢી મૂક્યા ત્યારે હનુમાન વફાદારીથી તેમની સાથે ઋષ્યમૂક પર્વત પર રહ્યા. એક દિવસ સુગ્રીવે પંપા સરોવર પાસે બે ઊંચા, શસ્ત્રધારી પુરુષોને ફરતા જોયા અને ડરી ગયા કે કદાચ વાલીએ તેમને મોકલ્યા છે. તેમણે હનુમાનને તેઓ કોણ છે તે જાણવા મોકલ્યા. હનુમાન ભિક્ષુ સંન્યાસીનું રૂપ લઈને ગયા અને ખૂબ વિનયથી વાત કરી.

એ બે પુરુષો સીતાજીને શોધતા રામ અને લક્ષ્મણ હતા. હનુમાનની વાણીથી શ્રીરામ ખૂબ પ્રભાવિત થયા. તેમણે લક્ષ્મણને કહ્યું કે આ વાનરને ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદનું જ્ઞાન હોવું જોઈએ, કેમ કે આટલું લાંબું બોલ્યા છતાં તેમાં એક પણ ભૂલ નથી; ન બહુ ઝડપથી, ન બહુ ધીમેથી, અને મનને ગમે એવા સ્વરે. પછી હનુમાને પોતાનું સાચું રૂપ પ્રગટ કર્યું, બંને ભાઈઓને ખભા પર બેસાડ્યા અને સુગ્રીવ પાસે લઈ ગયા.

હનુમાને જ પવિત્ર અગ્નિ પ્રગટાવ્યો, જેની સાક્ષીએ શ્રીરામ અને સુગ્રીવે જીવનભરની મૈત્રીનું વચન લીધું. રામ સુગ્રીવને રાજ્ય અને પત્ની પાછાં અપાવશે, અને સુગ્રીવ રામને સીતાજી શોધવામાં મદદ કરશે. વાલીના મૃત્યુ અને સુગ્રીવના રાજ્યાભિષેક પછી, વર્ષાઋતુમાં સુગ્રીવ પોતાનું વચન ભૂલી ગયા ત્યારે સૌથી પહેલાં હનુમાને જ તેમને ફરજ યાદ કરાવી.

શોધ અને મહાન છલાંગ

સુગ્રીવે ચારે દિશામાં શોધ-ટુકડીઓ મોકલી. સૌથી બળવાન ટુકડી દક્ષિણમાં ગઈ, જેના નેતા વાલીપુત્ર અંગદ હતા અને સાથે હનુમાન તથા વૃદ્ધ જ્ઞાની રીંછરાજ જાંબવાન હતા. શ્રીરામને હનુમાન પર સૌથી વધુ વિશ્વાસ હતો, તેથી તેમણે પોતાના નામવાળી વીંટી સીતાજીને નિશાની તરીકે બતાવવા હનુમાનને આપી. લાંબી અને કઠણ શોધ પછી ટુકડી દક્ષિણ સમુદ્રના કિનારે પહોંચી, અને ગીધ સંપાતિએ કહ્યું કે સીતાજી સો યોજન દૂર સમુદ્રપાર લંકામાં કેદ છે.

વાનરો કિનારે બેસીને દરેક જણ કેટલું કૂદી શકે તે કહેવા લાગ્યા. સમુદ્ર ઓળંગીને પાછા આવી શકાશે એવી ખાતરી કોઈને ન હતી. ત્યારે જાંબવાને ચૂપચાપ બેઠેલા હનુમાન તરફ જોયું. તેમણે હનુમાનને વાયુથી થયેલો તેમનો જન્મ અને બાળપણમાં સૂર્ય તરફની છલાંગ યાદ કરાવી. આ સાંભળતાં જ હનુમાનનું જૂનું બળ જાગી ઊઠ્યું. તેઓ વિશાળ બન્યા, મહેન્દ્ર પર્વત પર ચઢ્યા અને શ્રીરામનું સ્મરણ કરીને સમુદ્ર પર છલાંગ મારી.

રસ્તામાં મૈનાક પર્વત સમુદ્રમાંથી ઊંચો થયો અને આરામ કરવા કહ્યું, પણ હનુમાને તેને માત્ર હાથથી સ્પર્શ કર્યો અને આગળ ઊડ્યા. દેવોએ નાગમાતા સુરસાને તેમની પરીક્ષા લેવા મોકલી. તેણે તેમને ગળી જવા મોં પહોળું કર્યું; હનુમાન નાનકડા બની ગયા, ક્ષણમાં મોંમાં જઈને બહાર નીકળી આવ્યા, અને સુરસાએ તેમને આશીર્વાદ આપ્યા. છાયા પકડનારી રાક્ષસી સિંહિકાને પણ તેમણે હરાવી, અને અંતે લંકાના એક શિખર પર ઊતર્યા.

લંકામાં સીતાજીની શોધ

હનુમાને રાતની રાહ જોઈ, બિલાડી જેટલા નાના બન્યા અને નગરમાં પ્રવેશ્યા. દરવાજે લંકાની રક્ષક દેવીએ તેમને રોક્યા, અને તેમણે તેને ડાબી મુઠ્ઠીથી પ્રહાર કર્યો. તેને બ્રહ્માના શબ્દો યાદ આવ્યા કે જ્યારે કોઈ વાનર તને હરાવશે ત્યારે લંકાનો અંત નજીક હશે. હનુમાને મહેલો, પાનશાળાઓ અને રાવણનો પોતાનો શયનખંડ પણ શોધ્યો. એક ક્ષણ માટે તેમણે સૂતેલી રાણી મંદોદરીને સીતાજી માની લીધાં, પણ પછી વિચાર્યું, “રામથી વિખૂટાં પડેલાં સીતાજી કદી સુખથી સૂએ નહીં કે ઘરેણાં પહેરે નહીં,” અને શોધ ચાલુ રાખી.

અંતે અશોકવાટિકામાં તેમણે શિંશપા વૃક્ષ નીચે બેઠેલાં, દૂબળાં અને ઉદાસ સીતાજીને જોયાં, જેમની આસપાસ રાક્ષસીઓનો પહેરો હતો. ડાળીઓમાં છુપાઈને તેમણે રાવણને આવીને ધમકાવતો જોયો, અને સીતાજીએ કેટલી હિંમતથી તેને નકાર્યો તે પણ જોયું. પહેરેગીરો સૂઈ ગયા ત્યારે સીતાજી ડરી ન જાય એ માટે હનુમાને ધીમા અવાજે રામકથા કહી. પછી નીચે ઊતરીને પ્રણામ કર્યા અને શ્રીરામની વીંટી આપી. વીંટી હાથમાં લઈને સીતાજીને જાણે સ્વયં રામ મળ્યા હોય એવો આનંદ થયો.

હનુમાને તેમને પીઠ પર બેસાડીને તરત રામ પાસે લઈ જવાની તૈયારી બતાવી. સીતાજીએ નમ્રતાથી ના પાડી. પોતાની ઇચ્છાથી તેઓ રામ સિવાય કોઈ પુરુષને સ્પર્શ કરવા માંગતાં ન હતાં, અને તેઓ ઇચ્છતાં હતાં કે સ્વયં રામ રાવણને હરાવીને સન્માનથી તેમને પાછાં લઈ જાય. તેમણે હનુમાનને પોતાનો કીમતી ચૂડામણિ આપ્યો, અને સાચે જ મળ્યાની નિશાની તરીકે ચિત્રકૂટમાં બનેલી કાગડાની એક ખાનગી વાત કહી, જે માત્ર રામ જાણતા હતા.

લંકાદહન અને પાછા ફરવું

જતાં પહેલાં હનુમાને રાવણની શક્તિ પારખવાનું નક્કી કર્યું. તેમણે અશોકવાટિકાનાં વૃક્ષો તોડ્યાં અને ધસી આવેલા રાક્ષસોને હરાવ્યા, જેમાં રાવણનો યુવાન પુત્ર અક્ષકુમાર પણ હતો. અંતે ઇન્દ્રજીતે તેમને બ્રહ્માસ્ત્રથી બાંધ્યા. બ્રહ્મા પ્રત્યેના આદરથી હનુમાને પોતાને બંધાવા દીધા અને રાવણની સભામાં લઈ જવાયા. ત્યાં તેમણે નિર્ભયતાથી રાવણને સલાહ આપી કે સીતાજીને રામને પાછાં સોંપી દે અને પોતાનું જીવન તથા રાજ્ય બચાવી લે.

રાવણે આજ્ઞા કરી કે હનુમાનની પૂંછડી પર કપડું વીંટી, તેલમાં બોળી, આગ લગાડવામાં આવે. સીતાજીએ અગ્નિદેવને પ્રાર્થના કરી કે હનુમાન માટે શીતળ બનજો, અને જ્વાળાએ તેમને દઝાડ્યા નહીં. હનુમાને બંધન તોડી નાખ્યાં, એક છાપરેથી બીજે છાપરે કૂદીને લંકાને આગ લગાડી. પછી તેમને ચિંતા થઈ કે સીતાજીને તો કંઈ નહીં થયું હોય ને, પણ તેમણે સાંભળ્યું અને જોયું કે તેઓ સુરક્ષિત છે. તેઓ ફરી એક વાર સીતાજીને મળ્યા અને સમુદ્ર પાછો ઓળંગ્યો.

ઉત્તર કિનારે વાનરો આનંદથી કિલકારીઓ કરવા લાગ્યા. ઘેર જતાં તેમણે સુગ્રીવના મધુવનમાં મધની મિજબાની કરી, અને આ પરથી સુગ્રીવ સમજી ગયા કે સારા સમાચાર છે. હનુમાને શ્રીરામ સમક્ષ જઈને કહ્યું, “મેં સીતાજીને જોયાં છે.” તેમણે ચૂડામણિ આપ્યો અને બધું કહી સંભળાવ્યું. શ્રીરામે તેમને ભેટીને કહ્યું કે આવી સેવાના બદલામાં આપવા જેવું મારી પાસે કશું નથી.

લંકાના યુદ્ધમાં

રાવણના નાના ભાઈ વિભીષણ શરણે આવ્યા ત્યારે કેટલાક વાનરોએ શંકા કરી, પણ હનુમાને શ્રીરામને તેમને સ્વીકારવાની સલાહ આપી. યુદ્ધમાં હનુમાન બધે જ દેખાતા. તેમણે ધૂમ્રાક્ષ અને અકંપન જેવા મહાન રાક્ષસ યોદ્ધાઓને તથા રાવણના પુત્રો દેવાંતક અને ત્રિશિરાને હરાવ્યા. ઘણી વાર તેમણે યુદ્ધમાં શ્રીરામને પોતાના ખભા પર બેસાડ્યા, જેમ અંગદે લક્ષ્મણને બેસાડ્યા.

એક રાત્રે ઇન્દ્રજીતે બ્રહ્માસ્ત્રથી રામ, લક્ષ્મણ અને વાનરસેનાના મોટા ભાગને ઘાયલ કરી નાખ્યા. ખૂબ ઘાયલ જાંબવાને સૌથી પહેલાં પૂછ્યું, “હનુમાન જીવિત છે?” તેમણે હનુમાનને હિમાલય મોકલ્યા, જ્યાં ઋષભ અને કૈલાસ શિખરો વચ્ચેના પર્વત પરથી ચાર ઔષધિઓ લાવવાની હતી. હનુમાન ઔષધિઓ ઓળખી ન શક્યા, તેથી આખું શિખર ઉપાડીને લંકા લઈ આવ્યા. તેની સુગંધથી જ બંને ભાઈઓ અને સેના સાજાં થઈ ગયાં.

પછી રાવણે શક્તિ નામના ભાલાથી લક્ષ્મણને મૂર્છિત કર્યા ત્યારે વાનરવૈદ્ય સુષેણે ફરી હનુમાનને ઔષધિ લેવા મોકલ્યા, અને ફરી તેઓ આખું શિખર લઈ આવ્યા. સુષેણે લક્ષ્મણને ઔષધિ આપી અને તેઓ સાજા થઈને ઊભા થયા. રાવણના પતન પછી શ્રીરામે હનુમાનને સીતાજીને વિજયના સમાચાર આપવા મોકલ્યા, અને પછી નંદીગ્રામ મોકલ્યા કે ભરતને કહે કે રામ ઘેર આવી રહ્યા છે.

પછીનું જીવન અને સ્વભાવ

અયોધ્યામાં શ્રીરામના રાજ્યાભિષેક વખતે સીતાજીએ પોતાના ગળામાંથી ચમકતો મોતીનો હાર કાઢ્યો અને રામના ઇશારે, જેનામાં હંમેશાં તેજ, બુદ્ધિ અને વિનય રહેલાં છે એવા હનુમાનને આપ્યો. ઉત્તરકાંડમાં, જ્યારે રામના મિત્રો ઘેર જવા વિદાય લેતા હતા, ત્યારે હનુમાને માત્ર એક જ માગણી કરી: રામ પ્રત્યેનો તેમનો પ્રેમ કદી ઓછો ન થાય, અને જ્યાં સુધી પૃથ્વી પર રામકથા કહેવાય ત્યાં સુધી તેઓ જીવતા રહે. શ્રીરામે તેમને ભેટીને એ વરદાન આપ્યું.

હનુમાનની મહાનતા એ છે કે તેમનાં બળ, બુદ્ધિ અને નમ્રતા સાથે મળીને કામ કરે છે. દરેક પગલું ભરતાં પહેલાં તેઓ સમજીને વિચારતા, સમજદારીથી બોલતા, અને કદી પોતાનો જશ લેતા નહીં. તેમનું બધું બળ રામસેવામાં અર્પણ હતું. એટલે જ ભક્તો તેમને આદર્શ સેવક અને ભક્ત તરીકે યાદ કરે છે, અને તેમની યાત્રાનું વર્ણન કરતો સુંદરકાંડ ભક્તોને એટલો પ્રિય છે.