નકુલ

જોડિયા ભાઈઓનો જન્મ

શાપને કારણે રાજા પાંડુને સંતાન થઈ શકે તેમ નહોતું, એટલે કુંતીએ દુર્વાસા ઋષિએ આપેલા મંત્રથી દેવોનું આવાહન કર્યું, અને તેમના ત્રણ પુત્રો જન્મ્યા. પાંડુનાં બીજાં પત્ની માદ્રી સંતાન ન હોવાથી ઉદાસ હતાં, અને પાંડુએ કુંતીને તેમની મદદ કરવા કહ્યું. કુંતીએ માત્ર એક વાર ઉપયોગ કરવા માટે માદ્રીને મંત્ર આપ્યો.

માદ્રીએ સમજીવિચારીને જોડિયા દેવો અશ્વિનીકુમારોનું આવાહન કર્યું, અને તેમને એક સાથે બે પુત્રો, નકુલ અને સહદેવ, મળ્યા. પાંડુએ ફરી માદ્રીને મંત્ર આપવા કહ્યું ત્યારે કુંતીએ નમ્રતાથી ના પાડી, અને કહ્યું કે માદ્રીએ ચતુરાઈથી એક પ્રાર્થનામાં બે પુત્રો મેળવી લીધા.

થોડા સમય પછી વનમાં પાંડુનું અવસાન થયું, અને માદ્રી તેમની સાથે ચિતામાં સતી થયાં. જતાં પહેલાં તેમણે પોતાના નાના જોડિયા પુત્રો કુંતીને સોંપ્યા, એ વિશ્વાસ સાથે કે કુંતી તેમને પોતાના દીકરાઓની જેમ જ પ્રેમ કરશે. કુંતીએ જીવનભર એ વિશ્વાસ પાળ્યો.

અશ્વિનીકુમારો દેવોના વૈદ્ય છે અને સુંદરતા માટે પ્રખ્યાત છે, અને જોડિયા ભાઈઓ પણ તેમના જેવા જ હતા. નકુલ એટલા સુંદર થયા કે લોકો ઊભા રહીને તેમને જોતા, અને પ્રાણીઓની, ખાસ કરીને ઘોડાઓની, સારવાર અને સંભાળ તેમને સ્વાભાવિક રીતે આવડતી. જોડિયા ભાઈઓ પોતાના ત્રણ મોટા ભાઈઓ સાથે શતશૃંગ પર્વતના આશ્રમોમાં, ઋષિઓની વચ્ચે, પાંડુના પ્રેમાળ છાયામાં મોટા થયા.

ઉછેર અને લગ્ન

ઋષિઓ કુંતી અને પાંચેય બાળકોને હસ્તિનાપુર લઈ આવ્યા. ત્યાં રાજકુમારોએ કૃપાચાર્ય અને પછી દ્રોણાચાર્ય પાસે શિક્ષણ લીધું. નકુલ તલવારબાજીમાં નિપુણ બન્યા અને ઘોડાઓને કેળવવાની તથા તેમની સારવારની બધી વિદ્યા શીખ્યા.

દ્રોણે ગુરુદક્ષિણામાં રાજા દ્રુપદને બંદી બનાવવા કહ્યું ત્યારે પાંડવો સાથે મળીને યુદ્ધમાં ગયા. ભીમ ગદા લઈને આગળ ચાલ્યા, અર્જુન રથ પરથી લડ્યા, અને નકુલ-સહદેવે અર્જુનના રથનાં પૈડાંની રક્ષા કરી જેથી કોઈ બાજુમાંથી હુમલો ન કરી શકે. જોડિયા ભાઈઓનું આ પહેલું સાચું યુદ્ધ હતું, અને તેમણે પોતાની ફરજ સારી રીતે બજાવી.

નકુલે ભાઈઓનું દરેક સંકટ વહેંચ્યું. લાક્ષાગૃહને આગ લાગી ત્યારે ભીમ જોડિયા ભાઈઓને કેડ પર લઈને બહાર લાવ્યા. તેઓ ભાઈઓ સાથે એકચક્રામાં વેશ બદલીને રહ્યા અને દ્રૌપદીના સ્વયંવરમાં ગયા, જ્યાં અર્જુને તેમને જીત્યાં.

દ્રૌપદી પાંચેય ભાઈઓનાં પત્ની બન્યાં, અને તેમનાથી નકુલનો પુત્ર શતાનીક થયો. નકુલે ચેદિની રાજકુમારી કરેણુમતી સાથે પણ લગ્ન કર્યાં, અને તેમનો પુત્ર નિરમિત્ર થયો.

પશ્ચિમ દિશાનો વિજય

યુધિષ્ઠિરે રાજસૂય યજ્ઞ કરવાનું નક્કી કર્યું ત્યારે ચારેય ભાઈઓ ચાર દિશામાં નીકળ્યા. નકુલ મોટી સેના લઈને પશ્ચિમ દિશામાં ગયા.

તેમણે રોહિતક દેશ, ત્રિગર્તો, માલવો અને બીજી અનેક પ્રજાઓને, કેટલીકને યુદ્ધથી તો કેટલીકને મિત્રતાથી, પોતાના પક્ષે કરી. મદ્ર દેશમાં પહોંચ્યા ત્યારે મામા રાજા શલ્યે પ્રેમથી તેમનું સ્વાગત કર્યું અને યુધિષ્ઠિરને સમ્રાટ તરીકે સ્વીકાર્યા. નકુલે દ્વારકામાં શ્રીકૃષ્ણ પાસે પણ દૂત મોકલ્યા, અને તેમણે આનંદથી સંમતિ આપી.

નકુલ એટલું ધન લઈને ઇન્દ્રપ્રસ્થ પાછા આવ્યા કે કહેવાય છે દસ હજાર ઊંટ પણ માંડ ઉપાડી શકે; અને પોતાના માટે કંઈ રાખ્યા વિના તે બધું યુધિષ્ઠિરનાં ચરણોમાં ધરી દીધું.

રાજસૂય યજ્ઞમાં દરેક દિશામાંથી રાજાઓ ભેટો લઈને આવ્યા, અને યુધિષ્ઠિરને સમ્રાટ બનાવવા દૂર દૂર સુધી ગયેલા ચારેય ભાઈઓને આ સફળતાનો મોટો યશ જાય છે. નકુલે સૌને બતાવી દીધું કે તેઓ માત્ર સુંદર અને નમ્ર જ નહીં, પણ બહાદુર અને સક્ષમ સેનાનાયક પણ છે.

જુગાર અને વનવાસ

જુગારમાં ધન અને રાજ્ય હાર્યા પછી યુધિષ્ઠિરે ભાઈઓને દાવ પર મૂક્યા. સૌથી પહેલા તેઓ નકુલને હાર્યા, જેમને તેમણે યુવાન, શ્યામવર્ણા અને સિંહ જેવા ખભાવાળા કહ્યા હતા. પછી સહદેવ, અર્જુન અને ભીમને પણ હાર્યા. દ્રૌપદીનું અપમાન થયું ત્યારે દરેક ભાઈએ પ્રતિજ્ઞા લીધી. નકુલે પ્રતિજ્ઞા કરી કે દ્રૌપદીને કઠોર વચનો કહેનાર ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને તેઓ યમલોક પહોંચાડશે.

બાર વર્ષના વનવાસમાં નકુલ ભાઈઓ અને દ્રૌપદીની સેવા કરતા સાથે રહ્યા. રાજા જયદ્રથે દ્રૌપદીનું હરણ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો ત્યારે જોડિયા ભાઈઓ ભીમ અને અર્જુન સાથે પીછો કરીને તેના સૈનિકો સામે લડ્યા, અને દ્રૌપદીને છોડાવ્યાં. એક વાર બ્રાહ્મણના વેશમાં આવેલો રાક્ષસ જટાસુર યુધિષ્ઠિર, જોડિયા ભાઈઓ અને દ્રૌપદીને ઉપાડી ગયો, પણ ભીમે આવીને તેનો વધ કર્યો.

વનવાસના અંતિમ સમયમાં હરણની પાછળ દોડતાં ભાઈઓને ખૂબ તરસ લાગી. યુધિષ્ઠિરે સૌથી પહેલાં નકુલને પાણી શોધવા મોકલ્યા. તેમને એક નિર્મળ સરોવર મળ્યું, પણ અવાજ આવ્યો, “પાણી પીતાં પહેલાં મારા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો.” નકુલે તોય પાણી પીધું અને નિષ્પ્રાણ થઈ પડ્યા. સહદેવ, અર્જુન અને ભીમ પણ પાછળ આવ્યા અને એ જ રીતે પડ્યા.

યુધિષ્ઠિરે આવીને યક્ષના દરેક પ્રશ્નનો ઉત્તર આપ્યો, ત્યારે યક્ષે કહ્યું કે હું એક ભાઈને જીવતો કરી શકું છું. યુધિષ્ઠિરે નકુલને પસંદ કર્યા. તેમણે કહ્યું, “મારા પિતાને બે પત્નીઓ હતી. કુંતીનો એક પુત્ર મારા રૂપે જીવે છે; માદ્રીનો પણ એક પુત્ર જીવવો જોઈએ.” આ ન્યાયભાવથી પ્રસન્ન થઈને યક્ષે પ્રગટ કર્યું કે તેઓ યુધિષ્ઠિરના દિવ્ય પિતા ધર્મદેવ છે, અને ચારેય ભાઈઓને જીવતા કર્યા. નકુલને મોટા ભાઈના ન્યાયથી બીજું જીવન મળ્યું હતું, અને તેઓ એ કદી ભૂલ્યા નહીં.

ગ્રંથિક, અને યુદ્ધ

અજ્ઞાતવાસના વર્ષમાં નકુલ રાજા વિરાટની તબેલામાં ગ્રંથિક નામે અશ્વપાલ બનીને રહ્યા. તેમણે રાજાને કહ્યું કે તેઓ ઘોડાઓનો સ્વભાવ જાણે છે, તેમના રોગ મટાડી શકે છે અને જંગલી ઘોડાને પણ કેળવી શકે છે; અને વિરાટે જલદી જ જોયું કે ઘોડાઓને તેમનાથી વધુ કોઈ સમજતું નથી. ત્રિગર્તના રાજા સુશર્માએ વિરાટની ગાયો લૂંટી ત્યારે નકુલ ભાઈઓ સાથે લડ્યા અને રાજાને છોડાવવામાં મદદ કરી.

શ્રીકૃષ્ણના શાંતિ-પ્રયાસ વિશે ભાઈઓ ચર્ચા કરતા હતા ત્યારે નકુલે શાંતિથી અને સમજદારીથી વાત કરી, અને શ્રીકૃષ્ણને એ સમયે જે યોગ્ય લાગે તે કરવા કહ્યું. યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું કે સેનાપતિ કોણ બને, ત્યારે નકુલે દ્રૌપદીના પિતા રાજા દ્રુપદનું નામ સૂચવ્યું. આ દરમિયાન તેમના મામા શલ્ય પાંડવોને મળવા નીકળ્યા હતા, પણ દુર્યોધનની ચતુરાઈભરી મહેમાનગતિથી બંધાઈ ગયા અને કૌરવો તરફથી લડવાનું વચન આપી બેઠા.

નકુલ યુદ્ધના અઢારેય દિવસ પાંડવ પક્ષે બહાદુરીથી લડ્યા. જોડિયા ભાઈઓએ એકથી વધુ વાર પોતાના જ મામા શલ્યનો રણમાં સામનો કર્યો અને મક્કમ રહ્યા. સત્તરમા દિવસે તેઓ કર્ણ સામે આવ્યા; કર્ણે તેમનું ધનુષ્ય તોડી નાખ્યું અને સહેલાઈથી મારી શક્યો હોત, પણ જવા દીધા, કારણ કે તેણે કુંતીને વચન આપ્યું હતું કે અર્જુન સિવાય તેમના કોઈ પુત્રને મારશે નહીં. છેલ્લા દિવસે નકુલે કર્ણના કેટલાક પુત્રોને યુદ્ધમાં માર્યા.

યુદ્ધ પછી અશ્વત્થામાએ ઊંઘતી પાંડવ છાવણી પર હુમલો કર્યો, અને દ્રૌપદીના પાંચેય પુત્રો, જેમાં નકુલનો પુત્ર શતાનીક પણ હતો, મૃત્યુ પામ્યા. વિજયની ઘડીએ જ નકુલે પોતાનો દીકરો ગુમાવ્યો.

યુદ્ધ પછી અને અંતિમ યાત્રા

યુદ્ધ પછી યુધિષ્ઠિર એટલા શોકમાં હતા કે રાજ્ય છોડીને વનમાં જવા માગતા હતા. બીજા ભાઈઓની જેમ નકુલે પણ પ્રેમથી સમજાવ્યું કે રાજા અને ગૃહસ્થ તરીકેનું કર્તવ્ય કરો; આસક્તિ વિના કર્તવ્યનું પાલન પોતે જ મોટું તપ છે. યુધિષ્ઠિર રાજા બન્યા ત્યારે તેમણે દરેક ભાઈને જવાબદારી સોંપી, અને નકુલને સેના તથા તેના કામકાજની દેખરેખ સોંપાઈ. અશ્વમેધ યજ્ઞ વખતે અર્જુન ઘોડાની પાછળ ગયા ત્યારે નકુલ ભીમ સાથે રહીને રાજ્યની રક્ષા કરતા રહ્યા.

ઘણાં વર્ષો પછી શ્રીકૃષ્ણ પૃથ્વી છોડી ગયાના સમાચાર સાંભળીને યુધિષ્ઠિરે અર્જુનના પૌત્ર પરીક્ષિતને હસ્તિનાપુરના રાજા બનાવ્યા. પાંચેય ભાઈઓ અને દ્રૌપદીએ સાદાં વલ્કલ વસ્ત્રો પહેર્યાં, રાજગાદી છોડી અને હિમાલય તરફ અંતિમ યાત્રાએ નીકળ્યાં. યુધિષ્ઠિર આગળ ચાલતા, પાછળ ભીમ, અર્જુન, જોડિયા ભાઈઓ અને દ્રૌપદી, અને એક કૂતરો આખા રસ્તે તેમની સાથે આવ્યો. સૌથી પહેલાં દ્રૌપદી પડ્યાં, પછી સહદેવ, અને પછી નકુલ. ભીમે યુધિષ્ઠિરને પૂછ્યું કે હંમેશાં ધર્મના માર્ગે ચાલનાર નકુલ કેમ પડ્યા.

યુધિષ્ઠિરે ઉત્તર આપ્યો, “તે માનતો હતો કે રૂપમાં તેના જેવું કોઈ નથી. તેથી તે પડ્યો.” તેમ છતાં નકુલે સારું જીવન જીવ્યું હતું, અને સ્વર્ગમાં પછીથી યુધિષ્ઠિરે બંને જોડિયા ભાઈઓને અશ્વિનીકુમારો પાસે તેજથી ઝળહળતા જોયા.