મંદોદરી

મયનાં પુત્રી

ઉત્તરકાંડમાં મય પોતે રાવણને પોતાની કથા કહે છે. તેઓ એક દાનવ હતા, બાંધકામ અને માયાની કળા માટે પ્રસિદ્ધ. દેવોએ એક વાર તેમને અપ્સરા હેમા પત્ની તરીકે આપી, અને મયે તેના માટે સોનાની નગરી બાંધી. ત્યાં તેઓ સુખેથી રહ્યાં અને તેમને બે પુત્રો, માયાવી અને દુંદુભિ, તથા એક સુંદર પુત્રી મંદોદરી થયાં.

પછી હેમા દેવોના કામ માટે દૂર ચાલી ગઈ. મય પુત્રી સાથે એકલા રહી ગયા અને તેના માટે યોગ્ય વર શોધવા લાગ્યા. મંદોદરી સાથે એક વનમાં ફરતા હતા ત્યારે તેમને યુવાન દશગ્રીવ મળ્યા, જે રાક્ષસ થોડા સમયમાં રાવણ કહેવાવાના હતા.

મંદોદરીના ભાઈઓનું પણ રામાયણમાં સ્થાન છે. વિશાળ પાડાનું રૂપ ધરનાર દુંદુભિ અને માયાવી, બંને પછીથી કિષ્કિંધામાં વાનરરાજ વાલી સામે લડ્યા અને બંને તેમના હાથે માર્યા ગયા. આમ લંકાના યુદ્ધના ઘણા સમય પહેલાં જ તેમના પરિવારનો વાનરો સાથે સંબંધ બંધાયો હતો.

તેમના પિતા મય એ જ મહાન શિલ્પી હતા, જેમણે દાનવો માટે અદ્ભુત નગરો અને મહેલો બાંધ્યા હતા. મંદોદરી સૌંદર્ય અને કળાની વચ્ચે ઉછર્યાં, અને પોતાની સુંદરતા તથા ઉમદા વર્તન માટે જાણીતાં હતાં; તેઓ રાજાની પત્ની બનવાને યોગ્ય હતાં.

રાવણ સાથે વિવાહ

મયે અજાણ્યા યુવાનને પૂછ્યું કે તમે કોણ છો. તે વિશ્રવા ઋષિના પુત્ર અને પુલસ્ત્ય ઋષિના પૌત્ર છે એ જાણીને મય રાજી થયા, કારણ કે તે મહાન વિદ્વાન કુળનો હતો. તેમણે મંદોદરીનો હાથ તેને સોંપ્યો, અને પવિત્ર અગ્નિની સાક્ષીએ લગ્ન થયાં.

મયે રાવણને ભેટમાં એક અદ્ભુત શક્તિ (ભાલો) પણ આપી. મંદોદરી રાક્ષસરાજનાં પટરાણી બનીને લંકા આવ્યાં. સમય જતાં તેમણે એક પુત્રને જન્મ આપ્યો, જેણે જન્મતાં જ વાદળની ગર્જના જેવી ગર્જના કરી, તેથી તેનું નામ મેઘનાદ પડ્યું. પછી ઇન્દ્રને હરાવ્યા ત્યારે તે ઇન્દ્રજીત કહેવાયો.

પછી રાવણ બીજી ઘણી પત્નીઓ લંકા લાવ્યો, કેટલીક તો યુદ્ધોમાં જીતીને, પણ મંદોદરી હંમેશાં સૌમાં પ્રથમ, સોનાની નગરીનાં સન્માનિત પટરાણી રહ્યાં. તેમના રાજના બધા વૈભવમાં તેઓ સહભાગી હતાં.

હનુમાનજીએ જોયેલાં રાણી

હનુમાનજી રાત્રે લંકામાં સીતાજીને શોધતા હતા ત્યારે રાવણના ભવ્ય મહેલમાં પ્રવેશ્યા. ત્યાં તેમણે રાજાને અનેક રાણીઓ વચ્ચે સૂતેલો જોયો, અને તેમનાથી અલગ, એક સુંદર પલંગ પર, બધાથી વધુ રૂપાળાં, ઝવેરાતથી ઝગમગતાં એક રાણી જોયાં. એ મંદોદરી હતાં.

એક ક્ષણ માટે હનુમાનજીનું હૃદય ઉછળી પડ્યું. તેમણે વિચાર્યું, “આ જ સીતાજી હશે!” અને આનંદમાં રમતિયાળ વાનરની જેમ કૂદાકૂદ કરીને પોતાની ખુશી બતાવી. પછી તેઓ અટક્યા અને શાંતિથી વિચાર્યું. શ્રીરામથી વિખૂટાં પડેલાં સીતાજી બીજા પુરુષના મહેલમાં નિરાંતે ન ઊંઘે, ન ઘરેણાં પહેરે, ન ખાય-પીએ. આ તેઓ ન હોઈ શકે.

એટલે હનુમાનજી મહેલમાંથી નીકળ્યા અને શોધ ચાલુ રાખી, અને અંતે અશોકવાટિકામાં દુબળાં, દુઃખી પણ શ્રીરામ પ્રત્યે વફાદાર સીતાજીને શોધી કાઢ્યાં. વાલ્મીકિજી મંદોદરીના સૌંદર્ય દ્વારા, વિરોધાભાસથી, સીતાજીની પવિત્રતા અને દુઃખ બતાવે છે.

યુદ્ધમાં થયેલી ખોટ

શ્રીરામની સેનાએ લંકાને ઘેરી ત્યારે મંદોદરીનું જગત ભાંગી પડવા લાગ્યું. રાવણના ભાઈ કુંભકર્ણ માર્યા ગયા, પછી રાવણના કેટલાક પુત્રો, અને અંતે તેમનો પોતાનો પુત્ર ઇન્દ્રજીત લક્ષ્મણજીના બાણથી પડ્યો. મહેલ રુદનથી ભરાઈ ગયો.

ઇન્દ્રજીતના મૃત્યુથી શોકમાં પાગલ થયેલા રાવણે સીતાજીને મારવા તલવાર પણ ઉપાડી, પણ તેના વિવેકી મંત્રી સુપાર્શ્વે તેને રોક્યો. પછી તે છેલ્લા યુદ્ધમાં ગયો. લંકાની અનેક પત્નીઓ અને માતાઓની જેમ મંદોદરી માત્ર રાહ જ જોઈ શકતાં હતાં.

રાવણ શ્રીરામના બાણથી પડ્યો એ સમાચાર આવ્યા ત્યારે મહેલની સ્ત્રીઓ રણભૂમિ તરફ દોડી ગઈ. તેમની વચ્ચે પટરાણી મંદોદરી પણ હતાં, જેમણે આ યુદ્ધમાં પુત્ર અને પતિ બંને ગુમાવ્યા હતા.

મંદોદરીનો વિલાપ

રાવણને જમીન પર પડેલો જોઈને મંદોદરી રડતાં રડતાં બોલ્યાં, “દેવોને પણ ડરાવનાર તમે, એક માણસના હાથે કેવી રીતે માર્યા ગયા?” પછી તેમને સમજાયું કે શ્રીરામ સામાન્ય માણસ નથી. તેમણે કહ્યું કે જનસ્થાનમાં તેમણે એકલા હાથે ખર અને ચૌદ હજાર રાક્ષસોને માર્યા ત્યારથી જ મને આ લાગતું હતું. શ્રીરામ તો સનાતન ભગવાન વિષ્ણુ પોતે છે.

તેમણે પતિના વૈભવને યાદ કર્યો અને ધૂળમાં પડેલાં ઝવેરાત અને મુકુટ જોઈને રડ્યાં. “જેના ક્રોધથી ત્રણે લોક ડરતા, તે તમે આજે અહીં મૌન પડ્યા છો,” તેમણે કહ્યું. તેમનો શોક આખી નગરીનો શોક હતો.

તેમણે રાવણના પતનનું સાચું કારણ પણ કહ્યું. “પહેલાં તમે તપથી ઇન્દ્રિયોને જીતી હતી,” તેમણે કહ્યું, “પણ હવે એ જ ઇન્દ્રિયોએ તમારી પાસેથી વેર વાળ્યું.” તેમણે સીતાજીને અરુંધતી અને રોહિણીથી પણ મહાન, પરમ સદ્ગુણી સ્ત્રી કહ્યાં, અને કહ્યું કે તેમના કારણે અને પોતાની ખોટી કામનાને કારણે રાવણે પોતાનો અને લંકાનો વિનાશ નોતર્યો.

બીજી રાણીઓએ તેમને ઘેરી લીધાં અને ઊભાં કર્યાં. પછી શ્રીરામે વિભીષણને ભાઈના અંતિમ સંસ્કાર પૂરા સન્માન સાથે કરવા કહ્યું, અને મંદોદરી તથા મહેલની સ્ત્રીઓ નગરમાં પાછાં ફર્યાં. એ દિવસ પછીના તેમના જીવન વિશે વાલ્મીકિજી કશું કહેતા નથી.

તેમનું વ્યક્તિત્વ

મંદોદરી એવી રાણીની શાંત ગરિમાનું પ્રતીક છે, જેમણે યુદ્ધ પસંદ કર્યું ન હતું, છતાં તેનાં પરિણામો ભોગવ્યાં. વિલાપમાં તેઓ સ્પષ્ટ અને પ્રામાણિક છે: પતિને પ્રેમ કરે છે, છતાં તેઓ સાચા હતા એવો ઢોંગ કરતાં નથી.

રાવણ શા માટે પડ્યો તેની રામાયણમાંની સૌથી સ્પષ્ટ સમજૂતીઓમાંની એક તેમના શબ્દોમાં છે. કારણ ભુજાઓની નબળાઈ નહીં, સંયમની નબળાઈ હતું. આમ લંકાના પક્ષનાં હોવા છતાં મંદોદરી ધર્મનું સત્ય બોલે છે.

તેઓ એ અનેક લોકોની પણ યાદ અપાવે છે, જેઓ પોતે શરૂ ન કરેલા યુદ્ધમાં દુઃખ ભોગવે છે. એક રાજાની ખોટી પસંદગીને કારણે લંકાની પત્નીઓ, માતાઓ અને બાળકોએ પોતાનાં સ્વજનો ગુમાવ્યાં. મંદોદરીનાં આંસુ તેમનાં પણ આંસુ છે, અને વાલ્મીકિજી તેમના દ્વારા એ સૌને વાચા આપે છે.