'હારમાં હારમાં રે' — માનવ જીવનના અમૂલ્ય અવસર અને સત્સંગનું ઊંડાણપૂર્વક આધ્યાત્મિક વિશ્લેષણ

હંસાબેન પોરિયા દ્વારા ગવાયેલું અત્યંત લોકપ્રિય સત્સંગ ભજન 'હારમાં હારમાં હારમાં રે, મૂરખ આવ્યો અવસર હવે હારમાં' આજે ગુજરાતના ખૂણે-ખૂણે ગુંજી રહ્યું છે. આ ભજન માત્ર એક ગીત નથી, પરંતુ સૂતેલા અંતરાત્માને ઢંઢોળીને જગાડતો આત્મસાક્ષાત્કારનો ઘંટારવ છે.

૧. ભજનનો મુખ્ય વિષય: માનવ અવતારની કિંમત

શાસ્ત્રો કહે છે કે ૮૪ લાખ યોનિઓમાં ભટક્યા પછી આ માનવ દેહ મળે છે. આ દેહ માત્ર ખાવા-પીવા અને ભોગવિલાસ માટે નથી મળ્યો, પરંતુ મુક્તિ અને હરિભક્તિ માટે મળ્યો છે. પરંતુ માણસ શું કરે છે? 'જ્ઞાની સભામાં તને બેસવું ના ગમે, ધૂળ પડી છે ધોળા વાળમાં...' માણસના માથે ધોળા વાળ આવી જાય, વૃદ્ધાવસ્થાના પડછાયા લંબાય, છતાં તેનું મન જગતની પંચાત, ટીકા-ટિપ્પણી અને હાસ્ય-મશ્કરીમાંથી બહાર આવતું નથી. સંતોની સભા કે સત્સંગમાં બેસવું તેને ગમતું નથી.

૨. વાણીનો દુરુપયોગ અને કાળનો ભય

'પ્રભુ ભજન તું તો જીભે નથી જપતો, ગમતું આવે છે ગાળો ગાળમાં...' ભગવાને આ જીભ મધુર વચન બોલવા અને ઈશ્વરનું નામ જપવા આપી છે. પણ માણસ આખી જિંદગી કડવા વેણ બોલવામાં અને વાદ-વિવાદમાં જીભનો દુરુપયોગ કરે છે.

૩. 'નિર્ભય સુખ તેં તો નાખ્યું કૂવામાં, જીવને બાંધ્યો છે જંજાળમાં'

પરમાત્માની ભક્તિમાં જે નિર્ભય અને શાશ્વત સુખ રહેલું છે, તેને બાજુ પર મૂકીને માણસે સંસારની મોહમાયાની જંજાળ પોતાના ગળે બાંધી લીધી છે. દાસ સવો કહે છે કે આ અજ્ઞાની જીવ પોતાની જાતે જ પોતાના પગ પર કુહાડી મારી રહ્યો છે.

૪. આ ભજનમાંથી શું પ્રેરણા લેવી?

આ ભજન સાંભળીને આપણે આત્મનિરીક્ષણ કરવું જોઈએ કે આપણો સમય ક્યાં વેડફાઈ રહ્યો છે? આજથી જ પ્રભુના નામનું સ્મરણ શરૂ કરવું જોઈએ કારણ કે કાળ ક્યારે આવીને ઊભો રહી જશે તેની કોઈને ખબર નથી.