નામના મોતીડાં મારો હંસલો ચણે

સંતવાણીની પરંપરાનું આ ભજન આત્માના અંતરના અનુભવની વાત કરે છે. ધ્રુવપંક્તિ “નામના મોતીડાં મારો હંસલો ચણે” માં હંસલો એટલે જીવાત્મા, અને મોતી એટલે ભગવાનનું નામ. જેમ હંસ મોતી ચણે એમ શુદ્ધ થયેલો આત્મા બીજું કંઈ નહીં, બસ નામ-સ્મરણનો જ આહાર લે છે.

ભજનમાં યોગની ભાષા વપરાઈ છે. ઈંગલા, પિંગલા અને સુષુમ્ણા નાડી ત્રિકુટીમાં જઈને મળે છે, અને એ ભેદ ગુરુજી જાણે છે. ત્યાં વાદળ વગર વીજળી ચમકે છે, વગાડનાર વગર વાજાં વાગે છે અને ગગનમાં ઝીણો બ્રહ્મનાદ ગાજે છે — ધ્યાનમાં થતા અંદરના પ્રકાશ અને અનહદ નાદનાં આ પ્રતીકો છે. સુરતા શબ્દમાં ભળી જાય છે, અને દસમા દ્વારે બેઠેલા સદગુરુનાં દર્શન ‘નૂરતે નીરખ્યા, સુરતે પારખ્યા’ એમ થાય છે.

આખી સાધનાનો આધાર સદગુરુ છે. “સાચા સદગુરુજી મુજને રે મળિયા, આવન જાવનના મારા ફેરા રે ટળ્યા” — સાચા ગુરુ મળે તો જન્મ-મરણના ફેરા ટળે, એવી શ્રદ્ધા અહીં વ્યક્ત થાય છે. અંતે ‘દાસ’ નમ્ર બનીને ગુરુના ચરણે નમે છે; અહંકાર છોડવો એ જ આ માર્ગનું પહેલું પગથિયું છે.

સંતવાણી અને ગુરુમહિમાના સત્સંગમાં, ધીમા અને ગંભીર સૂરે આવાં ભજન ગવાય છે.