અમૃત મેળવવા દેવો અને દાનવોએ મંદરાચલ પર્વતને રવૈયો અને વાસુકિ નાગને દોરડું બનાવીને સમુદ્ર મંથન કર્યું. અમૃત પહેલાં તેમાંથી ભયંકર હળાહળ વિષ નીકળ્યું, જેની જ્વાળાથી સમગ્ર સૃષ્ટિ બળવા લાગી.
સૌ દેવો શરણે આવ્યા ત્યારે કરુણાસાગર શિવજીએ એ વિષ પી લીધું. માતા પાર્વતીએ તેમનો કંઠ પકડી રાખ્યો, જેથી વિષ નીચે ન ઊતરે. વિષના પ્રભાવથી કંઠ વાદળી થઈ ગયો અને તેઓ “નીલકંઠ” કહેવાયા. આ કથા બીજાના કલ્યાણ માટે દુઃખ ઝીલવાનો સંદેશ આપે છે.
બીજી કથામાં, રાજા ભગીરથે પોતાના પૂર્વજોના ઉદ્ધાર માટે સ્વર્ગની ગંગાને પૃથ્વી પર લાવવા કઠોર તપ કર્યું. પણ ગંગાનો વેગ એટલો પ્રચંડ હતો કે પૃથ્વી તેને સહી ન શકે.
ભગીરથની પ્રાર્થનાથી શિવજીએ ગંગાને પોતાની જટામાં ઝીલી લીધી અને પછી ધીમે ધીમે એક ધારા પૃથ્વી પર વહાવી. તેથી તેઓ “ગંગાધર” કહેવાય છે અને શિવલિંગ પર જળાભિષેકની પરંપરા આ કથા સાથે જોડાયેલી છે.