સહદેવ

જન્મ અને માતાનો વિશ્વાસ

શાપને કારણે રાજા પાંડુને સંતાન થઈ શકે તેમ નહોતું. તેમનાં પહેલાં પત્ની કુંતીએ દુર્વાસા ઋષિ પાસેથી મળેલો મંત્ર માદ્રીને આપ્યો. માદ્રીએ દેવોના જોડિયા વૈદ્ય અશ્વિનીકુમારોનું આવાહન કર્યું, અને તેમને જોડિયા પુત્રો, નકુલ અને સહદેવ, થયા. બંનેમાં સહદેવ નાના હતા, એટલે પાંચ પાંડવોમાં સૌથી છેલ્લા.

વનમાં પાંડુનું અવસાન થયું ત્યારે માદ્રી તેમની સાથે ચિતામાં સતી થયાં. જતાં પહેલાં તેમણે કુંતીને પોતાના પુત્રોને પોતાના જ ગણીને સાચવવા વિનંતી કરી. કુંતીએ જીવનભર એ વચન પાળ્યું, અને જોડિયા ભાઈઓને યુધિષ્ઠિર, ભીમ અને અર્જુન જેટલો જ પ્રેમ આપ્યો. મોટા ભાઈઓ પણ સૌથી નાના ભાઈ પર ખાસ વહાલ રાખતા.

પછી કુંતી પાંચેય બાળકોને લઈને હસ્તિનાપુર આવ્યાં, જ્યાં તેઓ પોતાના પિતરાઈ ભાઈઓ, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો, સાથે મોટા થયા.

જોડિયા ભાઈની જેમ સહદેવ પણ સુંદર અને નમ્ર હતા. સૌથી નાના હોવાથી ભાઈઓ તેમને હંમેશાં પોતાની પાસે રાખતા, અને તેઓ પણ ખૂબ નમ્રતાથી ભાઈઓની સેવા કરતા. છતાં એ શાંત ચહેરા પાછળ એક તીક્ષ્ણ અને વિચારશીલ મન હતું.

વિદ્યા અને લગ્ન

સહદેવે કૃપાચાર્ય અને દ્રોણાચાર્ય પાસે શિક્ષણ લીધું અને ઉત્તમ તલવારબાજ બન્યા. દ્રોણની ગુરુદક્ષિણા માટે પાંડવોએ રાજા દ્રુપદ પર ચડાઈ કરી ત્યારે તેમણે અને નકુલે અર્જુનના રથનાં પૈડાંની રક્ષા કરી. પણ સૌથી વધુ તેઓ પોતાના જ્ઞાન માટે જાણીતા હતા. તેઓ ધર્મ, રાજાનાં કર્તવ્યો અને યોગ્ય વ્યવહાર સમજતા, અને મોટા ભાઈઓ તેમની સલાહ પર ભરોસો રાખતા.

તેમણે પરિવારનાં બધાં સંકટ વહેંચ્યાં: લાક્ષાગૃહમાંથી ભાગી છૂટવું, એકચક્રામાં છુપાઈને રહેવું અને દ્રૌપદીના સ્વયંવરમાં જવું. અર્જુને દ્રૌપદીને જીત્યાં ત્યારે યુધિષ્ઠિર જોડિયા ભાઈઓને લઈને ચૂપચાપ સભામાંથી નીકળી ગયા અને બીજાઓ પહેલાં ઘેર પહોંચ્યા. દ્રૌપદી પાંચેય ભાઈઓનાં પત્ની બન્યાં, અને તેમનાથી સહદેવનો પુત્ર શ્રુતસેન થયો.

સહદેવે મદ્રના રાજા દ્યુતિમાનની પુત્રી વિજયા સાથે પણ લગ્ન કર્યાં, જેમને તેમણે સ્વયંવરમાં જીત્યાં હતાં. તેમનો પુત્ર સુહોત્ર થયો.

પાંડવોને અડધું રાજ્ય મળ્યું અને તેમણે ઇન્દ્રપ્રસ્થ રાજધાની વસાવી, ત્યારે સહદેવ રાજકાજમાં યુધિષ્ઠિરની પડખે ઊભા રહ્યા. તેઓ ધીરજવાળા, ચોકસાઈવાળા અને ન્યાયી હતા, અને ભાઈઓ જાણતા કે સહદેવને સોંપેલું કામ સારી રીતે જ પૂરું થશે.

દક્ષિણ દિશાનો વિજય અને શ્રીકૃષ્ણની પ્રથમ પૂજા

યુધિષ્ઠિરના રાજસૂય યજ્ઞ માટે સહદેવ સેના લઈને દક્ષિણ દિશામાં ગયા. તેમણે મત્સ્ય દેશ, અવંતિના રાજાઓ અને ભોજકટના રાજા ભીષ્મકને પોતાના પક્ષે કર્યા, અને છેક કિષ્કિંધા સુધી ગયા, જ્યાં વાનરવીર મૈંદ અને દ્વિવિદે ભેટો સાથે તેમનું સ્વાગત કર્યું.

માહિષ્મતીમાં રાજા નીલની રક્ષા અગ્નિદેવ કરતા હતા, અને સહદેવની સેના સામે જ્વાળાઓ ઊઠી. સહદેવે શુદ્ધ થઈને બેસીને પૂરી શ્રદ્ધાથી અગ્નિદેવની પ્રાર્થના કરી. પ્રસન્ન થઈને અગ્નિદેવે આગ સમેટી લીધી, અને નીલે યુધિષ્ઠિરનું શાસન સ્વીકાર્યું. દક્ષિણના કિનારેથી સહદેવે પોતાના ભત્રીજા ઘટોત્કચને લંકાના રાજા વિભીષણ પાસે દૂત તરીકે મોકલ્યો, અને વિભીષણે કીમતી ભેટો મોકલી. પછી સહદેવ ઇન્દ્રપ્રસ્થ પાછા આવ્યા અને જીતેલું બધું ધન મોટા ભાઈનાં ચરણોમાં ધરી દીધું.

રાજસૂયમાં સૌથી યોગ્ય અતિથિને પ્રથમ પૂજા આપવાની હતી. ભીષ્મે શ્રીકૃષ્ણનું નામ આપ્યું, અને સહદેવે શ્રીકૃષ્ણની પ્રથમ પૂજા કરી. શિશુપાલે ગુસ્સાથી વિરોધ કર્યો ત્યારે સહદેવે બધા રાજાઓ સામે જાહેર કર્યું કે તેઓ આ પસંદગી પર અડગ છે, અને આકાશમાંથી પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ.

આ લાંબી યાત્રામાં સહદેવે કેટલાક રાજાઓને યુદ્ધથી જીત્યા, પણ ઘણા વધુને માન, ધીરજ અને મિત્રતાથી જીત્યા. પશ્ચિમમાં તેમના જોડિયા ભાઈની જેમ તેમણે બતાવ્યું કે શાંત સ્વભાવના નાના ભાઈઓ પણ સાચા નેતા છે.

દ્યૂતસભા, પ્રતિજ્ઞા અને વનવાસ

જુગારમાં યુધિષ્ઠિર નકુલ પછી તરત સહદેવને દાવ પર મૂકીને હાર્યા, અને છેલ્લે દ્રૌપદીને પણ હારી ગયા. સહદેવને દાવ પર મૂકતી વખતે યુધિષ્ઠિરે કહ્યું હતું કે સહદેવ ધર્મનો ઉપદેશ આપનાર છે અને જગતમાં વિદ્વાન તરીકે જાણીતો છે. આખો જુગાર દુર્યોધનના મામા શકુનિએ ગોઠવ્યો હતો, જે પોતાના કપટથી દરેક દાવ જીતતો.

દ્રૌપદીનું અપમાન થયું ત્યારે હંમેશાં શાંત રહેતા સહદેવે ગંભીર પ્રતિજ્ઞા લીધી કે તેઓ યુદ્ધમાં શકુનિનો વધ કરશે. તેર વર્ષ સુધી તેમણે આ વચન હૃદયમાં સાચવી રાખ્યું.

વનમાં સહદેવે ભાઈઓ અને દ્રૌપદીની નિષ્ઠાથી સેવા કરી. જયદ્રથે દ્રૌપદીનું હરણ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો ત્યારે તેઓ ભાઈઓ સાથે પીછો કરીને બહાદુરીથી લડ્યા, અને દ્રૌપદીને છોડાવ્યાં. રાક્ષસ જટાસુરે તેમને ઉપાડી જવાનો પ્રયત્ન કર્યો ત્યારે સહદેવ તેની પકડમાંથી છૂટી ગયા અને ભીમ આવ્યા ત્યાં સુધી લડવા તૈયાર ઊભા રહ્યા.

માયાવી સરોવરે પાણી શોધવા જનાર સહદેવ બીજા હતા. તેમણે પણ યક્ષના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપ્યા વિના પાણી પીધું અને નિષ્પ્રાણ થઈ પડ્યા; પછી યુધિષ્ઠિરે જ્ઞાન અને ન્યાયથી ઉત્તર આપ્યા ત્યારે ફરી જીવતા થયા.

તંતિપાલ, અને પ્રતિજ્ઞાનું પાલન

અજ્ઞાતવાસના વર્ષમાં સહદેવ રાજા વિરાટના દરબારમાં તંતિપાલ નામે ગોપાલ બનીને રહ્યા, જે ગાયો વિશે બધું જ જાણતા. તેમણે રાજાને કહ્યું કે તેઓ પહેલાં યુધિષ્ઠિરનાં અગણિત ગોધણ સંભાળતા અને દરેક બળદ-ગાયના ગુણ પારખી શકે છે. તેમની સંભાળમાં વિરાટનાં ગોધણ તંદુરસ્ત અને મોટાં થયાં. ત્રિગર્તોએ રાજ્ય પર હુમલો કર્યો ત્યારે તેઓ પણ ભાઈઓ સાથે લડ્યા.

શ્રીકૃષ્ણના શાંતિ-પ્રયાસ વિશે ચર્ચા થઈ ત્યારે મોટા ભાગના ભાઈઓ યુદ્ધ ટાળવા માગતા હતા. સહદેવ જુસ્સાથી બોલ્યા. તેમણે કહ્યું કે કૌરવો શાંતિ ઇચ્છે તોય, સભામાં દ્રૌપદી સાથે થયેલો વ્યવહાર તેઓ ભૂલી શકતા નથી, અને ન્યાય માટે લડવું જ પડશે. શાંત સ્વભાવના સૌથી નાના ભાઈને આટલું દૃઢતાથી બોલતા સાંભળીને સૌને નવાઈ લાગી. સેનાપતિ માટે નામો સૂચવાયાં ત્યારે સહદેવે રાજા વિરાટનું નામ આપ્યું.

સહદેવ મહાયુદ્ધના અઢારેય દિવસ બહાદુરીથી લડ્યા. નકુલ સાથે મળીને તેમણે એકથી વધુ વાર કૌરવો તરફથી લડતા મામા શલ્યને રોક્યા. એક વાર કર્ણે તેમને હરાવ્યા, પણ કુંતીને આપેલા વચનને કારણે કોઈ નુકસાન કર્યા વિના જવા દીધા.

અઢારમા દિવસે સહદેવને રણભૂમિમાં શકુનિ અને તેનો પુત્ર ઉલૂક મળ્યા. શકુનિએ ભાગી જવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ સહદેવે તેનો પીછો કર્યો. પહેલાં તેમણે ઉલૂકનો વધ કર્યો, પછી પોતે શકુનિનો સામનો કર્યો. જુગારમાં કરેલા કપટની યાદ અપાવીને તેમણે કહ્યું કે આજે એ પાપનું ફળ મળ્યું છે, અને તેને રણમાં ઢાળી દીધો. આમ સૌથી નાના પાંડવે તેર વર્ષ પહેલાં દ્યૂતસભામાં લીધેલી પ્રતિજ્ઞા પૂરી કરી.

એ જ રાતે અશ્વત્થામાના ઊંઘતી છાવણી પરના હુમલામાં દ્રૌપદીના પાંચેય પુત્રો મૃત્યુ પામ્યા, અને સહદેવે પોતાનો પુત્ર શ્રુતસેન ગુમાવ્યો.

યુદ્ધ પછી અને અંતિમ યાત્રા

યુદ્ધ પછી યુધિષ્ઠિર શોકમાં રાજગાદી છોડવા માગતા હતા, ત્યારે સહદેવે તેમને જ્ઞાનભરી સલાહ આપી. તેમણે કહ્યું કે સાચું બંધન “મારું” એવી ભાવનામાં છે, અને સાચી મુક્તિ “મારું નથી” એ ભાવનામાં; એટલે રાજા આસક્તિ વિના રાજ કરે તો પણ મુક્ત રહી શકે. યુધિષ્ઠિરને સાંત્વન મળ્યું. રાજા બન્યા પછી તેમણે સહદેવને પોતાના સૌથી નજીકના સહાયક અને રક્ષક તરીકે હંમેશાં પોતાની પાસે રહેવા કહ્યું, કારણ કે તેમના વિવેક અને વફાદારી પર તેમને સૌથી વધુ ભરોસો હતો. સહદેવે જીવનભર રાજાની નિષ્ઠાથી સેવા કરી.

પછીથી કુંતી ધૃતરાષ્ટ્ર અને ગાંધારી સાથે વનમાં ગયાં ત્યારે સહદેવ રડી પડ્યા અને તેમની સાથે રહીને સેવા કરવા વિનંતી કરી, પણ કુંતીએ પ્રેમથી તેમને પોતાની ફરજ પર પાછા મોકલ્યા. જતાં જતાં કુંતીએ યુધિષ્ઠિરને કહ્યું, “સહદેવ પર હંમેશાં પ્રેમ રાખજે. તે તને અને મને ખૂબ ચાહે છે.” આ શબ્દો બતાવે છે કે માદ્રીનો આ નાનો દીકરો તેમના હૃદયની કેટલો નજીક હતો.

જીવનના અંતે પાંડવો દ્રૌપદી સાથે હિમાલય તરફ અંતિમ યાત્રાએ નીકળ્યા. એક વફાદાર કૂતરો આખા રસ્તે તેમની પાછળ આવ્યો. સૌથી પહેલાં દ્રૌપદી પડ્યાં, અને પછી ભાઈઓમાં સૌથી પહેલા સહદેવ. ભીમે પૂછ્યું, “આપણો સૌથી નાનો ભાઈ હંમેશાં અભિમાન વિના આપણી સેવા કરતો. તે કેમ પડ્યો?”

યુધિષ્ઠિરે ઉત્તર આપ્યો, “તે માનતો હતો કે જ્ઞાનમાં તેના જેવું કોઈ નથી. તેથી તે પડ્યો.” છતાં સહદેવે આખું જીવન નમ્રતાથી પરિવારની સેવા કરીને સન્માનથી વિતાવ્યું હતું, અને સ્વર્ગમાં પછીથી યુધિષ્ઠિરે બંને જોડિયા ભાઈઓને અશ્વિનીકુમારો પાસે તેજથી ઝળહળતા જોયા.