દિવાળી

1. 1
   દિવસ 1

   તિથિ: આસો વદ તેરસ

   ધનતેરસ

   બીજું નામ: ધન્વંતરિ જયંતી, ધનત્રયોદશી

   દિવાળીનો પહેલો દિવસ, સુખ-સમૃદ્ધિને આવકારવાનો અને સારા સ્વાસ્થ્યની પ્રાર્થનાનો દિવસ.

   “ધન” એટલે સંપત્તિ અને “તેરસ” એટલે તેરમો દિવસ. આ દિવસે પરિવાર ઘરમાં સુખ અને બરકત રહે તે માટે લક્ષ્મીજીને પ્રાર્થના કરે છે. ઘણાં ગુજરાતી ઘરોમાં ચાંદીના સિક્કાને દૂધ-પાણીથી ધોઈને કંકુ અને ફૂલથી તેનું પૂજન થાય છે.

   ધનતેરસ ભગવાન ધન્વંતરિની જયંતી પણ છે. તેઓ દેવોના વૈદ્ય છે અને સમુદ્રમંથનમાંથી અમૃતનો કળશ લઈને પ્રગટ થયા હતા. એટલે આ દિવસ યાદ કરાવે છે કે પહેલું સુખ તે નીરોગી કાયા. પરંપરા પ્રમાણે સાંજે દક્ષિણ દિશા તરફ એક દીવો પણ મુકાય છે, જેથી યમરાજ પરિવારને અકાળ મૃત્યુથી બચાવે.

   પરિવારો શું કરે છે

   • ઘરની સફાઈ અને બારણાંનો શણગાર
   • સાંજે લક્ષ્મીજી અને ચાંદીના સિક્કાનું પૂજન
   • યમરાજ માટે દક્ષિણ દિશામાં દીવો
   • શુકન તરીકે નાનું નવું વાસણ કે સિક્કો લેવો
2. 2
   દિવસ 2

   તિથિ: આસો વદ ચૌદસ

   કાળી ચૌદસ

   બીજું નામ: નરક ચતુર્દશી, રૂપ ચૌદસ, નાની દિવાળી

   ભય અને નકારાત્મકતા દૂર કરવાનો અને નરકાસુર પર શ્રીકૃષ્ણના વિજયને યાદ કરવાનો દિવસ.

   કાળી ચૌદસ દિવાળીના આગલા દિવસે આવે છે. તેની સાથે શ્રીકૃષ્ણે નરકાસુરનો વધ કરીને હજારો બંદી સ્ત્રીઓને છોડાવી તે કથા જોડાયેલી છે, એટલે તેને નરક ચતુર્દશી પણ કહે છે. ઘણા લોકો સૂર્યોદય પહેલાં ઊઠીને શરીરે તેલ ચોળીને સ્નાન કરે છે, જેથી અશુદ્ધિ દૂર થાય એવી માન્યતા છે. એટલે આ દિવસ રૂપ ચૌદસ પણ કહેવાય છે.

   ગુજરાતમાં આ દિવસે ખાસ કરીને મહાકાળી માતા અને હનુમાનજીની પૂજા થાય છે, જે ભય દૂર કરનારા રક્ષક છે. ઘણા પરિવારો હનુમાનજીને તેલ અને સિંદૂર ચડાવે છે. કેટલાંક ઘરોમાં સાંજે વડાં તળીને ચાર રસ્તે મૂકવામાં આવે છે. આ રિવાજને “કકળાટ કાઢવો” કહે છે, એટલે કે નવું વર્ષ બેસે તે પહેલાં ઘરના ઝઘડા અને દુઃખ બહાર કાઢવા.

   પરિવારો શું કરે છે

   • વહેલી સવારે તેલ ચોળીને સ્નાન
   • મહાકાળી માતા અને હનુમાનજીની પૂજા
   • સાંજે આખા ઘરમાં દીવા
   • જે પરિવારમાં રિવાજ હોય ત્યાં ચાર રસ્તે વડાં મૂકવાં
3. 3
   દિવસ 3

   તિથિ: આસો વદ અમાસ

   દિવાળી

   બીજું નામ: લક્ષ્મી પૂજન, દીપાવલી, ચોપડા પૂજન

   તહેવારની મુખ્ય રાત, જ્યારે ઘરો દીવાથી ઝળહળે છે અને લક્ષ્મી–ગણેશનું પૂજન થાય છે.

   આસો મહિનાની અમાસની રાતે આખું ઘર દીવાથી ઝળહળી ઊઠે છે. સાંજે શુભ મુહૂર્તમાં આખો પરિવાર સાથે બેસીને લક્ષ્મી–ગણેશનું પૂજન કરે છે. દરેક કામ વિઘ્ન વગર પૂરું થાય એ માટે પહેલાં ગણપતિ દાદાની પૂજા થાય છે, અને પછી લક્ષ્મીજીને ઘરમાં પધારવાનું આમંત્રણ અપાય છે.

   ગુજરાતી વેપારી પરિવારો માટે આ ચોપડા પૂજનની સાંજ પણ છે. નવા વર્ષના નવા ચોપડાનું પૂજન થાય છે અને તેમાં કંકુથી “શુભ” અને “લાભ” લખાય છે. માન્યતા છે કે સ્વચ્છ, અજવાળાવાળા અને પ્રેમભર્યા ઘરમાં લક્ષ્મીજી પધારે છે, એટલે મોડી રાત સુધી દીવા પ્રગટતા રખાય છે.

   પરિવારો શું કરે છે

   • બારણે, બારીએ અને આંગણામાં દીવા
   • સાંજે લક્ષ્મી–ગણેશ પૂજન
   • નવા ચોપડાનું પૂજન
   • સગાં અને પડોશીઓ સાથે મીઠાઈની આપ-લે
   • આખી રાત એક દીવો પ્રગટતો રાખવો
4. 4
   દિવસ 4

   તિથિ: કારતક સુદ એકમ

   બેસતું વર્ષ

   બીજું નામ: ગુજરાતી નવું વર્ષ, નૂતન વર્ષ, ગોવર્ધન પૂજા, અન્નકૂટ

   ગુજરાતી નવું વર્ષ, આશીર્વાદ, શુભેચ્છા અને અન્નકૂટ દર્શનની સવાર.

   દિવાળીનો બીજો દિવસ ગુજરાતીઓ માટે નવા વર્ષનો પહેલો દિવસ છે. સૌ નવાં કપડાં પહેરે છે, સવારે મંદિરે દર્શન કરવા જાય છે અને વડીલોને પગે લાગીને આશીર્વાદ લે છે. એકબીજાને “સાલ મુબારક” કે “નૂતન વર્ષાભિનંદન” કહેવાય છે. જૂની કડવાશ ભૂલીને ચોખ્ખા મનથી ફરી શરૂઆત કરવાનો આ દિવસ છે.

   આ દિવસે શ્રીકૃષ્ણે ભારે વરસાદથી વ્રજવાસીઓને બચાવવા ગોવર્ધન પર્વત ઊંચક્યો હતો તે પણ યાદ કરાય છે. તેના આભારરૂપે મંદિરોમાં ભગવાનને અન્નકૂટ ધરાવાય છે, એટલે કે અનેક વાનગીઓનો “અન્નનો પર્વત”. દાનવીર રાજા બલિની યાદમાં આ દિવસને બલિ પ્રતિપદા પણ કહે છે.

   પરિવારો શું કરે છે

   • સવારે મંદિરમાં દર્શન
   • વડીલોના આશીર્વાદ લેવા
   • સૌને “સાલ મુબારક” કહેવું
   • વહેલી સવારે “સબરસ” એટલે કે મીઠું લેવું, જેથી વર્ષ મીઠું અને ભરપૂર રહે
   • મંદિરોમાં અન્નકૂટનાં દર્શન
5. 5
   દિવસ 5

   તિથિ: કારતક સુદ બીજ

   ભાઈબીજ

   બીજું નામ: ભાઈ દૂજ, યમ દ્વિતીયા

   ભાઈ-બહેનના પ્રેમનો દિવસ અને દિવાળીના તહેવારનો છેલ્લો દિવસ.

   ભાઈબીજે ભાઈ બહેનના ઘરે જાય છે. બહેન ભાઈના કપાળે ચાંદલો કરે છે, તેના લાંબા અને સુખી જીવન માટે પ્રાર્થના કરે છે અને પ્રેમથી જમાડે છે. ભાઈ બહેનને ભેટ આપે છે અને હંમેશાં તેની પડખે ઊભા રહેવાનું વચન આપે છે.

   આની પાછળની કથા જૂની અને મીઠી છે. એક વાર મૃત્યુના દેવ યમરાજ પોતાની બહેન યમુનાજીને મળવા ગયા. યમુનાજીએ ભાવથી સ્વાગત કર્યું અને ખૂબ પ્રેમથી જમાડ્યા. રાજી થઈને યમરાજે વરદાન આપ્યું કે આ દિવસે જે ભાઈ બહેનના ઘરે જઈને જમશે તેનું રક્ષણ થશે. એટલે આ દિવસને યમ દ્વિતીયા પણ કહે છે.

   પરિવારો શું કરે છે

   • ભાઈ બહેનના ઘરે જાય
   • ભાઈને ચાંદલો અને આરતી
   • બહેનના હાથનું ભોજન
   • ભેટ અને આશીર્વાદની આપ-લે

1. 1ઘરની સફાઈઘર સાફ કરો, ખાસ કરીને મંદિરનો ખૂણો અને પ્રવેશદ્વાર. ચોખ્ખા અને સુઘડ ઘરમાં લક્ષ્મીજીનું સ્વાગત થાય છે.
2. 2રંગોળી અને દીવાઉંબરે રંગોળી પૂરો, બારણે પાન કે ફૂલનું તોરણ બાંધો અને માટીના દીવા તૈયાર રાખો.
3. 3સ્થાન તૈયાર કરોબાજઠ પર લાલ કે પીળું કપડું પાથરો. તેના પર લક્ષ્મીજી અને ગણપતિ દાદાની છબી કે મૂર્તિ મૂકો, સાથે પાણીનો કળશ, દીવો અને અગરબત્તી રાખો.
4. 4સંકલ્પપરિવાર સાથે બેસો, જમણા હાથમાં થોડું પાણી લો અને પોતાના શબ્દોમાં ઘરના કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના કરો. પછી પાણી નીચે મૂકી દો.
5. 5પહેલાં ગણપતિ પૂજનગણપતિ દાદાને કંકુ, ચોખા, ફૂલ અને મીઠાઈ ધરાવો, અને દરેક કામ વિઘ્ન વગર પાર પડે એવી પ્રાર્થના કરો.
6. 6લક્ષ્મી પૂજનલક્ષ્મીજીને કંકુ, ચોખા, ફૂલ, મીઠાઈ અને ફળ ધરાવો. ચાંદીના સિક્કા અને નવા ચોપડા તેમની પાસે મૂકીને તેનું પણ પૂજન કરો.
7. 7આરતીદીવો પ્રગટાવીને આખો પરિવાર સાથે મળીને લક્ષ્મીજી અને ગણપતિ દાદાની આરતી ગાય. બાળકો ઘંટડી વગાડી શકે.
8. 8પ્રસાદ અને આશીર્વાદસૌને પ્રસાદ વહેંચો અને ઘરના વડીલોના આશીર્વાદ લો.
9. 9આખી રાત દીવાઆખા ઘરમાં ચારે બાજુ દીવા કરો અને ઓછામાં ઓછો એક દીવો આખી રાત સલામત રીતે પ્રગટતો રાખો.

દરેક પરિવાર અને પ્રદેશના રીત-રિવાજ જુદા હોય છે. તમારા પરિવારની પરંપરા પ્રમાણે કરો, અથવા સાચા મુહૂર્ત અને વિધિ માટે તમારા કુળગોરને પૂછો.