શ્રી વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુજી દ્વારા સ્થાપિત પુષ્ટિમાર્ગીય હવેલી સંગીત એ ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત અને ભક્તિ માર્ગનો અદભુત સુમેળ છે. શ્રીનાથજીની હવેલીમાં ભગવાનની અષ્ટપ્રહર સેવામાં જે કીર્તનો ગવાય છે, તે સંગીત અને ભક્તિની સર્વોચ્ચ ઊંચાઈ છે.
૧. હવેલી સંગીતની ઉત્પત્તિ અને અષ્ટસખા
મહાપ્રભુજી અને તેમના પુત્ર વિઠ્ઠલનાથજીએ આઠ મહાન ભક્ત કવિઓની સ્થાપના કરી જેમને 'અષ્ટસખા' કહેવાય છે. જેમાં સૂરદાસ, કુંભનદાસ, પરમાનંદદાસ, કૃષ્ણદાસ, છીતસ્વામી, ગોવિંદસ્વામી, ચતુર્ભુજદાસ અને નંદદાસનો સમાવેશ થાય છે. આ સંતોએ રાગ-રાગિણીઓ અનુસાર પદોની રચના કરી હતી.
૨. અષ્ટપ્રહર અને ઋતુ અનુસાર કીર્તન સેવા
હવેલીમાં ગવાતા કીર્તનો સમય અને ઋતુ સાથે સુસંગત હોય છે: તેમજ વસંત ઋતુમાં ધમાર, ચોમાસામાં મલ્હાર અને હિંડોળાના પદો ગાવાની પરંપરા છે.
- મંગળા દર્શન: વહેલી સવારે રાગ ભૈરવ, બિલાવલ અને લલિતમાં પ્રભાતિયાં.
- રાજભોગ દર્શન: બપોરે રાગ સારંગ.
- સંધ્યા આરતી: સાંજે રાગ પૂર્વી અને કલ્યાણ.
- શયન દર્શન: રાત્રે રાગ બિહાગ અને કાનાડા.
૩. કીર્તન એ મનોરંજન નહીં પણ સેવા છે
પુષ્ટિમાર્ગમાં કીર્તનને ક્યારેય 'ગાવાનો શોખ' નથી માનવામાં આવ્યો, પરંતુ તેને 'કીર્તન સેવા' ગણવામાં આવે છે. એટલે કે ભગવાનના સુખ માટે ભાવપૂર્વક પોતાના સ્વર અર્પણ કરવા.
૪. લોકજીવનમાં હવેલી કીર્તનોનો પ્રભાવ
ગુજરાતના લાખો વૈષ્ણવ પરિવારોમાં આજે પણ નિત્ય સવારે અને સાંજે ઠાકોરજીની સેવા વખતે હવેલી કીર્તનો ગવાય છે, જે ઘરમાં પરમ શાંતિ અને પવિત્રતા જાળવી રાખે છે.
લેખક વિશે
હંસાબેન પોરિયા
ગુજરાતી ભજન કલાકાર, સત્સંગ પ્રચારક અને આધ્યાત્મિક લેખિકા
સૌરાષ્ટ્ર અને ગુજરાતમાં ૨૦ થી વધુ વર્ષોથી પરંપરાગત સંતવાણી, પ્રભાતિયાં અને કીર્તન આરાધના દ્વારા ભક્તિનો પ્રચાર. આપણી પ્રાચીન ભજન સંસ્કૃતિ અને સંત સાહિત્યને નવી પેઢી માટે જીવંત રાખવાનો આ નમ્ર પ્રયાસ છે.
સંતવાણી અને કીર્તન લિરિક્સ સંગ્રહ
શ્રીકૃષ્ણ, રામદેવપીર, ગણપતિ અને સંતવાણીના સેંકડો કીર્તનો મોટા અક્ષરોમાં વાંચો અને પ્રિન્ટ કરો.