લવ અને કુશ

સીતા વનમાં કેમ રહ્યાં

રામ અયોધ્યાના રાજા બન્યા પછી તેઓ અને સીતા ઘણાં વર્ષ સુખથી રહ્યાં, અને સીતા ગર્ભવતી થયાં. પછી રામને પોતાના સાથી ભદ્ર પાસેથી જાણવા મળ્યું કે નગરમાં લોકો સીતા વિશે વાતો કરે છે — રાવણની લંકામાં રહી આવેલી પત્નીને રાજાએ પાછી કેમ સ્વીકારી. રામ જાણતા હતા કે સીતા પવિત્ર છે, પણ તેમને લાગ્યું કે રાજાએ પ્રજાનો રાજગાદી પરનો વિશ્વાસ કદી તૂટવા ન દેવો જોઈએ.

ભારે હૈયે તેમણે લક્ષ્મણને કહ્યું કે સીતાને ગંગા પાર લઈ જઈને વાલ્મીકિના આશ્રમ પાસે મૂકી આવો. સીતાએ અગાઉ ગંગા કિનારાના પવિત્ર આશ્રમો જોવાની ઇચ્છા બતાવી હતી, એટલે તેઓ આનંદથી નીકળ્યાં. સામે કિનારે પહોંચ્યા પછી જ લક્ષ્મણે રડતાં રડતાં તેમને સાચી વાત કહી. સીતાને ઊંડું દુઃખ થયું, છતાં તેમણે રામ માટે પ્રેમભર્યો સંદેશ મોકલ્યો અને લક્ષ્મણને રામની સંભાળ રાખવા કહ્યું.

વાલ્મીકિના નાના શિષ્યોએ સીતાને નદીકિનારે રડતાં જોયાં અને ગુરુને જણાવ્યું. મુનિ તેમની પાસે આવ્યા, તપના બળથી જાણી લીધું કે તેઓ કોણ છે, અને તેમને સાંત્વના આપી. તેઓ સીતાને આશ્રમ પાસે રહેતી તપસ્વિની સ્ત્રીઓ પાસે લઈ ગયા, જેમણે પ્રેમથી તેમનો સ્વીકાર કર્યો. ત્યાં સીતા સાદગીથી રહીને સંતાનના જન્મની રાહ જોવા લાગ્યાં.

આશ્રમમાં જન્મ

થોડા મહિના પછી સીતાએ વાલ્મીકિના આશ્રમમાં જોડિયા પુત્રોને જન્મ આપ્યો. સંજોગવશાત્ એ રાતે રામના સૌથી નાના ભાઈ શત્રુઘ્ન લવણ રાક્ષસ સાથે લડવા જતાં આશ્રમમાં રોકાયા હતા. નાના શિષ્યો મધરાતે આ શુભ સમાચાર લઈને વાલ્મીકિ પાસે દોડ્યા, અને મુનિ તરત બાળકોને આશીર્વાદ આપવા અને તેમનું રક્ષણ કરવા આવ્યા.

વાલ્મીકિએ મુઠ્ઠીભર પવિત્ર કુશ ઘાસ લીધું, તેના પર રક્ષાના મંત્રો ભણ્યા અને આશ્રમની વૃદ્ધ સ્ત્રીઓને આપ્યું. જે બાળક પહેલાં જન્મ્યું તેને કુશના આગળના ભાગથી હળવેથી લૂછવાનું હતું, તેથી તેનું નામ કુશ પડ્યું. નાના બાળકને કુશના નીચેના ભાગ, જેને ‘લવ’ કહેવાય છે, તેનાથી લૂછવાનું હતું, તેથી તેનું નામ લવ પડ્યું. આમ ઘાસે જ ભાઈઓને નામ આપ્યાં.

વાલ્મીકિના શિષ્યો

બંને બાળકો વનની શાંતિમાં, ઋષિઓ, વિદ્યાર્થીઓ અને નિર્દોષ પશુઓ વચ્ચે મોટા થયા. તેઓ પ્રેમ અને ધ્યાનથી વાલ્મીકિ પાસે ભણ્યા, અને સંગીતમાં ખૂબ નિપુણ હતા. તેમના અવાજ સ્વર્ગના ગાયકો ગંધર્વો જેવા મધુર હતા, અને બંને એકબીજા જેવા એવા લાગતા જાણે એક જ ચહેરાનાં બે પ્રતિબિંબ હોય.

વાલ્મીકિએ રામની કથા રચી હતી, અને બાલકાંડ કહે છે કે તેમણે ધર્મ જાણનારા અને તેજ સ્મરણશક્તિવાળા આ બે રાજકુમારોને આખું કાવ્ય કંઠસ્થ કરવા પસંદ કર્યા. લવ અને કુશે આખું કાવ્ય શીખી લીધું અને તંતુવાદ્યના સૂરે, યોગ્ય સ્વર અને તાલમાં, દરેક ભાવ સાથે ગાયું: પ્રેમ, શૌર્ય, કરુણા, આશ્ચર્ય અને શાંતિ.

પહેલાં તેમણે ઋષિઓની સભાઓમાં ગાયું. ઋષિઓ એટલા ભાવવિભોર થયા કે તેમની આંખમાં આંસુ આવી ગયાં, અને તેમણે બાળકોની ખૂબ પ્રશંસા કરી. દરેકે પોતાના સાદા વનજીવનમાંથી નાની ભેટ આપી: જળપાત્ર, વલ્કલ, મૃગચર્મ, જનોઈ, મુંજ ઘાસની મેખલા અને એવી બીજી વસ્તુઓ.

રામ સામે ગાન

વર્ષો પછી રામે નૈમિષારણ્યમાં મોટો અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો, અને ચારે દિશાઓથી રાજાઓ, ઋષિઓ અને લોકો આવ્યા. વાલ્મીકિ પોતાના શિષ્યો સાથે આવ્યા. તેમણે લવ અને કુશને કહ્યું કે બધે રામાયણ ગાજો — ઋષિઓની કુટિરોમાં, રસ્તાઓ પર અને રાજાની સામે — અને રોજ વીસ સર્ગ ગાજો.

તેમણે બીજી સૂચનાઓ પણ આપી. જો રાજા ધન આપે તો તે સ્વીકારવું નહીં, કારણ કે વનનાં ફળ-મૂળ ખાઈને જીવનારાને સોનાનો શો ઉપયોગ? અને જો કોઈ પૂછે કે તમે કોના પુત્ર છો, તો માત્ર એટલું કહેવું કે અમે વાલ્મીકિના શિષ્ય છીએ.

રામે બંને યુવાન ગાયકોને સાંભળ્યા અને મુગ્ધ થઈ ગયા. તેઓ ઋષિઓ, રાજાઓ અને ભાઈઓ વચ્ચે બેસીને દિવસો સુધી સાંભળતા રહ્યા. તેમણે બાળકોને અઢાર હજાર સોનામહોરો આપવાનો આદેશ આપ્યો, પણ બાળકોએ નમ્રતાથી ના પાડી. રામે કાવ્ય વિશે પૂછ્યું ત્યારે તેમણે કહ્યું કે વાલ્મીકિ મુનિએ તે રચ્યું છે, તેમાં રામના આખા જીવનની કથા છે અને તેમાં ચોવીસ હજાર શ્લોક છે.

માતાની વિદાય

તેમના ચહેરા, અવાજ અને ગાન પરથી રામ સમજી ગયા કે આ બાળકો પોતાના અને સીતાના પુત્રો છે. તેમણે વાલ્મીકિ પાસે દૂતો મોકલીને કહેવડાવ્યું કે જો સીતા પવિત્ર હોય તો તેઓ આવીને આખી સભા સામે એ જાહેર કરે. બીજે દિવસે વાલ્મીકિ સીતાને સભામાં લાવ્યા; સીતાનું માથું નમેલું હતું અને હાથ જોડેલા હતા.

વાલ્મીકિએ જાહેર કર્યું કે લવ અને કુશ રામના પુત્રો છે, સીતાના જોડિયા દીકરા છે, અને હજારો વર્ષના તપમાં તેમણે કદી અસત્ય બોલ્યું નથી. રામે તેમની વાત સ્વીકારી. તેમણે કહ્યું કે તેઓ હંમેશાં જાણતા હતા કે સીતા પવિત્ર છે અને આ જોડિયા પોતાના જ પુત્રો છે, પણ તેમણે પ્રજા માટે આમ કર્યું હતું.

પછી ભગવાં વસ્ત્રોમાં સીતાએ પ્રાર્થના કરી: જો તેમણે રામ સિવાય કદી કોઈનો વિચાર ન કર્યો હોય, તો ધરતીમાતા તેમને સમાવી લે. ધરતી ફાટી, એક દિવ્ય સિંહાસન ઉપર આવ્યું, અને પૃથ્વીદેવીએ સીતાને ખોળામાં લઈને ધરતીમાં સમાવી લીધાં; આકાશમાંથી ફૂલો વરસ્યાં. જોડિયા ભાઈઓને પિતા મળ્યા, અને એ જ દિવસે તેમણે માતાને વિદાય આપી.

કોસલના રાજા અને તેમનો સ્વભાવ

ઘણાં વર્ષ પછી, રામે પૃથ્વી છોડવાનો નિર્ણય કર્યો ત્યારે તેમણે કોસલ રાજ્ય બંને પુત્રો વચ્ચે વહેંચી આપ્યું. મોટા કુશનો દક્ષિણ કોસલના રાજા તરીકે અભિષેક થયો, અને તેમની રાજધાની વિંધ્યના પહાડો પાસે કુશાવતી હતી. લવ ઉત્તર કોસલના રાજા બન્યા અને શ્રાવસ્તી નગરમાંથી રાજ કર્યું.

આ જોડિયા ભાઈઓમાં માતા-પિતા બંનેના ગુણ છે — રામની ઉદારતા અને સીતાની કોમળતા — અને સાથે વાલ્મીકિના આશ્રમનું જ્ઞાન અને સાદગી. જગતને તેમની સૌથી મોટી ભેટ તેમનું ગાન હતું. તેમના દ્વારા રામાયણ પહેલી વાર કવિના હૃદયમાંથી લોકોના કાન સુધી પહોંચ્યું, અને ત્યારથી તે ગવાતું જ રહ્યું છે.