કુંભકર્ણ

જન્મ અને તપ

કૈકસીને રાવણ પછી કુંભકર્ણ જન્મ્યો. બાળપણથી જ તે વિશાળ અને ભયંકર બળવાન હતો. મોટા ભાઈ દશગ્રીવ બ્રહ્માજીને પ્રસન્ન કરવા નીકળ્યા ત્યારે કુંભકર્ણ પણ તેમની અને સૌથી નાના ભાઈ વિભીષણની સાથે ગોકર્ણના વનમાં ગયો, અને તેણે પણ લાંબું અને કઠોર તપ કર્યું.

દેવો ચિંતામાં પડ્યા. તેમણે બ્રહ્માજીને કહ્યું, “જો આ વિરાટને વરદાન મળશે, તો તે ત્રણે લોકને ગળી જશે.” ત્યારે બ્રહ્માજીએ વાણીનાં દેવી સરસ્વતીને બોલાવ્યાં અને કુંભકર્ણની જીભ પર બેસીને તેના શબ્દો દોરવા કહ્યું.

બ્રહ્માજી પ્રગટ થયા અને વરદાન માગવા કહ્યું ત્યારે કુંભકર્ણ બોલ્યો, “મારે ઘણાં વર્ષો સુધી ઊંઘવું છે.” બ્રહ્માજીએ કહ્યું, “તથાસ્તુ.” પછી જ કુંભકર્ણને સમજાયું કે એ શબ્દો પોતાના ન હતા, અને તે દુઃખી થયો, પણ વરદાન પાછું ખેંચી શકાય તેમ ન હતું.

ઊંઘતો વિરાટ

યુદ્ધકાંડમાં વિભીષણ શ્રીરામને આ ઊંઘની બીજી કથા કહે છે. બાળપણમાં કુંભકર્ણ અનેક જીવોને ખાઈ જતો અને જગતને ડરાવતો. ઇન્દ્રએ તેના પર વજ્ર ચલાવ્યું, તો કુંભકર્ણે ઇન્દ્રના હાથી ઐરાવતનો દાંત ઉખાડીને તેનાથી ઇન્દ્ર પર પ્રહાર કર્યો.

દેવોએ બ્રહ્માજીને ફરિયાદ કરી, અને બ્રહ્માજીએ કહ્યું કે કુંભકર્ણ મૃત જેવો ઊંઘતો રહેશે. રાવણે ભાઈ માટે વિનંતી કરી, એટલે બ્રહ્માજીએ વચન હળવું કર્યું: કુંભકર્ણ છ મહિના ઊંઘશે અને પછી માત્ર એક દિવસ જાગશે, ત્યારે મન ભરીને ખાશે-પીશે.

રાવણે તેના માટે એક અદ્ભુત, વિશાળ ભવન બનાવડાવ્યું, જેથી તે શાંતિથી ઊંઘી શકે. રાવણે તેને અસુરરાજ વિરોચનની દોહિત્રી વજ્રજ્વાલા સાથે પરણાવ્યો, અને સમય જતાં તેમને કુંભ અને નિકુંભ નામે બે પુત્રો થયા.

પ્રામાણિક ભાઈ

શ્રીરામની સેના સમુદ્ર કિનારે આવી ત્યારે રાવણે મોટી સભા બોલાવી. કુંભકર્ણ એ વખતે જાગતો હતો, અને તેણે ભાઈની ખુશામત ન કરી. તેણે કહ્યું, “સીતાનું હરણ કરતાં પહેલાં તમારે અમારી સલાહ લેવી જોઈતી હતી. જે રાજા પહેલાં કરે અને પછી વિચારે, તે મુશ્કેલીમાં પડે છે. તમે જે કર્યું તે ખોટું હતું.”

છતાં તેણે ઉમેર્યું, “તોપણ તમે મારા ભાઈ અને રાજા છો. હું તમારા માટે લડીશ અને તમારા શત્રુઓનો નાશ કરીશ.” પછી તે ફરી ઊંઘી ગયો. રાવણના કેટલાક મંત્રીઓએ યુદ્ધનાં વખાણ કર્યાં, પણ કુંભકર્ણે સત્ય કહ્યું હતું, ભલે પછી વિભીષણની જેમ તેણે ભાઈનો સાથ ન છોડ્યો.

એ દિવસોની સભાઓમાં વિભીષણે સીતાજીને પાછાં આપવા વિનંતી કરી, અને રાવણના પુત્ર ઇન્દ્રજીતે તેમને ડરપોક કહીને મશ્કરી કરી. સભા ગુસ્સામાં પૂરી થઈ. કુંભકર્ણ અને વિભીષણ બંનેએ ભય સ્પષ્ટ જોયો હતો, પણ તેમણે સાવ જુદા માર્ગ પસંદ કર્યા: એક ભાઈને વફાદાર રહ્યો, બીજા ધર્મને.

યુદ્ધ માટે જાગરણ

શ્રીરામ સાથેની પહેલી લડાઈ પછી, જેમાં શ્રીરામે તેને હરાવીને આરામ કરવા ઘેર જવા દીધો, રાવણ હચમચી ગયો. તેણે કુંભકર્ણને જગાડવાનો હુકમ કર્યો, ભલે તેનો જાગવાનો સમય હજી આવ્યો ન હતો. રાક્ષસોએ નગારાં વગાડ્યાં, શંખ ફૂંક્યા, બૂમો પાડી, અને તેના શરીર પર હાથીઓ પણ ચલાવ્યા, અને તેની પાસે ખાવા-પીવાના ઢગલા કર્યા.

છેવટે કુંભકર્ણ બગાસાં ખાતો, ભૂખ્યો જાગ્યો. ખાઈ લીધા પછી તે રાવણ પાસે ગયો. બધું સાંભળીને તેણે ભાઈને ફરી ઠપકો આપ્યો, અને સારા રાજાના ધર્મ સમજાવ્યા: તે વિવેકી સલાહ સાંભળે અને યોગ્ય સમયે કાર્ય કરે.

રાવણ ગુસ્સે થયો, અને ભાઈને દુઃખી જોઈને કુંભકર્ણે તેને આશ્વાસન આપ્યું. “શોક ન કરો,” તેણે કહ્યું. “હું જઈને તમારા માટે આ યુદ્ધનો અંત લાવીશ.” તેણે બખ્તર પહેર્યું, લોખંડનું વિશાળ શૂળ ઉપાડ્યું અને લંકાની બહાર નીકળ્યો.

આ વિરાટને સેના તરફ આવતો જોઈને શ્રીરામે આશ્ચર્યથી વિભીષણને પૂછ્યું કે આ કોણ છે. વિભીષણે કુંભકર્ણના બળ અને ઊંઘની આખી કથા કહી, અને સલાહ આપી કે વાનરોને કહેવું કે આ માત્ર એક મોટું યંત્ર છે, જેથી તેઓ હિંમત ન હારે.

છેલ્લું યુદ્ધ

પર્વત જેવા ઊંચા કુંભકર્ણને જોઈને વાનરો ડરી ગયા અને ભાગવા લાગ્યા. અંગદે તેમને પાછા બોલાવ્યા અને શરમાવીને લડવા પ્રેર્યા, પણ કુંભકર્ણ વાવાઝોડાની જેમ સેનામાં ફરી વળ્યો.

વાનર વીરોએ સહેલાઈથી હાર ન માની. હનુમાનજીએ તેના પર પર્વતનું શિખર માર્યું, નીલ અને બીજાઓએ મોટા પથ્થર ફેંક્યા, અને અંગદ તેની સામે આમનેસામને લડ્યા. પણ કુંભકર્ણે એક પછી એક સૌને હટાવી દીધા, અને અંગદ તથા હનુમાનજીને પણ ઘાયલ કર્યા.

કુંભકર્ણે મોટા પથ્થરથી સુગ્રીવ પર પ્રહાર કર્યો, અને વાનરરાજ મૂર્છિત હતા ત્યારે તેમને ઉપાડીને લંકા તરફ લઈ ગયો. પણ સુગ્રીવ ભાનમાં આવ્યા, વિરાટને ઘાયલ કરીને છૂટી ગયા, અને કૂદકો મારીને પોતાની સેનામાં પાછા આવ્યા. ક્રોધે ભરાયેલો કુંભકર્ણ ફરી રણભૂમિમાં આવ્યો.

ત્યારે શ્રીરામ પોતે તેની સામે આવ્યા. દિવ્ય અસ્ત્રો વડે બાણ પર બાણ ચલાવીને શ્રીરામે વિરાટના મહાબળને પરાસ્ત કર્યું. અંતે શ્રીરામે ઇન્દ્રએ આપેલું બાણ છોડ્યું, અને કુંભકર્ણ પડ્યો. તેનું વિશાળ શરીર સમુદ્રમાં પડ્યું, અને વાનરોએ આનંદથી જયજયકાર કર્યો. લંકામાં રાવણ ભાઈ માટે ચોધાર આંસુએ રડ્યો.

તેનું વ્યક્તિત્વ

કુંભકર્ણ રામાયણના સૌથી હૃદયસ્પર્શી રાક્ષસોમાંનો એક છે. કદ અને ભૂખમાં તે ભયાનક હતો, પણ ખુશામતખોર ન હતો. બે વાર તેણે રાવણને મોઢા પર કહ્યું કે સીતાહરણ ખોટું હતું.

તે નિર્ભય યોદ્ધો પણ હતો. આખી સેના સામે તે એકલો નીકળ્યો, અને મોટા મોટા વાનર વીરો પણ તેને રોકી ન શક્યા. માત્ર શ્રીરામનાં દિવ્ય અસ્ત્રો જ તેને પરાસ્ત કરી શક્યાં.

છતાં તેણે પોતાના વિવેક કરતાં ભાઈ પ્રત્યેની વફાદારી પસંદ કરી, અને જે કાર્યને અન્યાયી જાણતો હતો તેના માટે પ્રાણ આપ્યા. તેની કથા વફાદારી અને સાચા કર્મ વચ્ચેના ભેદ વિશે વિચારવા પ્રેરે છે. તેના પુત્રો કુંભ અને નિકુંભ પણ યુદ્ધમાં મર્યા; કુંભ સુગ્રીવ સામે અને નિકુંભ હનુમાનજી સામે લડતાં.