ઇન્દ્રજીત (મેઘનાદ)

જન્મ અને યજ્ઞો

ઉત્તરકાંડ કહે છે કે રાવણ અને મંદોદરીનાં લગ્ન પછી થોડા સમયમાં મંદોદરીએ પુત્રને જન્મ આપ્યો. બાળકે ગડગડતી વીજળી જેવા અવાજે રુદન કર્યું, અને આખી લંકા જાણે થંભીને સાંભળવા લાગી. તેથી રાવણે તેનું નામ મેઘનાદ રાખ્યું, “વાદળની જેમ ગર્જના કરનાર.” તે મહેલમાં રાક્ષસ સ્ત્રીઓ વચ્ચે બળવાન અને નિર્ભય બનીને મોટો થયો.

એક વાર રાવણ યાત્રાથી પાછો ફર્યો ત્યારે તેણે પુત્રને લંકા બહાર યજ્ઞોના ઉપવન નિકુંભિલામાં જોયો. અસુરોના ગુરુ શુક્રાચાર્યના માર્ગદર્શન હેઠળ મેઘનાદે સાત મોટા યજ્ઞો પૂરા કર્યા હતા. તેનાથી તેને આકાશમાં ચાલતો રથ, તામસી માયા નામની અંધકારની શક્તિ, અને ક્યારેય ખાલી ન થતાં ભાથાં મળ્યાં હતાં.

મેઘનાદ રાવણના પુત્રોમાં સૌથી મોટો અને સૌથી પ્રસિદ્ધ હતો. તેના નાના ભાઈઓમાં અક્ષકુમાર, અતિકાય, ત્રિશિરા, દેવાંતક અને નરાંતક હતા, અને તેઓ પણ લંકા માટે લડ્યા. પણ મેઘનાદ જેટલો ભય કોઈનો ન હતો; યજ્ઞ અને માયાની તેની કુશળતા તેને લગભગ અજેય બનાવતી.

તે ઇન્દ્રજીત કેવી રીતે બન્યો

પછી રાવણે સ્વર્ગમાં દેવો સાથે યુદ્ધ કર્યું. એ ભીષણ યુદ્ધમાં ઇન્દ્ર અને તેમની સેનાએ રાવણને ઘેરી લીધો. ત્યારે મેઘનાદે માયાથી પોતાને અદૃશ્ય કર્યો, દેખાયા વગર ઇન્દ્ર પર હુમલો કર્યો, તેમને બાંધ્યા અને કેદી બનાવીને લંકા લઈ ગયો.

બ્રહ્માજી દેવો સાથે લંકા આવ્યા અને યુવાન રાજકુમારને કહ્યું, “તેં ઇન્દ્રને જીત્યા છે, તેથી તું ઇન્દ્રજીત કહેવાઈશ. હવે ઇન્દ્રને છોડી દે.” ઇન્દ્રજીતે અમરત્વ માગ્યું, પણ બ્રહ્માજીએ કહ્યું કે કોઈ જીવને અમરત્વ મળી શકે નહીં. એટલે ઇન્દ્રજીતે બીજું વરદાન માગ્યું.

તેણે કહ્યું, “હું જ્યારે પણ યુદ્ધમાં જતાં પહેલાં પવિત્ર અગ્નિમાં આહુતિ આપું, ત્યારે અગ્નિમાંથી મારા માટે ઘોડાવાળો રથ પ્રગટ થાય. તેમાં બેસીને લડું ત્યાં સુધી મને કોઈ મારી ન શકે. પણ જો જપ અને હોમ પૂરા કર્યા વગર યુદ્ધમાં જાઉં, તો ત્યારે મારું મૃત્યુ થાય.” બ્રહ્માજીએ આ વરદાન આપ્યું, અને ઇન્દ્રને છોડવામાં આવ્યા.

હનુમાનજીને પકડવા

હનુમાનજીએ લંકા આવીને અશોકવાટિકા ઉજાડી ત્યારે રાવણે એક પછી એક યોદ્ધા તેમની સામે મોકલ્યા. હનુમાનજીએ રાવણના યુવાન પુત્ર અક્ષકુમાર સહિત બધાને હરાવ્યા. ત્યારે રાવણે ઇન્દ્રજીતને મોકલ્યો.

લાંબી લડાઈ પછી ઇન્દ્રજીતે બ્રહ્માજીનું અસ્ત્ર બ્રહ્માસ્ત્ર ચલાવ્યું, અને હનુમાનજી તેનાથી બંધાઈને પડ્યા. હનુમાનજી જાણતા હતા કે બ્રહ્માજીના વરદાનથી આ અસ્ત્ર તેમને થોડી જ વાર બાંધી શકશે. બ્રહ્માજીના આદરથી, અને રાવણને મળવાની ઇચ્છાથી, તેમણે પોતાને પકડાવા દીધા.

પછી રાક્ષસોએ હનુમાનજીને દોરડાં અને છાલથી બાંધ્યા. ઇન્દ્રજીત નિરાશ થયો, કારણ કે બીજાં બંધન ઉમેરાય ત્યારે બ્રહ્માસ્ત્રનું બંધન રહેતું નથી; એટલે ખરેખર તો હનુમાનજી છૂટા જ હતા.

આમ ઇન્દ્રને જીતનાર રાજકુમાર પણ શ્રીરામના દૂતને લાંબો સમય પકડી ન શક્યો. રાવણની સભામાં હનુમાનજીએ રાજાને સીતાજી પાછાં આપવાની ચેતવણી આપી, અને પછી સળગતી પૂંછડીથી લંકા બાળી.

બે વાર રાજકુમારોને પાડ્યા

યુદ્ધમાં ઇન્દ્રજીત માયાથી છુપાઈને આકાશમાંથી લડતો. પહેલી મોટી લડાઈમાં તેણે નાગ બની જતાં બાણોથી શ્રીરામ અને લક્ષ્મણજીને બાંધ્યા, અને બંને ભાઈઓ હલી ન શકે એમ પડ્યા. વાનરો નિરાશ થયા અને રાવણ હરખાયો. ત્યારે પક્ષીરાજ ગરુડ ઊડતા આવ્યા, તેમના આવતાં જ નાગ ભાગી ગયા, અને રાજકુમારો સાજા થઈને ઊભા થયા.

એ પહેલી લડાઈ પછી ઇન્દ્રજીત ગર્વથી રાવણ પાસે ગયો અને જાહેર કર્યું કે બંને રાજકુમારો મરી ગયા છે. રાવણે સીતાજીને પુષ્પકમાં બેસાડીને રણભૂમિ પરથી તેમને પડેલા બતાવ્યા, જેથી તેઓ આશા છોડી દે. પણ સીતાજી પ્રત્યે દયાળુ રાક્ષસી ત્રિજટાએ તેમને કહ્યું કે રાજકુમારો માત્ર મૂર્છિત છે, જીવંત છે, અને સીતાજીને ધીરજ મળી.

બીજી લડાઈમાં ઇન્દ્રજીતે બ્રહ્માસ્ત્ર ચલાવ્યું, અને શ્રીરામ, લક્ષ્મણજી અને અસંખ્ય વાનરો મૂર્છિત થઈ ગયા. વિભીષણ અને હનુમાનજીએ રણભૂમિમાં શોધ કરી અને વૃદ્ધ જાંબવાનને શોધ્યા, જેમણે પૂછ્યું, “હનુમાન જીવે છે?” તેમણે હનુમાનજીને હિમાલય મોકલ્યા, અને હનુમાનજી ઔષધિઓનો આખો પર્વત લઈ આવ્યા. તેની સુગંધ માત્રથી શ્રીરામ, લક્ષ્મણજી અને સેના સજીવન થઈ.

માયા અને નિકુંભિલાનો યજ્ઞ

પછી ઇન્દ્રજીતે એક ક્રૂર છળ કર્યું. તેણે રથમાં સીતાજીની માયાવી આકૃતિ બનાવી, અને હનુમાનજી અને વાનરોની સામે તેને મારવાનો દેખાવ કર્યો. દુઃખી હનુમાનજીએ આ સમાચાર શ્રીરામને આપ્યા, અને શ્રીરામ શોકથી મૂર્છિત થઈ ગયા.

વિભીષણે સમજાવ્યું કે આ માત્ર માયા છે. તેમણે કહ્યું, “રાવણ ક્યારેય સીતાજીને મારવા ન દે. ઇન્દ્રજીતે આ તમારું ધ્યાન બીજે વાળવા કર્યું છે, જ્યારે તે નિકુંભિલામાં યજ્ઞ કરે છે. જો તે યજ્ઞ પૂરો કરશે, તો તેને હરાવી નહીં શકાય. પણ બ્રહ્માજીએ કહ્યું છે કે યજ્ઞ પૂરો થાય તે પહેલાં જે તેને રોકશે, તે જ તેને મારશે.”

શ્રીરામે લક્ષ્મણજીને વિભીષણ, હનુમાનજી અને વાનરો સાથે મોકલ્યા. તેમણે રાક્ષસ સેનાને વિખેરી અને યજ્ઞમાં વિઘ્ન પાડ્યું. ઇન્દ્રજીત લડવા બહાર આવ્યો, અને લક્ષ્મણજીએ લાંબા અને ભયંકર યુદ્ધમાં તેનો સામનો કર્યો.

તેનું પતન

અંતે લક્ષ્મણજીએ ધનુષ્ય પર ઇન્દ્રનું અસ્ત્ર ચડાવ્યું અને કહ્યું, “જો દશરથપુત્ર શ્રીરામ ધર્માત્મા અને સત્યવાદી હોય, અને તેમના જેવો કોઈ વીર ન હોય, તો આ બાણ રાવણના પુત્રનો વધ કરે.” તેમણે બાણ છોડ્યું, અને ઇન્દ્રજીત રણભૂમિ પર મૃત્યુ પામીને પડ્યો.

દેવો અને ઋષિઓ આનંદિત થયા, કારણ કે એક વાર ઇન્દ્રને પકડનાર યોદ્ધો હવે ન રહ્યો. લંકામાં રાવણે સમાચાર સાંભળ્યા અને શોકમાં ડૂબી ગયો, અને થોડા સમય પછી પોતે છેલ્લા યુદ્ધમાં નીકળ્યો.

ઇન્દ્રજીત શૂરવીર, યજ્ઞવિદ્યામાં નિપુણ અને પિતાભક્ત હતો. પણ તેણે પોતાની મોટી શક્તિઓ છળ અને ક્રૂરતા માટે વાપરી, અને અન્યાયી કાર્ય માટે લડ્યો. બ્રહ્માજીએ કહ્યું હતું તેમ, યજ્ઞ અધૂરો રહ્યો ત્યારે જ તેનું પતન થયું.