રાખમાં રાખમાં રાખમાં રે

મનમાંથી ઈર્ષા કાઢવાની શીખ આપતું આ ભજન વારંવાર કહે છે, “ખોટી ઈર્ષા અંતરમાં રાખમાં.” ‘રાખમાં’ એટલે ‘ન રાખ’ — અને ભજનના અંતે આ જ શબ્દ ‘ખાખ’ સાથે જોડાઈને યાદ અપાવે છે કે છેવટે બધું રાખ જ થવાનું છે.

કડીઓમાં ઈર્ષાનાં મૂળ બતાવ્યાં છે. ભૌતિક સુખની અતિ વાસના એવી છે જાણે આંખમાં કમળો થયો હોય — પછી બધું પીળું જ દેખાય, એમ ઈર્ષાળુ માણસને બીજાનું સુખ પણ ખટકે છે. આસુરી સ્વભાવનો આશરો લઈને અમૃત છોડી ઝેર ન ચાખવું; અજ્ઞાનમાં મોહ-મમતાના ફાંસામાં કર્મો બંધાય છે. સગાં-સંબંધીઓ વચ્ચે રહીને પણ જીવન પશુ-પંખીની જેમ વહી જાય, જો માણસ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ન ઓળખે.

ઉપાય પણ ભજનમાં જ છે: “નિજ સ્વરૂપને જાણી લે માનવી, અંતે જવાનું છે ખાખમાં.” અને જળમાં રહેલું કમળ જેમ ભીનું થતું નથી, એમ સંસારમાં રહીને પણ મનને અલિપ્ત રાખવું. ઈર્ષા છોડીએ તો મન હળવું થાય અને બીજાનું સુખ જોઈને પણ આનંદ આવે.