ઋષિ મૃકંડુના પુત્ર માર્કંડેયનું આયુષ્ય માત્ર સોળ વર્ષનું હતું. સોળમા વર્ષે યમરાજ પ્રાણ લેવા આવ્યા ત્યારે બાળ માર્કંડેય શિવલિંગને ભેટી પડ્યો. યમરાજે પાશ ફેંક્યો, તો શિવજી લિંગમાંથી પ્રગટ થયા અને યમરાજને રોકીને બાળકને અમરત્વનું વરદાન આપ્યું. તેથી શિવ “મહાકાલ” અને “મૃત્યુંજય” કહેવાય છે.
મહામૃત્યુંજય મંત્ર — “ॐ ત્ર્યંબકં યજામહે સુગંધિં પુષ્ટિવર્ધનમ્…” — આરોગ્ય, રક્ષણ અને ભયમુક્તિ માટે શ્રદ્ધાથી જપાય છે.
નટરાજ સ્વરૂપે શિવજી આનંદ તાંડવ કરે છે — એક હાથમાં ડમરુ સર્જનનો નાદ છે, બીજા હાથનો અગ્નિ સંહારનું પ્રતીક છે, અને પગ નીચે દબાયેલો રાક્ષસ અજ્ઞાનનું પ્રતીક છે. સમગ્ર બ્રહ્માંડ આ દિવ્ય લયમાં ચાલે છે.
શ્રાવણ માસમાં ભક્તો શિવાલયોમાં જળ, દૂધ, બીલીપત્ર અને ધતૂરો ચડાવીને “ॐ નમઃ શિવાય” નો જાપ કરે છે. ભોળાનાથ સાચા હૃદયની ભક્તિથી તરત પ્રસન્ન થાય છે — તેમને ભવ્ય વિધિ કરતાં નિર્મળ ભાવ વધુ પ્રિય છે.