વાલી

જન્મ અને બળ

વાલી દેવરાજ ઇન્દ્રના અંશથી જન્મ્યા અને વાનરરાજ ઋક્ષરાજના પુત્ર તરીકે ઊછર્યા. ઇન્દ્રે તેમને સોનાની એક માળા આપી હતી, જે યુદ્ધમાં વિજય અપાવતી. પિતા પછી વાલી કિષ્કિંધાના રાજા બન્યા, અને સુગ્રીવ પ્રેમાળ નાના ભાઈ તરીકે તેમની સેવા કરતા.

સુગ્રીવે પછી રામને કહ્યું કે વાલી કેટલા અથાક હતા. સૂર્યોદય પહેલાં તેઓ પશ્ચિમ સમુદ્રથી પૂર્વ સમુદ્ર સુધી અને દક્ષિણ સમુદ્રથી ઉત્તર સમુદ્ર સુધી જઈને સૂર્યને અર્ઘ્ય આપતા, અને જરાય થાકતા નહીં. તેઓ પર્વતશિખરો પર ચઢી જતા, મોટી શિલાઓ દડાની જેમ ઉછાળતા અને મજબૂત વૃક્ષો સહેલાઈથી તોડી નાખતા.

વાલીનું બળ આખા જગતમાં પ્રખ્યાત હતું. ઉત્તરકાંડ કહે છે કે એક વાર વાલી સમુદ્રકિનારે સંધ્યા કરતા હતા ત્યારે રાવણ તેમને પડકારવા આવ્યો. વાલીએ રાવણને પકડીને બગલમાં દબાવ્યો અને સંધ્યા પૂરી કરતાં કરતાં તેને ચારે સમુદ્રો પર ફેરવ્યો. પછી તેને છોડી દીધો, અને નમી પડેલા રાવણે તેમની સાથે મૈત્રી કરી.

દુંદુભિ અને માતંગ ઋષિનો શાપ

દુંદુભિ નામનો એક અસુર, જેનું રૂપ વિશાળ પાડા જેવું હતું, પોતાના બળનો બહુ ગર્વ કરતો. પહેલાં તેણે સમુદ્રને પડકાર્યો, પણ સમુદ્રે તેને હિમાલય પાસે મોકલ્યો. હિમાલયે કહ્યું કે હું યોદ્ધો નથી, અને દુંદુભિને કિષ્કિંધાના રાજા વાલી સાથે લડવા જવાનું કહ્યું.

એટલે દુંદુભિ કિષ્કિંધા આવ્યો અને વાલીને પડકાર્યા. વાલીએ તેની સાથે લડીને તેને માર્યો, અને ગર્વમાં તેનું વિશાળ શરીર દૂર ફંગોળ્યું. તેના લોહીનાં ટીપાં ઋષ્યમૂક પર્વત પાસે માતંગ ઋષિના આશ્રમ પર પડ્યાં.

ઋષિ ક્રોધે ભરાયા અને જેણે આ કર્યું હતું તેને શાપ આપ્યો: જો તે કદી આ જગ્યાએ આવશે તો મૃત્યુ પામશે. તેથી વાલી કદી ઋષ્યમૂક જઈ શકતા ન હતા. પછી આ પર્વત સુગ્રીવનું સુરક્ષિત ઘર બન્યો, અને રામ આવ્યા ત્યારે પણ દુંદુભિનાં સૂકાં હાડકાં ત્યાં પડ્યાં હતાં.

સુગ્રીવ સાથેનો ઝઘડો

બીજી એક વાર દુંદુભિના સગા માયાવી અસુરે રાત્રે વાલીને પડકાર્યા. વાલી તેનો પીછો કરતા ઊંડી ગુફામાં ગયા અને સુગ્રીવને બહાર રાહ જોવા કહ્યું. એક વર્ષ પછી સુગ્રીવે લોહી વહેતું જોયું અને ભાઈ મરી ગયા માનીને ગુફા શિલાથી બંધ કરી. વાલી જીતીને બહાર આવ્યા અને સુગ્રીવને રાજ કરતા જોયા ત્યારે તેમને લાગ્યું કે દગો થયો છે.

વાલીએ સુગ્રીવની સમજૂતી સાંભળી નહીં. તેમણે સુગ્રીવને કિષ્કિંધામાંથી કાઢી મૂક્યા અને તેમનાં પત્ની રુમાને પોતાની પાસે રાખ્યાં. આ જ મોટો અન્યાય પાછળથી તેમના પતનનું કારણ બન્યો, કેમ કે નાના ભાઈની પત્નીનું પુત્રીની જેમ સન્માન કરવું જોઈએ.

છેલ્લું યુદ્ધ

શ્રીરામ સાથે મૈત્રી કર્યા પછી સુગ્રીવે વાલીને પડકાર્યા. પહેલી લડાઈમાં વાલીએ તેમને ખૂબ માર્યા, કેમ કે રામ બંને ભાઈને ઓળખી શક્યા નહીં. સુગ્રીવે ફરી દરવાજે ગર્જના કરી ત્યારે વાલીનાં પત્ની તારાએ તેમને ચેતવ્યા. તેમણે સાંભળ્યું હતું કે સુગ્રીવે અયોધ્યાના રામ સાથે મૈત્રી કરી છે, અને તેમણે વાલીને વિનંતી કરી કે ભાઈ સાથે સુલેહ કરો અને તેમને યુવરાજ બનાવો.

વાલીએ વાત ન માની. તેમણે તારાને વચન આપ્યું કે હું સુગ્રીવને મારીશ નહીં, માત્ર તેનો ગર્વ ઉતારીશ, અને બહાર ગયા. બંને ભાઈ લડતા હતા, અને આ વખતે સુગ્રીવે નિશાની તરીકે ફૂલોની માળા પહેરી હતી; ત્યારે રામે વૃક્ષોની પાછળથી બાણ છોડ્યું, અને વાલી જમીન પર પડ્યા.

શ્રીરામ સાથે સંવાદ અને અંત

ઘાયલ પડેલા વાલીએ રામને કઠોર શબ્દો કહ્યા. તેમણે પૂછ્યું કે ધર્મ માટે પ્રખ્યાત રાજકુમાર થઈને તમે બીજા સાથે લડતા મને કેમ માર્યો? રામે શાંતિથી જવાબ આપ્યો. આખી પૃથ્વી પર ભરતનું રાજ છે, અને અન્યાયને દંડ આપવો એ ઇક્ષ્વાકુ રાજકુમારોનો ધર્મ છે. વાલીએ નાના ભાઈની પત્નીને રાખી હતી, જે મોટું પાપ હતું, અને રામે સુગ્રીવને મદદનું વચન પણ આપ્યું હતું.

રામે ઉમેર્યું કે જે અપરાધી રાજા પાસેથી દંડ પામે છે તે એ પાપમાંથી મુક્ત થાય છે અને મૃત્યુ પછી સારા લોકમાં જાય છે. રામના શાંત અને તર્કપૂર્ણ શબ્દો સાંભળીને વાલીનો ક્રોધ ઓગળી ગયો. તેમણે હાથ જોડીને નમ્રતાથી રામ સાથે વાત કરી.

વાલીએ રામના શબ્દો સ્વીકાર્યા અને પોતાના કઠોર બોલ માટે ક્ષમા માગી. હવે તેમની ચિંતા પુત્ર માટે હતી. તેમણે રામને અંગદ અને તારાનું રક્ષણ કરવા કહ્યું. તેમણે પોતાની સોનાની માળા સુગ્રીવને આપી, અંગદને પુત્રની જેમ સાચવવા કહ્યું, અને અંગદને સુગ્રીવની સારી સેવા કરવાની પ્રેમભરી સલાહ આપી. પછી વાલીએ દેહ છોડ્યો.

તારા અને અંગદ ખૂબ રડ્યાં. સુગ્રીવ પણ દુઃખ અને પસ્તાવાથી ભાંગી પડ્યા. તેમણે કહ્યું કે હવે મારે રાજ્ય નથી જોઈતું, હું ભાઈ સાથે મરવા માગું છું. રામે બધાંને સાંત્વના આપી અને યાદ કરાવ્યું કે નિયતિને બદલી શકાતી નથી. પછી સુગ્રીવે રાજકીય સન્માન સાથે ભાઈના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા, અને અંગદે પિતાની ચિતાને અગ્નિ આપ્યો.

સ્વભાવ અને ગુણો

વાલી બહાદુર, બળવાન અને પ્રજા પ્રત્યે ઉદાર હતા, એવા પરાક્રમી રાજા જેનાથી રાવણ પણ ડરતો. પણ ક્રોધ અને ગર્વે તેમની વિવેકબુદ્ધિ ઢાંકી દીધી. તેમણે પોતાના પ્રેમાળ નાના ભાઈ પર વિશ્વાસ ન કર્યો, અને સુગ્રીવનાં પત્નીને લઈને મોટો અન્યાય કર્યો.

છતાં અંતે તેમણે ઉમદાપણું બતાવ્યું. તેમણે રામની વાત સાંભળી, પોતાની ભૂલ સ્વીકારી, અને તેમના છેલ્લા વિચારો બદલાના નહીં પણ પુત્ર, પત્ની અને ભાઈના કલ્યાણના હતા.

વાલ્મીકિ વાલીની મહાનતા કે તેમના દોષ, કશું છુપાવતા નથી. તેઓ વાલીને રામ સામેની ફરિયાદ પૂરેપૂરી કહેવા દે છે, અને રામને જવાબ આપવા દે છે. વાચક ધર્મ, ન્યાય અને ગર્વની કિંમત વિશે વિચારે છે, અને ન સાંભળવાને કારણે પડેલા એક મહાન રાજા માટે સહાનુભૂતિ અનુભવે છે.